Füzuli və Azərbaycan şairləri – Elias Con Gibb

Yazıçı Ədəbiyyat Portalı ingilis şərqşünası Elias Con Vilkinson Gibbin "Osmanlı Poeziyası Tarixi" əsərində Füzuli barədə yazdıqlarını ixtisarla təqdim edir.

Füzuli və Azərbaycan Şairləri

Bəzi səhərlər günəşin doğuşunu seyr edərkən elə təəssürat yarana bilər ki, ay hələ də şərq üfüqündə və bütün yer üzündə öz yumşaq, solğun parıltısı ilə işıq saçır, qərb səmasını isə öz əzəməti ilə aydınladır. Lakin bu, Türk poeziyasının əzəmət dövrünün bitişi deyil, zirvəsidir. Belə bir şəfəqdə, öz fəzilətləri ilə məşhur olan Bağdadlı Füzuli, dahiliyinin orijinallığı ilə günəşi təmsil edə bilər. O, Şərqdə misilsiz bir əzəmətlə parlayarkən, fars poeziyasının təsirində olan şairlərin ən istedadlısı – İstanbullu Baqi isə ondan aldığı nurla qərbə doğru parlayan ayı xatırladır.

Buna görə də araşdırmamıza qısa bir fasilə verib baxış bucağımızı dəyişməli, Şərqin şairlərinə və poeziyasına diqqət yetirməliyik. Diqqət yenidən Şərqə yönəlməlidir; çünki uzaq bir küncdə, dünyanın başlanğıcında dahiliyi haqlı olaraq yüksək qiymətləndirilən bu böyük insan ortaya çıxmışdır. "Eşq" adlanan o şiddətli ehtirasın gücü ən dözülməz ağrıları belə dəf edə bilər. Şərq ritorikasının cansız ənənəçiliyi daxilində o, tam bir tənhalıq içində idi; çünki onun nə özündən əvvəl bənzəri var idi, nə də ondan sonra davamçısı oldu. Türk ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri olan Füzuli, Bağdadın şərqində möhtəşəm bir meteor kimi peyda oldu və genişlənən imperiyanın üfüqlərini öz nuruna boyadı.

Füzuli adı ilə tanınan şair Məhəmməd ibn Süleyman haqqında müasir bioqraflar bəzi mülahizələr irəli sürürlər. Onun kürd mənşəli olması barədə bəzi şübhələr olsa da, şairin əslən türk (Bayat tayfasından) olduğu artıq elmi faktdır. Onun dəqiq doğum yerinə gəldikdə isə, bu, şübhəsiz ki, Aşağı Dəclə vadisində, İraq-i Ərəb kimi tanınan bölgədə – ehtimal ki, Hillə şəhərində olmuşdur. Britaniya Muzeyindəki kataloqlarda və erkən dövr təzkirələrində onun doğum yeri kimi bəzən Bağdad şəhəri də göstərilir. Hər halda, demək olar ki, bütün həyatı Şərq yazıçılarının "Sülh Evi" (Dar-us-Salam) adlandırdığı Bağdadda keçmişdir.

Bu, hadisələrlə zəngin deyil, daxili aləmlə dolu olan sakit bir həyat idi. İstanbulun ədəbi dünyası uzaq bir əyalətdə yaşayan bu "müğənni" haqqında əvvəllər çox az şey bilirdi. Lətifi onun adını eşitmiş, "dövrün şairlərindən" biri kimi tanımış və onun özünəməxsus, valehedici bir üsluba sahib olduğunu qeyd etmişdir. O, "Leyli və Məcnun" əsərini və "Xəmsə"yə daxil olan digər hekayələri sitat gətirərək vurğulayır ki, Aşıq Çələbinin verdiyi məlumatlar Lətifinin bildiklərindən daha irəli gedir.

Füzulinin əsərləri məhz o bölgənin ləhcəsində yazılmışdır. Türk-fars sərhədində danışılan bu dilə, Azərbaycan bölgəsinə aid olduğuna görə "Azərbaycan türkcəsi" deyilirdi. Bu ərazilər fars imperiyasının hakimiyyəti altında olsa da, əhalisi və dili tamamilə türk idi. Osmanlı Sultanı Süleyman Qanuninin fəthləri ilə imperiyanın tərkibinə qatılan bu bölgə etnoloji baxımdan Qərbi Türk İmperiyasının bir parçası hesab edilməlidir. Təəssüf ki, bəzi hökmdarlar öz enerjilərini xarici torpaqların fəthinə sərf edərkən, öz himayələri altında olan böyük türk icmalarının mədəni potensialına bəzən lazımi diqqəti yetirməmişlər. Füzuli isə məhz bu coğrafiyanın ruhunu öz əsərlərində yaşatmışdır.

Füzuli Nəvai əsərlərini dərindən araşdırmış və onları mükəmməl şəkildə qavramışdır. Əks halda, onun əsərləri Qərb (Osmanlı) oxucularına bu qədər fərqli və bəzən "kobud" (yalın) görünməzdi. Lətifi və Qınalızadə kimi tənqidçilər Füzulinin dilini Nəvainin dili ilə müqayisə edərkən dialekt fərqlərini ön plana çəkirdilər. Şair öz üslubunu həm Osmanlı, həm də Cağatay türkcəsindən fərqləndirirdi. Divanına yazdığı ön sözdə o, "Rum natiqlərinə" (Osmanlılar) və "Tatar natiqlərinə" (Orta Asiya türkləri) müraciət edərək, sözlərinin onlara yad görünə biləcəyini, lakin bu fərqliliyin bir zənginlik olduğunu bildirirdi.

İlk tənqidçilərin mühakimələrinə görə, Füzuli tamamilə müsbət və dahi bir mütəfəkkirdir. Lətifi onun "qəribə" (yəni nadir və təsirli) qəlbindən bəhs edir. Onu öz sahəsində mütəxəssis və qabaqcıl bir sənətkar kimi təsvir edir. Qınalızadə isə Füzulinin üslubunu "misilsiz, parlaq və maraqlı" adlandırır. Onun şeirləri həm bəzəkli, həm də ləyaqətli və güclü idi. Nitqinin aydınlığı o dərəcədə idi ki, hətta Cənnət çeşməsi olan Səlsəbilin suyu belə onun şirinliyinə həsəd apara bilərdi.

Köhnə tənqidçilər Füzulinin poeziyasında tamamilə yeni bir şeylə qarşılaşdıqlarını anlayırdılar. Lakin maraqlıdır ki, onlar bu dahiliyin əsl səbəbini – onun sadəliyindəki əzəməti həmişə doğru qiymətləndirə bilmirdilər. Onun metodları və dünyası paytaxt şairlərindən çox fərqli idi. Digər şairlər məcburi metaforalar və şişirdilmiş xəyallar içində boğularkən, Füzuli həssas ruhun sadə dilində danışırdı. O, qəlbin doluluğundan dodaqlara süzülən sözləri deyirdi. Əgər o dövrün digər sənətkarları süni bəlağətdən üz çevirib Füzuli səmimiyyətinə baxsaydılar, İran şairlərinin belə malik olmadığı bir incəlik və kişilik dərsi öyrənərdilər.

Füzuli təkdir; heç kim onu təqlidçilikdə ittiham edə bilməz. Onun özünəinamı və sənətinə bağlılığı hər cür yaltaqlıqdan uzaq idi. Lətifi və Qınalızadənin onu Nəvai ilə müqayisə etməsi sadəcə zahiri dialekt bənzərliyinə görə idi; Əhdinin onu Salman Savaci ilə müqayisəsi isə sadəcə bir nəzakət iltifatı idi. Füzuli özünəməxsus yerini tapmışdı. Onun ilham mənbəyi başqa şairlərin səhifələrində deyil, öz ürəyində idi. O, öz dahiliyinin işığı ilə əvvəllər heç kimin keçmədiyi yeni bir yol açdı. Nə sələflərində, nə də xələflərində belə bir keyfiyyət yox idi. O, klassik türk ədəbiyyatında həmişə "Qəlbin şairi" kimi qalacaqdır.

Füzulinin şeirlərində sanki kitab bilikləri unudulur, yalnız ruhun səsi eşidilir. Müəllimin səssiz qaldığı, yalnız şairin ilahi sədalarının duyulduğu o məqamlarda o, özünü tamamilə daxili dünyasına təslim edir. Ehtiraslı hisslərini ifadə edərkən bütün sxolastik qaydalardan və quru ritorikadan imtina edir. Məhz bu xüsusiyyətinə görə o, bizim sonsuz hörmətimizə layiqdir və Şərq ədəbiyyatında ən yüksək zirvəni tutmuşdur.

Füzulinin dahiliyi son dərəcə subyektivdir. O, hər şeyi olduğu kimi deyil, öz ruhundan keçirdiyi kimi qavrayır. Gördüyü hər bir obyekta öz mənasını yükləyir; onun şeirlərində vacib olan obyektin özü deyil, həmin obyektin şairin ruhunda yaratdığı təəssüratdır. Bu subyektivlik klassik dövrün digər şairlərində də olsa da, Füzulidə özünün ən kəskin və təsirli formasını tapmışdır. Məhz bu düşüncə tərzinin nəticəsidir ki, onun bütün yaradıcılığına dərin bir melanxolik ton hakimdir. Bu gün belə, onun o şirin və qəmli sətirlərini oxuyanda, o ehtiraslı həsrətin təsirindən qaça bilmirik. İnsan sanki onun hüzurunda olduğunu və o kədərli, nurlu üzə diqqətlə baxdığını hiss edir. (xemse.org)