Məmməd Arazlı günlərim - Gülxanım Fətəliqızı

Yazıçı Ədəbiyyat Portalı Xalq şairi Məmməd Arazın ömür-gün yoldaşı Gülxanım Fətəliqızının "Ömürdən yarpaqlar" kitabından Məmməd Arazla bağlı xatirələrini təqdim edir.

Ə­də­bi şəx­siy­yət­lə­ri­miz­lə, ədə­bi hə­ya­tı­mız­la bağ­lı də­yər­li söh­bət­lə­rin cəm­ləş­di­yi bu gün­də­li­yin özü də Məm­məd Araz öm­rü­nün ay­rıl­maz bir his­sə­si­dir. Onun do­da­ğın­dan qo­pan hər kəl­mə­nin itib - bat­ma­ma­sı üçün 5 il vax­tı­mı sərf et­mi­şəm.
Çə­ki­lən ad­la­ra, bə­zi ha­di­sə­lə­rə eti­raz edə­rək Məm­mə­din de­di­yi söz­lər:
- Be­lə ha­di­sə­lə­ri, adam­la­rın ad­la­rı­nı yaz­maz­lar. Bu, gə­lə­cə­yə düş­mən qa­zan­maq­dır. Uşaq­la­ra düş­mən qa­zan­maz­lar. Hü­seyn Ca­vi­din qı­zı Tu­ran xa­nım­dan nü­mu­nə gö­tür­mək la­zım­dır. O, heç ki­min adı­nı tut­mur, yaz­mır...Pis­lik zoğ­dur. Pis adam əq­rəb­dən də, ilan­dan da qor­xu­lu­dur. O, bü­tün hə­ya­tı­nı ev yıx­ma­ğa, in­san­la­rı lə­kə­lə­mə­yə həsr edib. Özün­dən güc­süz­lə­rə qə­nim, özün­dən güc­lü­lə­rə isə ya­zıq­dır. Pis elə ha­mı­nın ya­nın­da pis­dir, ha­mı onu ta­nı­yır, yaz­maq­la ta­nı­mır­lar ki... “Bir da­ğa açıq mək­tub” şei­rim­də yaz­mı­şam:

Sar­ma­şıq­lar hə­mi­şə
Nə­həng­lə­rə sa­rı­nar.
Su udar, yem udar,
Son­ra to­xa­lar,
Xər­çəng­lə­şib ço­xa­lar...
Do­laş­dı­ğı,
Yar­pa­ğı şi­rə­si­nə bu­laş­dı­ğı
Göv­də­ni unu­dar....

1990 - cı il

20 iyul - Bir həf­tə­dən çox­dur ki, kənd­də­ki evi­miz­də is­ti­ra­hət edi­rik. Nə­və­lə­ri­miz də ya­nı­mız­da­dır. Qu­ba­da ha­va­lar sə­rin keç­di­yi üçün is­ti­ra­hə­ti­miz pis keç­mir. Hə­yət­də otur­muş­duq, heç ki­min yo­lu­nu da göz­lə­mir­dik.
Bir­dən To­fiq Mah­mu­dun sə­si eşi­dil­di:
- Əmi, qo­naq is­tə­mir­sən?
Məm­mə­din tut­qun si­fə­ti açıl­dı. To­fiq yol­da­şı Rə­fi­qə, qı­zı Sü­sən­lə qo­naq gəl­miş və gə­liş­lə­ri ilə bi­zi xey­li se­vin­dir­miş­di­lər. To­fiq sö­za­ra­sı bil­dir­di ki, on­lar da Qu­ba­ya is­ti­ra­hə­tə gə­lib­lər və Məm­mə­di ya­da sal­ma­ğı öz­lə­ri­nə borc bi­lib­lər.
O­tu­rub olub - ke­çən­lə­ri ya­da sa­lır­dıq ki, Qu­ba mi­lis şö­bə­si­nin rəi­si Za­kir Kə­ri­mov və Qu­ba ra­yon kom­so­mol ko­mi­tə­si­nin ka­ti­bi də gə­lib çıx­dı­lar. Söh­bət qı­zış­dı və hiss olun­ma­dan si­ya­sə­tə yö­nəl­di.
Za­kir gə­li­şi­nin sə­bə­bi­ni açıq­la­dı:
- Məm­məd müəl­lim, gəl­mi­şəm ki, Si­zi ver­tol­yot­la Ba­zar dü­zü­nə apa­rım, ora­dan Şah da­ğı­na ba­xaq.
Nə­dən­sə Məm­məd ra­zı ol­ma­dı:
- Gül­xa­nım­sız get­mək is­tə­mi­rəm, nə­və­lə­ri­mi də ver­tol­yo­ta min­dir­mək ol­maz, qor­xar­lar.
Qo­naq­lar xu­da­ha­fiz­lə­şib get­di­lər.
29 iyul - Ha­va­lar qa­rı­şıb, ya­ğış ya­ğır. Qu­ba­nın “xa­siy­yə­ti­dir”, yağ­ma­ğa ki baş­la­dı, gün­lər­lə ha­va açıl­maz. Özü­mü nə üçün­sə tən­ha hiss et­dim. Am­ma çev­ri­lib ya­nım­da mı­şıl­da­yan Toğ­ru­la və sual­la­rı­nı yağ­dı­ran Tun­ca­ya ba­xıb tə­səl­li tap­dım.
- Tək de­yil­sən, Gül­xa­nım, be­lə kör­pə as­lan­la­rın var.
Yı­ğı­şıb Ba­kı­ya qa­yıt­dıq.
23 okt­yabr - İş­dən ya­man kə­dər­li gəl­di, sə­bə­bi­ni so­ruş­dum, din­mə­di, bir az din­cəl­di və son­ra kə­dər­li ol­ma­ğı­nın sə­bə­bi­ni söy­lə­di:
- Xə­li­li za­mi­nə bu­ra­xıb­lar, ya­nı­na ge­dək. Ali So­ve­tə te­leq­ram vur­muş­dum. Yaz­mış­dım ki, Xə­lil gü­nah­kar de­yil, xal­qı­nı mü­da­fiə edir, xal­qı­nı mü­da­fiə et­mək gü­nah­dır? Əgər gü­nah­kar­dır­sa,.. onun bü­tün gü­nah­la­rı­nı öz boy­nu­ma gö­tür­mə­yə ha­zı­ram. Onun ye­ri­nə mə­ni həbs edin.
Xə­li­lin ta­le­yi üçün ya­man na­ra­hat idi Məm­məd.
- Bö­yük Tols­toy de­yir­di ki, və­tən “Yas­na­ya Pol­ya­na­dan baş­la­nır”. Bu nə­həng qo­ca bir ki­çik aləm­dən baş­la­dı­ğı Və­tə­nin ətək­lə­ri­ni bü­tün dün­ya­nın sər­həd xət­lə­ri­nə qə­dər çək­di. Bi­zə isə Və­tən sö­zü­nü di­li­ni­zə gə­tir­mə - de­yir­lər.

1991 - ci il

26 mart - Məm­məd As­lan bil­dir­di ki, Məm­məd haq­qın­da yaz­dı­ğı mə­qa­lə­ni o qə­dər “yo­nub­lar” ki, gül­mə­li bir ya­zı qa­lıb, ona gö­rə də mə­qa­lə­si­ni “Ə­də­biy­yat” qə­ze­tin­dən ge­ri gö­tü­rüb.
Məm­məd bu söz­lə­rə elə bir reak­si­ya ver­mə­di:
- Ca­nın sağ ol­sun, ya­zı, mə­qa­lə, söz, şe­ir atıl­mış gül­lə ki­mi bir şey­dir, nə vaxt­sa, hə­də­fi­nə de­yə­cək. - Yə­ni çap olu­na­caq.
16 iyun - Məş­ğu­liy­yə­ti­miz te­le­ve­ri­liş­lə­rə bax­maq idi. Adil Əfən­di­yev haq­qın­da ve­ri­liş ge­dir­di. Məm­mə­din “Yax­şı adam­lar” sil­si­lə­sin­də Adil müəl­li­min xü­su­si ye­ri var. Məm­məd hə­mi­şə bu adam haq­qın­da hör­mət­lə da­nı­şar­dı:
- Adil müəl­lim­lə iş­lə­yən­də hə­mi­şə mə­nə İn­fi­loğ­lu de­yər­di, təq­dim et­di­yim sə­nəd­lə­rə qol çə­kər­kən, “qoy mə­ni öl­dür­sün­lər bir ala­göz qız üs­tə” de­yib im­za atar­dı. Bü­tün iş­lər­də mə­nə azad­lıq ve­rər­di. Çox hu­ma­nist adam idi və Meh­di Hü­seyn­lə də ya­xın idi­lər.
24 iyun - Ara­da Məm­məd Fran­sa­da­kı mü­ha­cir­lər haq­qın­da xa­ti­rə­lə­ri­ni tə­zə­lə­yir­di:
- Təy­ya­rə­də pən­cə­rə şü­şə­sin­dən bu­lud­la­ra ba­xır­dım, elə bil gö­zü­mə bir mis­ra gö­rün­dü:
“Ü­rək de­yir: Sa­la­mat qal, ana tor­paq, ana yer!”.
Hər bir tu­rist get­di­yi öl­kə­ni da­ha çox xa­ric­dən gö­rür. Sə­fər ta­ri­xi abi­də­lə­rə­dən baş­la­yır, ta­rix­siz meh­man­xa­na­lar­da bi­tir. Tə­biət hər yer­də gö­zəl­dir, Fran­sa­nın tə­biə­ti də çox gö­zəl­dir. Tə­biət heç nə­yi­ni təb­liğ et­mir, an­caq gös­tə­rir. Ne­cə gö­rür­sən gör, öz işin­dir. Fran­sa­nın yol­la­rı­na söz ola bil­məz... Yo­lun yax­şı­dır­sa, de­mə­li, hər işin yax­şı­dır...
Baş­çı­mız mü­ha­cir­lər­lə gö­rüş­mə­yə bi­zə im­kan ver­mir­di. Ab­bas Za­ma­nov əsə­bi­lə­şib rus kon­sol­lu­ğu­na zəng vur­du. Rus kon­sol­lu­ğun­dan mə­də­niy­yət iş­lə­ri­nə ba­xan şö­bə mü­di­ri gəl­di və gö­rü­şə ra­zı­lıq ver­di, bax­ma­ya­raq ki, o, er­mə­ni idi.
­Ə­lək­bər Top­çu­ba­şov­la gö­rüş­dük, ci­bin­də və­tən tor­pa­ğı­nı gəz­di­rir­di. Bö­yük bir ki­tab­xa­na­sı var­dı, an­caq və­rə­sə­si yox idi. Mən­dən ki­tab is­tə­di. “A­nam­dan ya­di­gar nəğ­mə­lər” ki­ta­bı­nı ver­dim. Boş sə­hi­fə­yə bə­da­hə­tən bir şe­ir də yaz­dım:
Qo­hum da so­yu­yur, dost da so­yu­yur,
Ge­dən unu­du­lur, ge­dən unut­mur...
Qə­rib ürə­yin­də bir səs uyu­yur,
Və­tən unu­dul­mur, Və­tən unut­mur.
Ə­lək­bər Top­çu­ba­şov sə­hə­ri ya­nı­mı­za gəl­di:
- Şa­ir, sən mə­nim ya­ra­lı ye­ri­mə to­xun­dun. Biz hə­qi­qə­tən də Və­tə­ni unut­ma­mı­şıq. - Son­ra üzü­nü Ab­bas müəl­li­mə tut­du:
- Mə­nim çox bö­yük ki­tab­xa­nam var, onu Və­tə­nə ba­ğış­la­yı­ram. An­caq Mosk­va­dan apar­ma­yın, onu da­ğı­dar­lar, - de­di.
Son­ra­lar onun və ki­tab­xa­na­sı­nın aqi­bə­ti ne­cə ol­du, bil­mi­rəm. De­yir­di­lər ki, mü­ha­ri­bə döv­rün­də Ələk­bə­rin azər­bay­can­lı əsir­lə­rin xi­la­sın­da bö­yük ro­lu olub, on­lar­dan öt­rü ge­dib Göb­bels­lə gö­rü­şüb.

1992 - ci il

5 no­yabr - Çox­dan Neft­ça­la­ya get­mə­yə ha­zır­la­şır­dıq, la­kin im­kan düş­mür­dü. Neft­ça­la­dan bil­dir­di­lər ki, qoy pam­bıq pla­nı­mız dol­sun, son­ra şair­lə gö­rüş ke­çi­rə­rik; hər iki bay­ra­mı­mız bir yer­də olar. Bi­zi isə Sal­yan­da göz­lə­yir­di­lər. Get­mə­yi qə­ra­ra al­dıq, çün­ki Məm­məd ki­mi­sə göz­lət­mə­yi xoş­la­maz­dı. Yo­la əla­və ben­zin la­zım ol­du. Hə­min vaxt­lar öl­kə­də ben­zin qıt­lı­ğıy­dı. Neft öl­kə­sin­də ben­zin ta­pıl­mır­dı. Əv­vəl ver­mə­di­lər, son­ra Məm­mə­di gö­rüb:
- Məm­məd Ara­za hər şey qur­ban­dır, - de­di­lər.
Sal­yan­da bi­zi Xə­lil Rza­nın qar­da­şı göz­lə­yir­di. Söh­bət­lər, sağ­lıq­lar, tə­rif­lər...
Ax­şam İmam­ver­di Əbi­lo­vun qo­na­ğı ol­duq. Heç de­mə İmam­ver­di müəl­lim Məm­mə­din ca­van­lıq­da oxu­du­ğu şeir­lə­ri maq­ni­to­fo­na ya­zıb­mış, üzü­nü kö­çü­rüb, bi­zə də ver­di, an­caq son­ra­lar ka­set qa­rı­şıq dü­şüb it­di.
Bi­zi gə­mi ilə Kü­rün Xə­zər­lə qo­vuş­du­ğu ye­rə apar­dı­lar. De­di­lər:
- Şa­ir Sə­məd Vur­ğu­nun ar­zu­su ol­muş­du ki, Kü­rün Xə­zər­lə qo­vuş­du­ğu ye­ri gör­sün, la­kin ar­zu­su­na ça­ta bil­mə­di. In­di onun tim­sa­lın­da si­zi be­lə mən­zə­rə­li ye­rə gə­tir­dik ki, özü­nü­zün də, Sə­məd Vur­ğu­nun da his­si­ni ya­şa­ya bi­lə­si­niz...
Məm­mə­din isə ay­rı dər­di var­dı:
- Hər şe­yi gör­dük, am­ma Va­qi­fin şeir­lə­rin­də­ki Tu­qay me­şə­lə­ri­ni gör­mə­dik, - son­ra əla­və et­di: - Uza­nıb ge­dən bu ça­ya ana Kür de­yi­rik. Am­ma ana­mız Kü­rə üzü Tif­lis­dən bə­ri tö­kü­lən bö­yük şə­hər­lə­rin ka­na­li­za­si­ya­la­rın­dan, zə­hər­li mad­də­lər­dən söh­bət açan yox­dur. Yol bo­yu bu şo­ran­la­şan tor­paq­lar mə­ni ya­man dü­şün­dü­rür... Mu­ğa­nın hə­lə nə qə­dər oxun­ma­mış sə­hi­fə­lə­ri var; mu­ğan ro­ma­nı, tor­paq ro­ma­nı...Tə­ləm-tə­lə­sik kol­xoz­la­rı da­ğıt­dı­lar, sa­hib­kar­lar pey­da ol­du. Yə­qin ki, bir müd­dət son­ra sə­li­qə­siz, pin­ti mü­na­si­bət mün­bit tor­paq­la­rı­mı­zı da məhv edə­cək. Bu­na döv­lə­tin cid­di nə­za­rə­ti la­zım­dır. Tor­paq ro­ma­nı əbə­di ya­zı­lan, ya­zıl­dıq­ca bit­mə­yən, oxun­duq­ca oxu­nan ro­man­dır.
Məm­məd çox da­nış­dı...

1993 - cü il

28 sent­yabr - Nax­çı­van Uni­ver­si­te­ti Məm­mə­din 60 il­lik yu­bi­le­yi­ni təş­kil et­miş­di. Sa­at 11 - də uç­ma­lı təy­ya­rə ge­cik­di. Bi­zi son­ra­kı təy­ya­rə ilə yo­la sal­dı­lar, ha­va li­ma­nın­da gül - çi­çək­lə qar­şı­la­dı­lar. Hər şey len­tə alı­nır­dı. Qo­naq evin­də yer­ləş­dik. Bi­zim­lə Ba­kı­dan aka­de­mik Bu­daq Bu­da­qov, Söh­rab Ta­hir, Mi­ka­yıl Mir­zə və Va­qif Yu­sif­li gəl­miş­di. Cə­fər hə­kim isə ar­tıq Nax­çı­van­da idi. Akif Mə­də­tov bi­zi qo­naq evin­də qal­ma­ğa qoy­ma­dı, öz evi­nə apar­dı. Ax­şam Məm­məd və qo­naq­lar te­le­vi­zi­ya­da çı­xış et­di­lər.
Məm­mə­din çı­xı­şın­dan:
- Bu gün çox işıq­lı idi. Mə­nə elə gəl­di ki, nə vaxt­sa bu işı­ğı Nax­çı­van­dan borc al­mış­dım, in­di isə ge­ri gə­tir­mi­şəm. Mən hə­mi­şə Nax­çı­va­na gə­lən­də Araz bo­yu şü­tü­yən qa­tar Neh­rəm də­rə­sin­dən bu­ru­lub Araz dər­ya­ça­sı­nın sa­hi­lin­dən dü­zən­li­yə çı­xan­da qə­ri­bə hiss­lər ke­çi­rir­dim. Bu işıq də­ni­zi­ni heç ye­rin mən­zə­rə­si ilə müq­yi­sə edə bil­mə­rəm. Mə­nə elə gə­lir­di ki, bu mə­qam­da bur­da hər şey­də işıq var: - daş­da da, tor­paq­da da, su­lar­da da.
Ba­ba­lar­dan bi­zə ya­di­gar qa­lan əyil­məz­li­yi, dön­məz­li­yi, la­zım gə­lən­də Və­tə­nin bir par­ça­sı­na dön­mə­yi al­qış­la­yı­ram.
Bü­tün dön­gə-dö­nüş, bü­tün gə­dik və aşı­rım­lar­da ha­mı­nın bir adam ol­ma­ğı hü­nər iş­dir, hü­nər­siz qə­lə­bə, qə­lə­bə­siz hü­nər yox­dur. Bu hü­nə­rə bə­ləd­çi olan oğul­la­rı al­qış­la­yı­ram... Əgər gü­cüm çat­sa, bu tor­pa­ğı çiy­ni­mə qal­dı­rıb bü­tün dün­ya sər­gi­lə­ri­nə çı­xar­dım və bu tor­pa­ğın rəng­lə­ri­lə dün­ya­nı sar­sı­dar­dım...
...Və Məm­məd o tor­pa­ğı çiy­ni­nə qal­dır­dı, şeir­lə­ri ilə, dün­ya­nı de­yə bil­mə­rəm, mil­yon­lar­la ürə­yi sar­sıt­dı.
29 sent­yabr - Sa­at 12-də H.Ca­vid adı­na dram teat­rın­da tən­tə­nə­li gö­rüş ol­du. İran­dan Ca­vad He­yət, Tür­ki­yə­dən İb­ra­him Boz­yel də gəl­miş­di. Boz­yel iki də­fə sər­həd­də gə­lib bu­ra­xıl­ma­dı­ğı üçün ge­ri qa­yıt­dı­ğı­nı söy­lə­di. İra­nın Nax­çı­van­da­kı kon­su­lu da gəl­miş­di. Ge­cə­də bir nə­fər H. Əli­ye­və həsr et­di­yi poe­ma­sı­nı oxu­du.
­İc­las­dan son­ra qo­naq evin­də ban­ket ve­ril­di. Ma­sa­bə­yi Akif Mə­də­tov idi. Məm­mə­din şeir­lə­ri oxun­duq­ca Ca­vad He­yət ağ­la­yır­dı. De­yir­di ki, mən bu vax­ta qə­dər Məm­mə­di ni­yə ta­nı­ma­mı­şam. Ürə­yim­də de­yi­nir­dim, çün­ki Məm­mə­di ta­nıt­ma­lı olan­lar an­caq öz­lə­ri ilə məş­ğul olub­lar. Məm­məd isə hə­mi­şə səd­lər­lə üz­lə­şib. Bir də ki, bu şeir­lə­ri ya­zan şeir­dən nə qa­za­nıb ki, sən də nə isə qa­za­na­san.
A­ki­fə de­dim ki, Təb­ri­zi gör­mək is­tə­yi­rəm.
30 sent­yabr - Sə­hər ye­mə­yin­dən son­ra Nax­çı­van Uni­ver­si­te­ti­nin bi­na­sın­da Məm­mə­din ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid sər­gi­yə bax­dıq. “Məm­məd Araz - 60” ya­zıl­mış bu sər­gi­də şə­kil­lə­ri və ki­tab­la­rı qo­yul­muş­du. Rek­tor Qa­sım müəl­lim çı­xış et­di. O bi­ri zal­da isə Məm­mə­din ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid el­mi konf­rans ke­çi­ri­lir­di. Son­ra Şah­bu­za get­dik. Yol­da Məm­məd Üç qar­daş da­ğı­nı gös­tə­rə­rək Toğ­ru­la de­di:
- Oğ­lum, qar­şı­da­kı üç zir­və­ni gö­rür­sən­mi? On­lar üç qar­daş­dır. Ona gö­rə də Üç qar­daş da­ğı ad­la­nır. O zir­və­lər­dən bi­ri mə­nəm, bi­ri də sən.
- Də­də, bəs Tun­cay han­sı­dır? - na­ra­hat­lıq­la so­ruş­du Toğ­rul.
Bu su­al Məm­mə­də ya­man ləz­zət ver­di. Bü­tün yol bo­yu gül­dü. Toğ­ru­lu Nax­çı­va­na özü­müz­lə ona gö­rə apar­mış­dıq ki, də­də yur­du­nu gör­sün, nax­çı­van­lı­lar Toğ­ru­lu, o da nax­çı­van­lı­la­rı ta­nı­sın. Də­də yur­du­nu unut­ma­sın, nax­çı­van­lı­lar da bil­sin­lər ki, Məm­mə­din va­ris­lə­ri var. Gə­lə­cək­də on­lar­la əla­qə sax­la­ya bi­lər­lər.
Şah­bu­zun ic­ra baş­çı­sı yı­ğın­ca­ğı aç­dı, çı­xış­lar, təb­rik­lər, şeir­lər, it­haf­lar oxun­du. Tə­rif­lər və vəd­lər baş alıb get­di. Şah­bu­zun “Mə­də­niy­yət evi”­nə Məm­məd Araz adı “ve­ril­di”. Son­ra­lar yo­lum Nax­çı­va­na dü­şən­də ma­raq­lan­dım ki, gö­rək sö­zə əməl olun­du­mu? Yox, bu, vəd ola­raq qal­mış­dı.
­İc­las­dan son­ra çay kə­na­rın­da “Mus­ta­fa me­şə­si” de­yi­lən yer­də ban­ket ve­ril­di. Çox­lu şə­kil çə­kil­sə də mə­nə çat­ma­dı.
1 okt­yabr - Aki­fin fəal­lı­ğı nə­ti­cə­sin­də Təb­ri­zə get­mək mə­sə­lə­si real­laş­dı. Dəs­tə­miz bö­yü­dü. Söh­rab, Qorx­maz və biz üçü­müz. O tay­dan ma­şın gəl­mə­li idi. Ma­şın­lar kör­pü­nün üs­tün­də gö­rüş­dü, çün­ki Məm­məd pi­ya­da ge­də bil­mir­di.
Sər­həd­di keç­dik. Elə bi­lir­dim ki, Məm­məd in­di­cə ye­rə sə­ri­lib tor­pa­ğı öpə­cək, yox, be­lə bir iş ol­ma­dı. Am­ma əlim qo­lun­da ol­du­ğun­dan bə­də­nin­dən möh­kəm bir gi­zil­ti keç­di­yi­ni hiss et­dim. O tay Cul­fa­sı­nın tə­miz kü­çə­lə­ri­ni bi­zim Cul­fa ilə mü­qa­yi­sə et­dim, xalq ey­ni xalq ol­sa da, kü­çə­lər ey­ni tə­miz­lik­də de­yil. Yol bo­yu ət­ra­fa ba­xı­ram. Ey­ni tor­paq, ey­ni mən­zə­rə, ey­ni in­san­lar. Təb­ri­zə çat­dıq, bi­zi “Dər­ya” ote­lin­də yer­ləş­dir­di­lər. Elə bi­rin­ci gün­dən hiss edir­dim ki, ət­ra­fı­mız­da çox­lu “xü­su­si adam­lar” var və bi­zi kə­nar­dan iz­lə­yir­lər. Bi­zi gə­ti­rən bə­ləd­çi də çı­xıb get­miş­di. Öz - özü­mə fi­kir­lə­şir­dim: “- nə ola­caq, biz bu­ra­la­rı ta­nı­mı­rıq, ki­mə gü­və­nib be­lə bir iş tut­mu­şam. Ta­nı­ma­dı­ğım adam­la­ra, yox­sa əf­sa­nə da­nı­şıq­la­ra?..”
Hey­dər Hə­sə­noğ­lu bi­zə te­le­fon nöm­rə­si ver­miş­di. Hə­min nöm­rə­ni yığ­dıq, bir qa­dın ca­vab ver­di. Ey­vaz Bəx­şi­mən­li­ni so­ruş­duq, özü­mü­zü ni­şan ver­dik.
De­di­lər ki, ev­də yox­dur, ün­va­nı­nı­zı qo­yun, gə­lər, si­zi ta­par.
Bir az ke­çən­dən son­ra bi­zə iki nə­fər ya­xın­laş­dı. Ey­vaz və Ka­zım idi. Ey­vaz bü­tün iş­lə­ri­mi­zi Ka­zı­ma tap­şır­dı və bir xey­li də ri­al ve­rə­rək get­di.
­İn­di ra­hat nə­fəs ala bi­lər­dim, ar­tıq bə­ləd­çi­miz var­dı.
2 okt­yabr - Ka­zım öz ma­şı­nın­da gəl­di, əv­vəl­cə, Məm­mə­din is­tə­di­yi ki­mi bi­zi Şəh­ri­ya­rın məq­bə­rə­si­nə apar­dı. De­dik­lə­ri­nə gö­rə, çə­ki­liş də ol­ma­lı idi. La­kin heç kim gö­zə gö­rün­mə­di. Şəh­ri­ya­rın evi­nə də get­dik. Ora­da bir nə­fər bi­zim şə­kil­lə­ri­mi­zi çək­di, ay­dın mə­sə­lə idi ki, şə­kil­lər ye­nə bi­zə çat­ma­dı. Şəh­ri­ya­rın evi iki göz­dən iba­rət idi, bir ki­çik bax­ça­sı var­dı. Sağ­lı­ğın­da da­rıs­qal mən­zil­də ya­şa­yan şai­rin məq­bə­rə­si isə, ək­si­nə, çox əzə­mət­li idi. Mil­lət, o tay­da da, bu tay­da da, sə­nət­kar­la­rı­nı di­ri vax­tın­da say­ma­dıq­la­rı­nı ört-bas­dır et­mək­dən öt­rü ölən­dən son­ra məq­bə­rə­lə­ri­ni göy­lə­rə ucalt­ma­ğa ça­lı­şır­lar. Hə­min məq­bə­rə­də bir çox şair­lə­rin də qə­bir­lə­ri var.
Son­ra bi­zi Təb­riz­də nəşr olu­nan bir di­ni qə­ze­tin re­dak­to­ru qə­bul et­di (adı ya­dım­da de­yil). Söz ver­di ki, bi­zi Məş­hə­də gön­də­rə­cək, bi­lən­də get­mək is­tə­yi­rik, tez sö­zün­dən qaç­dı və bu da Məm­mə­din ürə­yin­dən ol­du. Söh­rab Ta­hir hə­min gün ge­ri qa­yıt­dı. Mən isə Təb­riz­də Or­du­ba­di­nin “Du­man­lı Təb­riz” ro­ma­nın­da təs­vir et­di­yi yer­lə­rə bax­maq is­tə­yir­dim.
3 okt­yabr - Ka­zım­dan xa­hiş et­dim ki, mə­ni Bəzz qa­la­sı­na apar. Ca­va­bı:
- Bəzz qa­la­sı­nın bir tə­rə­fi­ni sö­küb na­maz qıl­ma­ğa yer dü­zəl­dib­lər. Qəs­dən ta­ri­xi yer­lə­ri sö­kür­lər.
- Bəs Qa­ra­çı mə­həl­lə­si ne­cə?
- Qa­ra­çı mə­həl­lə­si də çox uzaq­dır.
Be­lə­lik­lə, ar­zu­la­dı­ğım yer­lə­rin bi­ri­ni də gör­mə­dim.
Məm­mə­din bu söz­lə­ri ya­dı­ma düş­dü: “Hər bir xalq öz ta­ri­xi abi­də­lə­rin­dən ta­nı­nır. Onun ya­zı­lı, ti­ki­li abi­də­si yox­sa, onun dü­nən­ki ya­şa­yış tər­zi, ic­ti­mai hə­ya­tı, fəl­sə­fi - əx­la­qi gö­rü­şü bu abi­də­lər­lə pil­lə - pil­lə qal­xıb bi­zim za­ma­na gəl­mə­yib­sə, nə­dən bi­lə­sən ki, bu xalq hə­qi­qə­tən ya­şa­yıb. On­lar dü­nə­ni bu gü­nə gə­ti­rib. Bu gü­nü sa­ba­ha apa­ran abi­də­lər­sə, bu gün ya­ra­nır, do­ğu­lur, ti­ki­lir. Bu gü­nün bə­zi “ic­ti­mai du­ma­nı” hə­lə on­la­rın ço­xu­nu giz­lə­dib. Ba­la­ca bir kü­lək­dən o du­man da­ğı­la bi­lər.
X11 əsr Nax­çı­van me­mar­lıq abi­də­lə­ri­nin ənə­nə­si ne­çə yaş­da olar? Özü - özü­nün sua­lı­na ca­vab ve­rir. Hər han­sı bir sə­nə­tin 500 - 800 ya­şı ol­ma­lı­dır. Bə­zən adi sax­sı qab qə­dim bir mə­də­niy­yə­tin, qə­dim bir şə­hə­rin müəy­yən edil­mə­si üçün ye­ga­nə sə­bəb olur və ar­xeo­loq bun­dan ya­pı­şır.
De­yir­sən ki, Təb­ri­zin kü­çə­lə­ri tı­xan­mış ma­ğa­za­lar­dır.
Bir xal­qı məhv et­mə­yin yol­la­rın­dan bi­ri də xal­qın ba­şı­nı xır­da al­ve­rə qa­rış­dır­maq­dır.”
Təb­riz­dən Nax­çı­va­na, ora­dan da Ba­kı­ya qa­yıt­dıq.
6-7 okt­yabr - Ax­şam xə­bər­lə­rin­də Hey­dər Əli­ye­vin Məm­mə­din 60 il­li­yi­ni təb­rik edən te­leq­ra­mı oxun­du. Te­leq­ram­da Məm­mə­din Azər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da­kı xid­mət­lə­ri qeyd olun­muş­du.
El­çin Əfən­di­yev te­le­fon­la Məm­məd­dən so­ruş­du:
- Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı sə­nin 60 ya­şın ol­du­ğu ba­rə­də heç bir mək­tub və ya mə­lu­mat ver­mə­yib. Na­zir­lər So­ve­ti qə­rar çı­xa­rıb ki, yu­bi­le­yi­ni­zi ayın 25 - də döv­lət sə­viy­yə­sin­də ha­ra­da is­tə­yir­si­niz­sə, ora­da ke­çi­rək.
Məm­mə­din ca­va­bı: - Heç bir yu­bi­ley - fi­lan la­zım de­yil.
16 okt­yabr - Nə­ri­ma­nov ra­yo­nu maa­rif iş­çi­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə gö­rüş ke­çi­ril­di. Ba­la­ca bir uşaq “A­ya­ğa dur, Azər­bay­can” şei­ri­ni elə mə­ha­rət­lə ifa et­di ki, bü­tün zal aya­ğa qal­xıb uşa­ğı al­qış­la­dı. Mi­ka­yıl da onu qu­caq­la­dı və əla­və et­di ki, Məm­mə­din ye­ri­nə də sə­ni öpü­rəm.
23 okt­yabr - Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti də Məm­mə­din 60 il­li­yi­ni qeyd edir­di. Ax­şam sa­at dörd­də Uni­ver­si­te­tin akt za­lı ağ­zı­na ki­mi do­lu idi. Ar­xa tə­rəf­də və ara­lar­da da tə­lə­bə­lər ayaq üs­tün­də dur­muş­du­lar. Ha­mı in­ti­zar­la Məm­mə­di göz­lə­yir­di. Rek­tor Mur­tuz Ələs­gə­rov gö­rü­şü açıq elan et­di. Hə­mi­şə­ki ki­mi çı­xış­lar, tə­lə­bə­lə­rin şe­ir oxu­ma­la­rı və s. Qa­ra Na­ma­zov isə Məm­mə­də qo­şul­muş bir əf­sa­nə da­nış­dı. Ge­cə­də Nüs­rət Kə­sə­mən­li, Nə­ri­man Hə­sən­za­də və Zə­lim­xan Ya­qub da iş­ti­rak edir­di­lər. Zə­lim­xan çı­xı­şı­nı be­lə ye­kun­laş­dır­dı:
- Məm­məd Araz ki­mi na­dir in­san­la­ra di­ri ikən hey­kəl qo­yul­ma­lı­dır.
Nə­ri­man və Nüs­rət də çı­xış­la­rın­da bu fi­kir­lə ra­zı­laş­dı­lar.
“Gü­nay” şir­kə­ti ilin ən yax­şı şei­ri­nə mü­ka­fat tə­yin et­miş­di. Məm­mə­də də mü­ka­fat ve­ril­miş­di, Mi­ka­yıl Məm­mə­di ora apar­dı.
Be­lə­lik­lə, 93 - cü ili ba­şa vur­duq.


1994 - cü il
16 ap­rel - Söh­bət To­fiq Bay­ram­dan düş­dü. Məm­məd xa­tır­la­dı:
-To­fiq Bay­ra­mın ca­van­lıq­da bir “mosk­vi­çi” var­dı. Əli Kə­rim o ma­şı­na “səy­yar ta­but” de­yər­di.
- Məm­məd, bu sa­at ona - bu­na lə­kə yax­maq dəb dü­şüb, bə­zi ağ­zı­göy­çək­lər da­nı­şır­lar ki, gü­ya To­fiq şa­ir de­yil.
-Yox, elə de­yil, özün bi­lir­sən ki, bi­zim­ki­lə­rin adə­ti­dir, ça­lı­şır­lar hə­mi­şə məş­hur adam­la­ra nə isə bir dam­ğa ya­pış­dır­sın­lar. To­fi­qin şa­ir ki­mi öz dəs­ti-xət­ti var, çox gö­zəl li­rik şair­dir. Onun şair­li­yi­nə şüb­hə ola bil­məz. Bö­yük bir axın­la ədə­biy­ya­ta gə­lən bir nəs­lin se­çil­mə­si üçün xey­li vaxt keç­mə­li­dir. Biz­dən ası­lı ol­ma­ya­raq za­man öz işi­ni gö­rür, əv­vəl bü­tün ad­la­rı ey­ni so­yuq­qan­lı­lıq­la ar­xi­və tul­la­yır, son­ra to­zu­nu si­lib hər kə­si ye­rin­də otur­dur.
17 ap­rel - Yax­şı ha­va­lar­da hər­dən bi­na­nın ət­ra­fın­da gə­zi­şər­dik. Hə­və­si gə­lən­də Məm­məd keç­mi­şə qa­yı­dar­dı:
- Ca­van­lıq­da iş­dən son­ra və ba­zar gün­lə­ri sə­ni qo­yub qa­çar­dım. Hə­min vaxt­lar­da dost­lar də­niz kə­na­rı­na çı­xar, ədə­bi mü­ba­hi­sə­lər edər­dik. Bir də­fə Oruc Qoş­qar­lı da bi­zə qo­şul­du və itin­dən söh­bət sal­dı. De­di ki, iti­mə hə­mi­şə tə­zə ət ye­dir­di­rəm, çim­di­ri­rəm, ha­va­ya çı­xa­rı­ram və s.
Bu­nu eşi­dən To­fiq bir­dən əl­lə­ri­ni gö­yə qal­dı­ra­raq de­di:
“-Al­lah, sən mə­ni Oruc Qoş­qar­lı­nın iti elə.”
Məm­məd söh­bə­ti­nə da­vam et­di:
- “Sə­ba ye­li” şei­rin­də axır­da­kı bir mis­ra­nı ürə­yim is­tə­yən ki­mi ta­pa bil­mə­miş­dim. “A­çın, Fü­zu­li­nin nə­fə­si­dir o” mis­ra­sı To­fi­qin mis­ra­sı­dır. O, mə­nə kö­mək elə­di.
To­fi­qin də “Gü­nəş­lə oy­na­yan uşaq” şei­rim­də­ki fi­kir­lər­lə səs­lə­şən fi­kir­lə­ri var­mış. To­fiq mə­nə bu ba­rə­də son­ra­dan de­di. Mən ədə­biy­ya­tın qa­nun­la­rı­na əməl edən şai­rəm və şei­ri To­fi­qə həsr et­dim. Mir­zə Ələk­bər Sa­bi­rə yaz­dı­ğım “Mən də in­san ol­dum” poe­mam­da Sa­bi­ri Şa­ma­xı zəl­zə­lə­si ad­lan­dır­mış­dım. Bu fik­ri son­ra­lar To­fiq öz şei­rin­də iş­lət­di. Hə­min de­yi­min bi­rin­ci mə­nə məx­sus ol­du­ğu­nu bil­di­rib za­ra­fat­la de­dim:
- To­fiq, sə­nin­lə heç-he­çə ol­duq.
2 no­yabr - Bir ne­çə gün bun­dan əv­vəl Ab­dul­la Qur­ba­ni Mu­rov­da­ğa dö­yüş­çü­lər­lə gö­rü­şə get­mək söh­bə­ti­ni sal­mış­dı, am­ma inan­mır­dım ki, Məm­məd bu və­ziy­yə­tin­də ra­zı­lıq ver­sin. Çün­ki hə­mi­şə vəd ver­sə də ge­də bil­məz­di. Ona gö­rə də bu söh­bə­tə bir o qə­dər əhə­miy­yət ver­mə­miş­dim. Iş­dən gə­lən ki­mi de­di:
- Ha­zır­laş, Gən­cə­yə ge­di­rik.
- Bəs de­mə­din ba­zar gü­nü ge­də­rik?
- Yox, ha­va də­yi­şə bi­lər, gün­lər yax­şı ke­çir.
- Mi­ka­yı­la da de, o da gəl­sin, sən şe­ir oxu­ya bil­mir­sən, lal gö­rüş­lər olar.
Mi­ka­yıl­la da­nış­dı, la­kin işi ol­du­ğu üçün o gə­lə bil­mə­di və bi­zə də get­mə­yi məs­lə­hət gör­mə­di: - Qa­rı­şıq­lıq­dır, atır­lar, - de­di.
La­kin Məm­mə­di yol­dan sax­la­maq müm­kün ol­ma­dı. Sa­at 11-də yo­la düş­dük. Dəs­tə­miz ki­çik idi - Ab­dul­la Qur­ba­ni, Əlir­za, Məm­məd, mən və sü­rü­cü Mə­hər­rəm.
Gən­cə­yə ça­tan­da Ni­za­mi­nin məq­bə­rə­si­ni zi­ya­rət et­mək is­tə­dik, an­caq ha­sa­ra alın­mış, qa­pı­sı da bağ­lı idi. Gən­cə­nin ic­ra baş­çı­sı ilə gö­rüş­dük. Ge­cə­ni qo­naq evin­də qal­dıq. Bi­zə mə­lu­mat ver­di­lər ki, bu­ra bir vaxt­lar Su­rət Hü­sey­no­vun qul­dur­la­rı­nın məs­kə­ni olub.
3 no­yabr - Sə­hər tez­dən Ab­dul­la Qur­ba­ni­nin tər­tib et­di­yi plan­la əv­vəl xəs­tə­xa­na­ya, ya­ra­lı­la­rın ya­nı­na get­dik. Ya­ra­lı əs­gər­lə­rin va­li­deyn­lə­ri hə­yə­tə top­laş­mış­dı­lar. Məm­məd on­la­ra ürək-di­rək ve­rir­di:
- Əziz ba­la­lar, mə­nə ba­xın, və­ziy­yə­ti­mi gö­rür­sü­nüz, am­ma si­zin­lə gö­rü­şə özüm­də güc tap­dım. Mən­dən nü­mu­nə gö­tü­rün. Heç nə­yə əyil­mək ol­maz, nə qə­dər ki, tor­paq­la­rı­mız tap­daq al­tın­da, kör­pə­lə­ri­miz gö­zü yaş­lı, in­san­la­rı­mız in­ti­qam həs­rə­tin­də­dir, ar­xa­da ye­ri­miz yox­dur...
Bil­mə­dim, on­lar Məm­mə­din nit­qi­ni ba­şa düş­dü­lər, yox­sa yox, am­ma ma­raq­la qu­laq asır­dı­lar.
Son­ra Xan­la­ra get­dik. Xan­la­rın ic­ra baş­çı­sı bi­zi qar­şı­la­dı. Mə­də­niy­yət evin­də ra­yon ca­maa­tı ilə gö­rüş ke­çi­ril­di. Apa­rı­cı Ab­dul­la idi. Son­ra Göy­gö­lə, əs­gər­lə­rin gö­rü­şü­nə yol­lan­dıq. Pa­rol “Məm­məd Araz” idi. Ha­cı­kənd­dən bir az yu­xa­rı qal­xan­da qə­ri­bə bir mən­zə­rə gör­düm. Ke­şik­də olan uşaq­lar­dan bi­ri köy­nək­siz otur­muş, o bi­ri yol­da­şı isə onu ma­saj edir­di. Gö­rü­nür, so­yuq­la­mış­dı. Ana qoy­nun­dan ye­ni­cə ara­lan­mış bu uşaq, de­dik­lə­rim tə­bii ki, dö­yüş­çü­lə­ri­miz­dir.
Keç­miş MK - nın iş­çi­lə­ri­nin is­ti­ra­hət et­dik­lə­ri bi­na­da in­di əs­gər­lər­lə Məm­mə­din gö­rü­şü ke­çi­ri­lir­di...
Ab­dul­la Qur­ba­ni çı­xı­şın­da söy­lə­di:
- Bu is­ti­ra­hət evi­nin tə­şək­kür ki­ta­bı əli­mə keç­di. Ora­da bi­zim “gö­zəl rəh­bər iş­çi­lə­ri­mi­zin” Si­ra­nu­şa çox­lu tə­şək­kür­lə­ri­ni gör­düm...
Bir az kə­nar­da əs­gər­lər öz­lə­ri­nə ye­mək ha­zır­la­yır­dı.
Ye­nə də şə­kil­lər çə­kil­di, ye­nə də Ab­dul­la bi­zə on­lar­dan bi­ri­ni də ver­mə­di. Gö­rüş baş­lan­dı, hə­rə­si öz şei­ri­ni oxu­du. Məm­məd özü oxu­ya bil­mə­di­yi üçün baş­qa­la­rı da onun şeir­lə­rin­dən oxu­ma­dı.
Ax­şam Gən­cə­yə qo­naq evi­nə qa­yıt­dıq.
Sə­hər Mu­rov­da­ğa qalx­dıq. Yol­bo­yu ba­la­ca­boy, arıq, cı­lız əs­gər­lə­ri gör­dük­cə hey­rət­lə­nir­dim, yə­ni ca­van­la­rı­mız ha­mı­sı be­lə­dir?!
Ab­dul­la Qur­ba­ni fik­ri­mi oxu­du:
- Yox, siz dü­şü­nən ki­mi de­yil, qa­mət­li oğ­lan­la­rı­mı­zın ək­sə­riy­yə­ti və­zi­fə­li və pul­lu şəxs­lə­rin can­gü­dən­lə­ri­dir.
- Və­tə­ni qo­ru­maq, de­mə­li, bu cı­lız ba­la­la­rın bor­cu­dur, elə­mi? - so­ruş­dum.
Ma­şı­nı­mız da­ğa dır­maş­dıq­ca post­lar­da da­ya­nır, əs­gər­lər­lə gö­rü­şür, hal-əh­val tu­tur, on­la­ra can sağ­lı­ğı ar­zu­la­yır­dıq.
U­ca dağ­lar in­sa­nı mərd­li­yə, qü­ru­ra, əyil­məz­li­yə ça­ğı­rır. Uçu­rum­lar, yar­ğan­lar isə, ək­si­nə, va­hi­mə ya­ra­dır. İn­san hə­mi­şə tə­biət­lə tə­mas­da ol­muş, gö­zəl mən­zə­rə­lər onun qəl­bi­ni isit­miş­dir, Tə­biət in­sa­nın ilk və son yu­va­sı­dır. An­caq ca­van­la­rı­mız bu gö­zəl­lik­lər­dən zövq ala bi­lir­mi? Zir­və­lər bu sa­at düş­mə­nin əlin­də­dir. Bi­zim­ki­lə­rin əlin­də­ki zir­və­dən boy­la­nıb bi­zə ba­xan əs­gər­lə­ri­mi­zə əl edib ürə­yi­miz­də on­la­ra can sağ­lı­ğı ar­zu­la­yı­rıq. Və Qur­ba­ni­nin ürək ağ­rı­sı ilə təs­vir et­di­yi Mu­rov fa­ciə­si­ni tö­rə­dən­lə­ri lə­nət­lə­yi­rik.
De­di­lər ki, in­di bi­zim da­yan­dı­ğı­mız yer­də ne­çə gün əv­vəl əs­gər və za­bit­lə­ri­miz­dən bir ne­çə­si düş­mən gül­lə­si­nin qur­ba­nı olub. On­lar hər an atəş aça bi­lər, ona gö­rə də bur­da çox da­yan­maq ol­maz. Bu gö­rüş­də Məm­mə­di “Fəx­ri dö­yüş­çü” ad­lan­dır­dı­lar və bir bu­la­ğa da “Məm­məd Araz” bu­la­ğı adı­nı ver­di­lər. Ge­ri qa­yı­dan­da yo­lun kə­na­rın­da­kı boy­ma­də­rə­ni qo­pa­rıb mə­nə ve­rən Ab­dul­la Qur­ba­ni:
- Gül­xa­nım ba­cı, gə­li­şi­ni­zin ya­di­ga­rı ki­mi bu gü­lü si­zə bəx­şiş edi­rəm - de­di.
Gəncədə məs­kun­laş­mış Kəl­bə­cər qaç­qın­la­rı ilə də gö­rüş­dük. Bir ha­di­sə mə­ni ya­man tut­du. Ca­van­lar qa­çıb otaq­la­rın­dan Məm­mə­din müx­tə­lif dövr­lər­də çap olun­muş ki­tab­la­rı­nı av­toq­raf yaz­dır­maq üçün gə­tir­miş­di­lər.
Əh­sən - qaç­qın kö­çü­nün üs­tün­də ki­tab­la­rı da yad­dan çı­xar­ma­yıb­lar. Min əh­sən.
On­lar­la gö­rü­şüb ge­ri qa­yı­dı­rıq.
18 no­yabr - Mosk­va­da ya­şa­yan Nə­sib Nə­bi oğ­lu Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­di. Əs­li kəl­bə­cər­li ol­du­ğu üçün söh­bət­lə­rin ço­xu da Kəl­bə­cər­dən ol­du.
Fü­zu­lu haq­qın­da ve­ri­liş ge­dir­di:
- Axı Fü­zu­li, həm də ərəb və fars dil­lə­rin­də də ya­zıb. Tər­cü­mə­si ilə ori­ji­na­lı bir gəl­məz, - de­dim.
- Düz­dür, - təs­diq­lə­di Məm­məd - “Şə­bi hic­ran­”ı tər­cü­mə et gö­rək ne­cə edə­sən. Müm­kün de­yil, lap Puş­kin də gə­lə, rus di­lin­də bu tər­ki­bi ve­rə bil­məz. Çün­ki hər şa­ir şei­ri öz xal­qı və öz di­li üçün ya­zıb, Fü­zu­li də həm­çi­nin. Heç bir tər­cü­mə­çi Fü­zu­li­ni ol­du­ğu ki­mi baş­qa xal­qa çat­dı­ra bil­məz.
“Bir də di­lin zən­gin­li­yi­ni qo­ru­maq tək­cə şai­rin, ya­zı­çı­nın və­zi­fə­si de­yil. On­lar, düz­dür, da­ha çox mə­su­liy­yət da­şı­ma­lı­dır. Am­ma di­lin ta­le­yi xal­qın ta­le­yi ol­du­ğu üçün, onun sər­kər­də­si də xalq ol­ma­lı­dır.
Bu­nu bir ne­çə də­fə həm yaz­mı­şam, həm də çı­xış­la­rım­da iş­lət­mi­şəm. - İs­veç­rə­də be­lə bir qa­nun var. O öl­kə­nin və­tən­da­şı ol­maq is­tə­yir­sən­sə, hök­mən üç il bu­ra­da ya­şa­yıb bu di­li öy­rən­mə­li­sən. Dil­dən im­ta­han ve­rə bil­mə­sən, sə­ni və­tən­daş­lı­ğa qə­bul et­mir­lər. Be­lə ol­ma­sa, öl­kə öz si­ma­sı­nı iti­rər.
Ə­də­biy­yat əs­lən sər­həd bil­mir. Sər­həd xət­ti ta­nı­ma­yan poe­zi­ya­nı ta­nı­yı­ram. Am­ma bir iş də var, şa­ir şei­ri öz xal­qı, öz di­li üçün ya­zır, eti­raf et­sək də, et­mə­sək də be­lə­dir.
A­şıq Alı­nın “Göz­lə­rəm sə­ni” şei­ri­ni gö­tü­rək: “Sü­rü­nə­rəm di­zin-di­zin; Yo­lun­ca göz­lə­rəm sə­ni; Dər­ya­ya qan - yaş tö­kə­rəm; Do­lun­ca göz­lə­rəm sə­ni” Eşq həs­rə­ti­ni bun­dan sə­mi­mi, bun­dan ob­raz­lı, bun­dan fər­yad­lı de gö­rüm. Ay de­din ha!
İn­di bu mis­ra­la­rı baş­qa dil­də ori­ji­nal sə­viy­yə­də, ona ya­xın sə­viy­yə­də səs­lən­dir gö­rüm?! Çə­tin, çox çə­tin...
Doğ­ru de­yib­lər, poe­zi­ya bir dil­də da­nı­şır...”
24 de­kabr - “Məm­məd Araz” mü­ka­fa­tı­nın təq­di­ma­tı­na çağ­rıl­mı­şıq. Get­mək is­tə­mə­sək də məc­bur idik. Ha­va ya­man so­yuq idi. Ra­dio­da Ni­gar Rə­fi­bəy­li­nin “Ay­rı­lıq” mah­nı­sı oxu­nur­du. Bu mah­nı mə­ni hə­mi­şə köv­rəl­dir. “Ay­rı­lıq­dan be­tər dün­ya­da nə var?!” Heç nə, Ni­gar xa­nım, in­di nə sən var­san, nə də Rə­sul. Za­ma­nın qa­nu­nu ayır­dı si­zi. Bir be­lə gün bi­zim üçün də var... Çat­dıq, göz yaş­la­rı­mı si­li­rəm.
Mü­ka­fat tə­yin olu­nan gün­dən Məm­məd mü­ka­fa­tın ilin ən yax­şı əsər­lə­ri­nə ve­ril­mə­si­nin tə­rəf­da­rı idi. La­kin H.Hə­sə­noğ­lu və İ.­Hə­bib­bəy­li bu­na ra­zı ol­ma­mış­dı­lar. Bu gün S.Rüs­təm­xan­lı və ay­rı bir çı­xış­çı hə­min bu fik­ri bir da­ha vur­ğu­la­dı.
Mü­ka­fat Arif Mə­li­ko­vun Məm­mə­din “Dağ­lar” şei­ri­nə bəs­tə­lə­di­yi mu­si­qi­yə gö­rə ve­ril­di. Ye­rin­də ol­ma­yan, la­yiq ol­ma­yan ad­lar da çox idi.
A­ğa­mu­sa Axun­dov çı­xı­şın­da vur­ğu­la­dı ki, Məm­mə­din şeir­lə­ri əsl fəl­sə­fə ol­du­ğu üçün onu təh­lil et­mək, haq­qın­da fi­kir söy­lə­mək çox çə­tin­dir. Bəl­kə də elə bu­na gö­rə Məm­mə­din ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid mə­qa­lə­lər az­dır. Bu fik­ri İ.­Hə­bib­bəy­li də təs­diq­lə­di.
Mə­tin şe­ir oxu­yan­da Mi­ka­yı­lın göz­lə­ri se­vinc­dən dol­muş­du.

1995 - ci il

18 yan­var - Han­sı mək­təb­dən­sə Fü­zu­li­yə həsr olun­muş ve­ri­li­şə ba­xır­dıq:
- Fü­zu­li heç Azər­bay­ca­nı gör­mə­yib, bu tor­paq haq­qın­da tə­səv­vü­rü be­lə ol­ma­yıb. Ək­si­nə, Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də­nin xid­mə­ti da­ha çox olub, onun yu­bi­le­yi­ni çox sö­nük ke­çir­di­lər - de­yin­dim.
Məm­məd mə­nim­lə ra­zı­laş­ma­dı:
- Elə de­yil, yol­daş müəl­li­mə, özün də ədə­biy­yat­çı­san. Fü­zu­li bü­tün türk dün­ya­sı­nın da­hi söz us­ta­sı­dır, mü­qa­yi­sə­yə gəl­məz də­rə­cə­də bö­yük sə­nət­kar­dır. Fü­zu­li şei­ri ürək­də kö­zə­rən mə­həb­bət­dir. “Ki­mi kim bi­və­fa dün­ya­da gör­düm, bi­və­fa gör­düm”... Bu mis­ra­nın yü­kü, ağır­lı­ğı dün­ya­nın bü­tün dərd­li adam­la­rı­nın yü­kü­nü, ağır­lı­ğı­nı çə­kər. Sən söz­dən to­xun­muş sö­zə bir bax! Bu­nu yal­nız ila­hi gü­cə ma­lik zə­ka de­yə bi­lər­di...
Hər­dən fi­kir­lə­şi­rəm, Fü­zu­li haq­qın­da de­dik­lə­rim zər­rə­nin zər­rə­si­nin mil­yon­da bi­ri ol­ma­ğa qa­dir­dir­mi?
“Nə ya­nar kim­sə mə­nə atə­şi - dil­dən öz­gə,
Nə açar kim­sə qa­pım ba­di - sə­ba­dan qey­ri”...
E­lə bil bu mis­ra­lar­da dağ boy­da Fü­zu­li dər­di sı­xı­lıb bir ovuc qur­ğu­şun olub və bu bir ovuc dərd nə vaxt­sa, har­da­sa “dün­ya­nın bir kün­cü­nə yı­ğıl­mış na­mərd­lə­rin ba­şın­da part­la­ya­caq”.
Mən də de­mi­şəm:
Açın qa­pı­la­rı sə­ba ye­li­nə,
Açın, Fü­zu­li­nin nə­fə­si­dir o.
Bu, hə­min sə­ba ye­li­dir ki, in­san­la­rı əha­tə edən mü­hi­tə dün­ya­nın ab - ha­va­sı­nı gə­ti­rir. An­caq hə­min dün­ya Fü­zu­li ilə üz­ləş­mək­dən qor­xur. Qor­xur ki, şai­rin nə­fə­sin­dən od alıb ya­na. Be­lə­lik­lə, Fü­zu­li tək­lə­nir, tən­ha­la­şır, tən­ha­laş­dıq­ca zir­və­lə­şir, üm­man­la­şır. Onun bö­yük­lü­yü ilə za­man özü gö­rün­məz olur. Fü­zu­li ilə bağ­lı fi­kir­lə­rim­lə ra­zı­san­mı? Bax, be­lə­cə “Sə­ba ye­li” şei­rim ya­ran­dı. Fü­zu­li Azər­bay­ca­nı gör­mə­sə də söz sə­nə­ti­ni uca mər­tə­bə­lə­rə qal­dır­maq ba­xı­mın­dan onun xal­qı­mız üçün ro­lu mi­sil­siz­dir.
Ya­zı­çı­lar müx­tə­lif üsul­lar­la öz xal­qı­na xid­mət edir; on­lar xal­qın için­dən çıx­dı­ğı üçün haqq - əda­lət, doğ­ru söz, işıq­lı əməl­lər tə­rə­fin­də olub. Bu da tə­bii ola­raq əks cəb­hə­lər ya­ra­dıb...- “Döy­mək”, “la­ğa qo­yub gül­mək”, “töv­si­yə et­mək” və s. yol­lar­la xal­qı qəf­lət yu­xu­sun­dan oyat­maq is­tə­yən­lər var­dır ki, Cə­lil, Sa­bir be­lə­lə­rin­dən­dir. Ca­vid ki­mi sə­nət­kar­lar isə keç­mi­şi can­lan­dır­maq yo­luy­la bu işi gö­rüb. O cüm­lə­dən, Fü­zu­li. Za­man isə aman­sız ha­kim­dir, bü­tün vaxt­lar­da ob­yek­tiv­dir, də­qiq­dir.
6 fev­ral - Ax­şam sa­at 9-da pre­zi­den­tin mü­şa­vi­ri Fat­ma Ab­dul­la­za­də, Nax­çı­van Ali Məc­lis səd­ri­nin müa­vi­ni Se­vil xa­nım, Şah­buz ra­yon ic­ra baş­çı­sı Tel­man Oru­cov və Fat­ma xa­nı­mın kö­mək­çi­si Mə­hər­rəm Əh­mə­dov Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­di­lər.
On­la­rı Hey­dər Əli­yev gön­dər­miş­di. Məm­mə­din səh­hə­ti ilə ma­raq­la­nır­dı­lar. Məm­məd bü­tün sual­la­ra “yax­şı­yam” ca­va­bı ilə ki­fa­yət­lə­nir­di. Söh­bə­tə mən qa­rış­ma­lı ol­dum:
- Fat­ma xa­nım, bi­rin­ci­si, ya­şa­dı­ğı mən­zi­lə ba­xın. Ikin­ci­si, ha­mı sağ­lam­dır, ki­tab­la­rı­nı çap et­di­rir, tər­cü­mə et­di­rib öz­lə­ri­ni xa­ri­ci öl­kə­lər­də təb­liğ edir­lər və sa­ir. Məm­məd isə bun­la­rın bi­ri­ni də edə bil­mir və onun­la heç bir yer­dən ma­raq­la­nan da yox­dur. De­yir­lər ki, par­kin­son xəs­tə­li­yi­nin dər­ma­nı Ame­ri­ka­da ta­pı­lıb. Qoy onu müa­li­cə­yə gön­dər­sin­lər.
Fat­ma xa­nım bü­tün bun­la­rı pre­zi­den­tə çat­dı­ra­ca­ğı­na söz ve­rib get­di.
19 mart - Mart ha­di­sə­lə­ri so­vuş­muş­du. Ax­şam Zə­lim­xan Ya­qub və Mi­ka­yıl Mir­zə Məm­məd­lə gö­rüş­dük­də de­di­lər:
- Xal­qı­mı­zın bö­yük oğ­lu bi­zi bu xa­ta­dan da qur­tar­dı.
O­tu­rub ol­muş ha­di­sə­lə­ri təh­lil et­di­lər, dərd­ləş­di­lər. Sö­za­ra­sı Mi­ka­yıl “Gü­nay­bank­”ın təş­ki­lat­çı­sı Mah­mu­da­ğa­nın tu­tul­du­ğu­nu söy­lə­di:
- Gül­xa­nım, əhd elə, Mah­mu­da­ğa­nı bu­rax­sın­lar, o, Məm­mə­di müa­li­cə­yə gön­də­rər.
- Ay Mi­ka­yıl, mən Al­la­ha yal­va­ra­ram, an­caq o, eşi­dər - eşit­məz, bil­mi­rəm.
Ca­va­bı­ma gül­dü­lər.
Mi­ka­yıl ge­yi­nər­kən de­yin­di:
- Bü­tün işıq­la­rı sön­dü­rür­sən, El­za da be­lə­dir, mən içə­ri gi­rən ki­mi ha­mı­sı­nı yan­dı­rı­ram.
- Bəs nə, Mi­ka­yı­lın evi işıq­lı ol­ma­lı­dır, - de­dim.
Zə­lim­xan Ya­qub da bu iki mis­ra­nı söy­lə­di:
Yan­dır işı­ğı­nı Məm­məd Ara­zın,
Yan­dır işı­ğı­nı, Gül­xa­nım ba­cı...
22 mart - Zə­lim­xan Ya­qub te­le­fon aç­dı:
- Əv­və­la, Gül­xa­nım ba­cı, us­ta­da mə­nim sa­la­mı­mı ye­tir və son­ra o iki mis­ra bö­yük bir şe­ir ol­du. “Gü­nay” qə­ze­tin­də çap olu­nub, alın oxu­yun. Yax­şı əks - sə­da ve­rib.
Sə­hiy­yə na­zir­li­yin­dən Umn­yaş­kin zəng edib bil­dir­di ki, biz İs­rai­lə, Al­ma­ni­ya­ya və Ame­ri­ka­ya sor­ğu gön­dər­mi­şik. Tək­cə Al­ma­ni­ya­dan bi­zə də­vət gə­lib, gə­lin, ma­raq­la­nın.
23 mart - Mi­ka­yıl­la Zə­lim­xan Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­mə­li idi­lər. Qa­pı­nı aç­dım, gə­lən Mi­ka­yıl­la Mu­sa Ya­qub idi. Son­ra­dan Zə­lim­xan da gəl­di. Əv­vəl­cə mə­nə həsr et­di­yi şei­ri­ni oxu­du, sə­mi­mi şe­ir idi. Məm­mə­din də xo­şu­na gəl­miş­di. Son­ra Zə­lim­xan sa­zı­nı dil­lən­dir­di. Şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tın­dan baş­la­nan söh­bət müa­sir şeir­lə qur­tar­dı.
Məm­məd də öz fik­ri­ni be­lə izah et­di:
- Mən bə­zən bu xal­qa kə­nar­dan ba­xı­ram. De­yi­rəm, gö­rən bu xal­qın nə­yi var, nə­yi yox, nə­yi yax­şı­dır, nə­yi pis­dir. Mə­sə­lən, Aşıq Alı­nın söz­lə­ri­nə bax:
Dər­ya­ya qan yaş tö­kə­rəm,
Do­lun­ca göz­lə­rəm sə­ni...
Sü­rü­nə­rəm di­zin - di­zin,
Yo­lun­ca göz­lə­rəm sə­ni və s.
Be­lə mə­na­lı fi­kir­lə­ri, söz­lə­ri an­caq və an­caq bi­zim xalq de­yə bi­lər, baş­qa­sı yox. Di­lin təz­yi­qə qar­şı mü­qa­vi­mə­ti­ni, tə­si­rə qar­şı əks - tə­si­ri­ni heç bir şey­lə mü­qa­yi­sə et­mək ol­maz. Min il­lə­rin tu­fa­nı, is­ti-so­yu­ğu on­dan cü­zi qəl­pə­lər qo­pa­ra bi­lər, an­caq di­lin əsas kö­kü qa­lır. Onu sax­la­yan mü­qa­vi­mət gü­cü­nün ço­xu poe­zi­ya­nın pa­yı­na dü­şür. Bu dil­də nə qə­dər şe­ir for­ma­la­rı möv­cud­dur. Tək­cə folk­lo­ru­na fi­kir ve­rək, xalq ədə­biy­ya­tı ilə üz-üzə otu­raq. Ata­lar söz­lə­ri, mə­səl­lər, zərb-mə­səl­lər, ba­ya­tı­lar, ho­la­var­lar, və ya adi­cə sa­ya­çı nəğ­mə­lə­ri... Mü­qa­yi­sə­yə sığ­maz bir xə­zi­nə. Azər­bay­can di­li im­ka­nı bö­yük dil­lər­dən­dir.
Bö­yük dil­lə­ri də dan­maq fik­rin­də de­yi­ləm. Hər di­lin öz gü­cü, öz ça­la­rı var. Əs­lin­də, pis dil yox­dur. Hər xal­qa öz di­li şi­rin­dir... Bu xal­qın Ni­za­mi­si, Fü­zu­li­si var, bu da yax­şı­dır. An­caq fi­kir­lə­şi­rəm ki, mə­nim xal­qı­mın ara­sın­da cı­lız­la­rı da çox­dur.
Mi­ka­yıl Mir­zə Məm­mə­din bu sə­tir­lə­ri­ni söy­lə­di:
Bu tor­paq qə­dim­lər to­ran­lı­ğın­da,
Na­dan sü­rü­sü də kö­kəl­dib axı.

Məm­məd sö­zü­nə da­vam et­di:
- Tə­səv­vü­rə gə­ti­rə bil­mi­rəm ki, əs­gər ana - ba­cı­sı­nı qo­yub qa­çır. Gö­rə­sən, biz­lə­ri bu də­rə­cə­yə gə­ti­rən nə­dir?..
Xə­ya­nət­kar tə­bə­qə­dən, ümu­mi və­ziy­yət­dən ge­dən söh­bət bir xey­li uzan­dı.
Son­ra Mu­sa Ya­qub Məm­mə­di Buy­nuz kən­di­nə - əv­vəl­lər gəz­dik­lə­ri yer­lə­ri bir də yad et­mə­yə ça­ğır­dı.
Təəs­süf­lən­di­lər ki, vi­deo gö­tü­rüb çə­ki­liş et­mə­di­lər, bir də be­lə für­sət ələ düş­məz­di.
24 mart - Sə­hiy­yə Na­zir­li­yi­nə ge­dib mə­sə­lə ilə ma­raq­lan­dım, iş be­lə idi: Al­ma­ni­ya­da fəa­liy­yət gös­tə­rən bir şir­kət var. “Hi­saft” ad­lı şir­kət. Hə­min şir­kət 41 min dol­la­ra müa­li­cə­ni boy­nu­na gö­tü­rür.
Gül­düm:
- Bi­zim heç 41 dol­la­rı­mız da yox­dur.
Fat­ma xa­nı­mın kö­mək­çi­si Mə­hər­rə­mə mə­sə­lə­ni çat­dır­dım. O, sa­bah mə­sə­lə­ni Fat­ma xa­nı­ma söy­lə­yə­cə­yi­ni de­di.
Te­le­vi­zo­ru aç­dım, kim­sə çı­xış edir­di. Çı­xış edən be­lə bir ifa­də iş­lət­di:
- Mus­ta­fa Top­çu­ba­şov mən­dən so­ruş­du ki, Qəh­rə­man, in­san­la­rın bey­nin­də “qey­rət nöq­tə­si” var­mı?
“Qey­rət nöq­tə­si” ifa­də­si Məm­mə­din ya­man xo­şu­na gəl­miş­di.
3 ap­rel - Müa­li­cə­yə ge­də­cə­yi­miz haq­qın­da hə­lə ki, də­qiq mə­lu­ma­tı­mız yox­dur. Mi­ka­yıl və Zə­lim­xan xa­ric­də müa­li­cə­yə sərf olu­na bi­lə­cək məb­ləğ­dən da­nı­şır­dı­lar. Mən də da­nı­şı­ğa qa­rı­şa­raq fik­ri­mi on­la­ra çat­dır­dım ki, ha­mı o məb­lə­ğin şi­şir­dil­mə­sin­dən da­nı­şır. De­yir­lər ki, si­zə ya­lan de­yir­lər, o qə­dər pul çıx­maz.
O­xu­cu­lar­la Məm­mə­din gö­rü­şü 8 ap­rel­dən 16 ap­re­lə ke­çi­ril­miş­di. Mi­ka­yıl de­di ki, cə­nab Hey­dər Əli­yev müt­ləq gö­rüş­də iş­ti­rak et­mək is­tə­yir. Am­ma bu sa­at vax­tı yox­dur. Mi­ka­yıl onu da əla­və et­di ki, pre­zi­dent mək­tu­ba im­za atıb, si­zə 45 min dol­lar ay­rı­lıb, de­mə­li, mə­sə­lə həll olu­nub. Son­ra Mi­ka­yıl Fat­ma xa­nım­la da­nış­dı:
- Fat­ma xa­nım, si­zin se­vinc pa­yı­nı­zı mən al­dım. Məm­mə­di siz­dən əv­vəl mən se­vin­dir­dim. Si­zin pa­yı­nız flar­mo­ni­ya­ya qal­sın.
Mə­tin Mir­zə də gə­lib on­la­ra qo­şul­du, ara­la­rın­da ki­çik bir sse­na­ri ha­zır­la­yıb, çə­ki­liş et­di­lər ki, ya­di­gar qal­sın.
Hə­min gün Tür­ki­yə­dən bir ve­ri­li­şə ba­xır­dıq. Məm­məd:
- Ye­nə keç­miş ha­di­sə­lər ye­ni­dən can­la­nır. Vax­ti­lə də türk­lər bi­zə kö­mək edib, qır­ğın­dan qur­ta­rıb.
4 ap­rel - To­fiq Mah­mud­la “Se­çil­miş əsər­lər­”in ikin­ci cil­di­nə şə­kil­lə­ri əla­və edib qay­da­ya sal­dıq. Re­jis­sor Va­qif ya­ra­dı­cı­lıq ge­cə­si­nə aid ümu­mi mə­lu­mat ver­di.
- Mi­ka­yıl və Va­qif ge­cə­yə ha­zır­lıq­dan da­nış­dı­lar... la­kin fi­kir­lər toq­quş­du, mə­nə da­ha çox Mi­ka­yı­lın va­rian­tı xoş gəl­di.
Ha­mı ge­cə­nin yax­şı alın­ma­sı­na ça­lı­şır, çün­ki ge­cə­də pre­zi­dent iş­ti­rak edə­cək. Qə­ra­ra alın­dı ki, çı­xış­lar­dan­sa, şei­rə çox yer ayır­sın­lar, çün­ki da­nı­şıq­lar ca­maa­tı yo­rur. Mə­hər­rəm Əh­mə­dov xə­bər­dar­lıq et­di ki, sa­bah Hey­dər Əli­yev si­zi qə­bul edə­cək.
8 ap­rel - Ax­şam sa­at 6 - da Pre­zi­dent apa­ra­tın­dan ar­dı­mız­ca ma­şın gəl­di. Yu­xa­rı qalx­dıq. Dəh­liz­də bi­zi Fat­ma xa­nım qar­şı­la­dı. Mə­hər­rəm Əh­mə­do­vun mü­şa­yiə­ti ilə qə­bul ota­ğı­na gir­dik. Otaq­da çə­ki­liş üçün hər şey ha­zır idi. Hey­dər Əli­yev cə­nab­la­rı öz ota­ğın­dan çı­xıb Məm­məd­lə gö­rüş­dü və sö­zə baş­la­dı:
- Çox­dan sə­nin­lə gö­rüş­mək is­tə­yir­dim. Mə­lu­mat ver­di­lər ki, müa­li­cən xa­ric­də müm­kün­dür. Sə­rən­cam ver­mi­şəm sə­ni xa­ri­cə müa­li­cə­yə gön­dər­sin­lər. Elə ca­van­lı­ğın­dan bir kə­na­ra çə­ki­lib ya­zı - po­zun­la məş­ğul ol­mu­san. Sən xal­qı­mı­zın mil­li şüu­ru­nun oyan­ma­sın­da çox bö­yük xid­mət­lə­ri olan bir şair­sən. Sə­nin ya­ra­dı­cı­lı­ğın təd­qiq olun­ma­lı­dır. “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim, dün­ya heç ki­min”, - bu­nu an­caq Məm­məd Araz de­yə bi­lər... Mən so­vet döv­rü­nə aid olan ya­zı­çı­la­rın üs­tün­dən xətt çək­mək is­tə­yən­lə­rin qə­ti əley­hi­nə­yəm...
Söh­bət sə­mi­mi keç­di.
Pre­zi­den­ti ap­re­lin 16 - da ke­çi­ri­lən ya­ra­dı­cı­lıq ge­cə­si­nə də­vət edib ay­rıl­dıq.
Al­ma­ni­ya­dan bi­rin­ci ça­ğı­rı­şa çat­ma­dı­ğı­mı­za gö­rə ikin­ci ça­ğı­rı­şı göz­lə­yir­dik. İsa Məm­mə­dov (Məm­mə­din dos­tu, İq­ti­sad Uni­ver­si­te­ti­nin müəl­li­mi) ya­ra­dı­cı­lıq ge­cə­si­nin ha­zır­lı­ğı­na nə­za­rət et­di­yi­ni bil­dir­di:
- Fat­ma xa­nım da hər gün gə­lir, baş çə­kir. Ge­cə­nin apa­rı­cı­sı­nın kim ol­ma­sı üs­tün­də mü­ba­hi­sə ge­dir.
Məm­məd ca­vab ver­di ki, kim olur - ol­sun, ge­cə­ni yax­şı apar­sın.
9-16 ap­rel - De­mək olar ki, hər gün ge­cə­nin ne­cə ha­zır­lan­ma­sın­dan xə­bər tu­tur­duq. İsa­ya Məm­mə­din tə­zə yaz­dı­ğı “Sə­nə ina­nı­ram” şei­ri­ni ve­rib onu Nu­rəd­din Meh­di­xan­lı­ya çat­dır­ma­ğı xa­hiş et­dim.
Va­qif və İsa ge­cə­də şe­ir de­yən uşaq­la­rı tə­rif­lə­di­lər.
Ax­şam bi­zə gə­lən Zə­lim­xan və Mi­ka­yıl­dan: - Tür­ki­yə sə­fər­lə­rin­də Məm­mə­di də təb­liğ et­di­niz­mi, - de­yə so­ruş­dum.
- Qo­şa qa­nad ki­mi! - ca­va­bı­nı ver­di­lər.
Ya­ra­dı­cı­lıq ge­cə­si ya­xın­laş­dıq­ca hə­yə­ca­nı­mız ar­tır. Gö­rə­sən Meh­ri­ban xa­nım Və­zi­ro­va ge­cə­ni ida­rə edə bi­lə­cək­mi?
Müa­li­cə ilə əla­qə­dar Na­zir­lik­dən ca­vab göz­lə­yi­rik. Hə­lə ki, şir­kət­dən bir xə­bər yox­dur. Ha­mı de­yir ki, bir kurs müa­li­cə üçün 45 min dol­lar çox­dur. Fat­ma xa­nım da bu­nu təs­diq edir.
Ar­tıq də­vət­na­mə­lər pay­la­nıb. Bi­zə çox az də­vət­na­mə gön­də­rib­lər, də­vət­na­mə is­tə­yən­lə­rə nə ca­vab ve­rə­cə­yi­mi­zi bil­mi­rəm. İsa ilə Mi­ka­yıl gi­ley­lə­nir­lər ki, ge­cə­nin apa­rı­cı­sı hə­lə də bil­mir ki, nə­yi ha­ra­da de­mə­li­dir. Nə isə...
Ax­şam sa­at 6-da ge­cə baş­lan­dı. Fi­lar­mo­ni­ya adam­la do­lu idi. Məm­məd ma­şın­dan dü­şən ki­mi içə­ri da­xil ola bil­mə­yən adam­lar onu əha­tə­yə alıb yal­va­rır­dı­lar ki, ya bi­zə də­vət­na­mə ve­rin, ya da içə­ri bu­rax­dı­rın. Qa­lan 5 - 6 də­vət­na­mə­ni çan­ta­dan çı­xar­ma­ğım­la əlim­dən çal­ma­la­rı bir ol­du. Də­vət­na­mə çat­ma­yan­lar isə Məm­mə­din qo­lun­dan, əlin­dən, ətə­yin­dən ya­pı­şıb içə­ri keç­di­lər.
Çox gö­zəl bir şe­ir ge­cə­si alın­mış­dı. Mi­ka­yı­lın gur sə­si, oxu­nan mah­nı­lar za­lı əf­sun­la­mış­dı. Ge­cə len­tə alın­dı­ğı üçün ge­niş təs­vir et­mi­rəm.
Ge­cə qur­ta­ran ki­mi H.Ə­li­yev cə­nab­la­rı təd­bir­də iş­ti­rak edən zi­ya­lı­lar­la gö­rüş­dü. Ora­da­ca elan et­di ki, İs­tiq­lal or­de­ni­ni ilk də­fə ola­raq üç nə­fə­rə - Xə­li­lə, Məm­mə­də və Bəx­ti­ya­ra ver­mə­yi qə­ra­ra alıb və zənn edir ki, düz­gün qə­rar ve­rib.
Məm­mə­di ara­da keç­miş Ki­rov adı­na xəs­tə­xa­na­ya müa­li­cə­yə apa­rı­ram ki, ye­ri­mə­yi az da ol­sa yax­şı­laş­sın. Bi­zə otaq ay­rıl­sa da, ora­da qal­mı­rıq.
İn­di bi­let və vi­za da­lın­ca get­mə­li­yəm. Tür­ki­yə - Frank­furt is­ti­qa­mə­tin­də yal­nız bi­rin­ci gün­lər təy­ya­rə uçur. Vi­za­nı al­maq isə yal­nız 5 - ci gün­lər müm­kün­dür, bi­zim isə yal­nız bir be­şin­ci gü­nü­müz var. Tə­ləs­mə­li­yəm, bü­tün çə­tin­lik­lər mə­nim boy­nu­ma­dır..
4 may - Vi­za üçün bö­yük növ­bə olur. Ge­cə­dən adı­mı yaz­dır­mış­dı­lar. Sə­hər açıl­ma­mış sə­fir­li­yin qar­şı­sın­da ol­dum. Növ­bə­də adam çox idi. De­yə­sən, ge­cə yat­ma­mış­dı­lar. Sə­hər ye­ni si­ya­hı tər­tib et­mə­yə baş­la­dı­lar. 53 - cü adam ol­dum. Xə­bər­dar et­di­lər ki, sə­fir cə­mi 60 nə­fər qə­bul edə­cək­dir. Da­la­şan­la­ra, bir - bi­ri­ni itə­lə­yən­lə­rə, səs sa­lan­la­ra fa­ğır - fa­ğır ba­xı­ram, fi­kir­lə­şi­rəm, mən be­lə və­ziy­yət­də içə­ri gi­rə bi­lə­rəm­mi? Ge­cə növ­bə tu­tan­lar­la gün­düz növ­bə­yə ya­zı­lan­lar ara­sın­da “ö­lüm-di­rim” mü­ba­ri­zə­si ge­dir­di. Hə­lə iki ar­vad saç­laş­dı da. Mən itə­lə­nə-itə­lə­nə lap ar­xa­ya ke­çi­ril­dim. Bir­dən qı­zım Şə­la­lə­nin adı­nı oxu­du­lar, tez irə­li keç­dim ki, mə­nəm. Qa­pı­nın ağ­zın­da du­ran­lar əl­lə­rim­dən tu­tub mə­ni içə­ri dar­tır, o bi­ri­lə­ri isə ge­ri itə­lə­yir­di­lər. Aya­ğım­dan ayaq­qa­bı da düş­dü. Bir­tə­hər mə­ni içə­ri ke­çirt­di­lər, ayaq­qa­bı­mı da ta­pıb ver­di­lər. İn­di içə­ri­də otu­rub qə­bu­lu göz­lə­yi­rəm. Ey­ni za­man­da çöl­də­ki hay - ha­ray­dan qur­tar­dı­ğı­ma se­vi­ni­rəm.
İn­di də al­man sə­fir­li­yi­nin iş­çi­si baş­la­dı mə­ni çək - çe­vi­rə sal­ma­ğa. Tər­cü­mə­çi qı­za de­dim ki, bi­zim vax­tı­mız çox az­dır, müa­li­cə­yə ge­ci­ki­rik, ayın 10 - da biz müt­ləq xəs­tə­xa­na­da ol­ma­lı­yıq. Vi­za­nı ver­sin ge­dək.
Al­man de­yin­mə­yə baş­la­dı:
- Şeir­lə­rin­də rus­la­rı al­qış­la­yıb, on­la­rı tə­rən­nüm edib, in­di də get­sin Ru­si­ya­da müa­li­cə al­sın.
Ye­ni­dən qı­za mü­ra­ciət et­dim:
- Bi­rin­ci­si, o cə­na­ba bil­dir ki, əgər şeir­lə­rin­də keç­miş par­ti­ya­nı tə­rif­lə­səy­di, təz­yiq­lə­rə mə­ruz qa­lıb xəs­tə­lən­məz­di. Haq­sız in­ci­di­lib ki, xəs­tə­lə­nib. Onu da bil­dir ki, Mosk­va­da də­fə­lər­lə müa­li­cə olu­nub. İkin­ci­si, ke­fi­nə dü­şüb ki, Al­ma­ni­ya­da müa­li­cə olun­sun. Bu cə­nab ni­yə is­tə­mir ki, onun döv­lə­ti­nə xe­yir ve­rək?!
Al­man gül­dü, pas­por­tu­mu gö­tür­dü, Məm­mə­din pas­por­tu­nu ye­ni­dən qay­tar­dı ki, im­za­sı yox­dur. Ma­şı­nı sü­rət­lə evə sür­dür­düm, Məm­məd pas­por­tu­nu im­za­la­dıq­dan son­ra ge­ri qa­yıt­dıq. İn­di də ay­rı bir sə­bəb çıx­dı, ki, siz Azər­bay­can və­tən­da­şı ol­du­ğu­nu­zu təs­diq edən mö­hü­rü vur­dur­ma­mı­sı­nız. Aman al­lah, bu nə iş idi mən düş­düm? Bu də­fə ma­şı­nı sür­dür­düm mö­hür vu­ru­lan ye­rə. Nə yax­şı ora­da iş­lə­yən uşaq­lar hər işi on də­qi­qə­yə qur­tar­dı­lar. Hay­dı ge­ri­yə, Mə­hər­rəm (Mə­hər­rəm sü­rü­cü­müz­dür).
Nə­ha­yət, o cə­nab sə­nəd­lə­ri qə­bul et­di, gə­lib ikin­ci gün gö­tü­rər­si­niz söy­lə­di. Evə çox yor­ğun qa­yıt­dım, za­ra­fa­ta keç­dim: - “Ha­lı­ma ya­nan gə­rək mə­ni be­lə gö­rən­də” - mah­nı­nın söz­lə­ri­ni az­ca də­yi­şib oxu­dum.
Məm­məd gül­dü:
- On­suz da bə­ha­nə ax­ta­rı­ram ki, get­mə­yəm.
5-7 may - O ba­şa, bu ba­şa bi­let alın­mış­dı. Ma­yın 10 - na təy­ya­rə ol­ma­dı­ğı­na gö­rə bi­le­ti 8 - nə al­mış­dıq. İki gün tez ge­dir­dik. Na­zir­lik şir­kə­ti xə­bər­dar et­miş­di.
Sə­hər ye­rim­dən qal­xa bil­mə­dim, de­yə­sən, xəs­tə­lən­mi­şəm.
- Məm­məd, özün - özü­nə xid­mət elə­mə­li ola­caq­san, ba­şım ağ­rı­yır, dər­man içim, gö­rüm ke­çir­mi?
­Ax­şa­ma qə­dər ye­rim­dən qal­xa bil­mə­dim. Adi ça­yı da içə bil­mir­dim, ös­kü­rək mə­ni bo­ğur­du. Bü­tün gü­nü yat­dım. Qə­ri­bə xəs­tə­lik idi, ta­qə­ti­mi kəs­miş­di. Uşaq­la­rı xə­bər­dar et­mə­yə məc­bur ol­dum. Bi­let alın­mış­dı.
Sə­hə­ri­si və­ziy­yə­tim bir az da pis­lə­şib. Ac qa­rı­na dər­man­la­rı iç­di­yi­mə gö­rə mə­dəm də ağ­rı­dı.
A­qil za­ra­fa­ta baş­la­dı:
- Xa­la, sən al­lah, bu sa­at öl­mə, bu bir şans­dı əli­ni­zə dü­şüb. Ge­din, əmi müa­li­cə olun­sun, qa­yı­dıb gə­lən­dən son­ra ölər­sən.
Ca­nı­mın ha­yın­da idim, za­ra­fa­ta ha­lım yox idi. Uşaq­la­rın və Məm­mə­din gö­zü mən­də qal­mış­dı. Sa­ba­ha az qa­lır, Al­lah kə­rim­di.
8 may - Özü­mü güc­lə ələ alıb ayaq üs­tə da­yan­ma­ğa ça­lı­şı­ram. Elə bil gö­zə gəl­mi­şəm. Yol üstdə bu nə xəs­tə­lik­di? Yol­da bir­dən əh­va­lım pis­lə­şər, qor­xu­ram. Döv­lət te­le­vi­zi­ya­sın­dan Es­mi­ra Çər­kəz qı­zı gə­lib çə­ki­liş et­di. İsa dos­tu Ha­cı­nı ça­ğı­rıb gə­lə­cək film üçün çək­di­rir­di. Nə­və­lə­rim, ba­la­la­rım, re­jis­sor Va­qif, bir söz­lə, ha­mı yı­ğış­mış­dı. Ha­va li­ma­nın­da Cə­fər qar­daş öz adam­la­rı ilə da­yan­mış­dı. Sə­hiy­yə na­zir­li­yi­nin nü­ma­yən­də­si də ora­da idi. Çox tən­tə­nə­li şə­kil­də yo­la sa­lın­dıq.
Bi­le­ti­miz ikin­ci sa­lo­na idi, am­ma bi­zi bi­rin­ci sa­lon­da yer­ləş­dir­di­lər. Qə­ri­bə bir və­ziy­yət­də idim, nə­fəs ala bil­mir­dim, özüm hal­sız, Məm­məd isə ye­ri­yə, da­nı­şa bil­mə­yən bir adam, qə­rib öl­kə... Kə­rə­mi bur­da ağ­la­maq tu­tur...
Məm­məd ba­xış­la­rı­nı mən­dən ayır­mır­dı. Si­nəm xı­şıl­da­yır, ös­kü­rür­düm. Məm­məd ba­xan­da isə özü­mü güm­rah gös­tər­mə­yə ça­lı­şır­dım.
Hə­lə ha­va li­ma­nın­da ikən bi­zi Frank­furt­da ya­şa­yan Mə­həm­məd ad­lı bir cə­nub­lu qar­daş­la ta­nış et­miş­di­lər. O, bi­zə söz ver­miş­di ki, heç bir çə­tin­lik çək­mə­yə­cək­si­niz, hər cür kö­mək edə­cə­yəm. Təy­ya­rə­də də bir ne­çə də­fə ya­nı­mı­za gə­lə­rək əh­va­lı­mı­zı xə­bər al­mış­dı. Qə­rib­lik­də ona bir ar­xa ki­mi bax­ma­ğa baş­la­mış­dıq.
Frank­fur­tun sə­ma­sı bu­lud­lu, ya­ğış­lı idi. Çı­xa­ca­ğa qə­dər uzun bir yol get­mə­li idik. Bir xey­li yo­lu Məm­mə­di və yü­kü bir­tə­hər bi­zim təy­ya­rə bə­ləd­çi­lə­ri­mi­zin kö­mə­yi ilə apar­mış­dıq ki, xəs­tə üçün əl ara­ba­sı­nı çat­dır­dı­lar və bi­zi göz­lə­mə­di­yi­miz üçün dan­la­dı­lar. Əl ara­ba­sı­nı sü­rən türk qı­zı idi. Mə­həm­məd ye­nə də bi­zə bir ne­çə də­fə ya­naş­dı və bi­zi ar­xa­yın­laş­dır­dı.
Çı­xa­caq­da iri hərf­lər­lə ya­zıl­mış pla­kat gör­düm:
Qos­pa­din İb­ra­qi­mov
Qos­pa­ja İb­ra­qi­mo­va

­Ya­xın­la­şıb özü­mü­zü təq­dim et­dim. Mə­həm­məd biz­dən ar­xa­yın ol­duq­dan son­ra özü­nün te­le­fon kar­tı­nı ve­rib get­di, ye­ni­dən səh­ra­da tək qal­mış adam­la­ra bən­zə­dik.
Tə­bii ki, sə­fir­li­yin iş­çi­lə­ri bir xalq şai­ri ki­mi Məm­mə­di qar­şı­la­ma­lı idi, la­kin bu, baş ver­mə­di.
Xey­li ke­çən­dən son­ra ma­şı­nı lap ya­xı­na gə­ti­rib bi­zi min­dir­di­lər. Xəs­tə­xa­na yer­lə­şən şə­hə­rə 400 - 500 km - dən çox yol get­mə­li idik. Hət­ta yol­da tı­xa­ca da düş­dük. Iki saa­ta ya­xın yo­lun açıl­ma­sı­nı göz­lə­dik. Be­kar­çı­lıq­dan sü­rü­cü­yə sual­lar ver­mə­yə baş­la­dım:
- Al­man­sı­nız?
- Xe­yir, ru­sam, iki il­dir gəl­mi­şəm, adım Alek­sandrdır.
- Ai­lə­lik­lə gəl­mi­si­niz?
- Tək gəl­mi­şəm. Bu­ra­da al­man­la ev­lən­mi­şəm, hə­ki­məm. Frank­furt­da ya­şa­yı­ram. Şir­kət­də və­zi­fəm keç­miş SSRİ mə­ka­nın­dan gə­lən xəs­tə­lə­ri qar­şı­la­yıb Al­ma­ni­ya­nın müx­tə­lif xəs­tə­xa­na­la­rı­na apar­maq­dır.
- Yə­qin yax­şı ma­aş alır­sı­nız ki, öz ma­şı­nı­nız­la xəs­tə­lə­ri apa­rır­sı­nız.
- Pis qa­zan­mı­ram.
Yol açıl­dı, sü­rü­cü öz işi ilə məş­ğul ol­du, biz də öz alə­mi­miz­də­yik. Yol bo­yu sə­li­qə, ya­şıl­lıq, me­şə, tə­miz­lik...
Ge­cə ya­rı­sı pan­sio­na çat­dıq. Alek­sandr bi­zi Nel­li İva­nov­na ad­lı bir qa­dı­na təh­vil ve­rib get­di. Noyş­tat­da ilk ge­cə­mi­zin qa­lan his­sə­si­ni ra­hat yat­dıq.
9 may - Nel­li İva­nov­na sə­hər tez­dən ota­ğı­mı­za ke­çib bi­zi sa­lam­la­dı. Əh­va­lı­mız­la ma­raq­lan­dı və ye­mək ota­ğı­na apar­dı. Mən pan­sion­da qal­ma­lı ol­dum. Tər­cü­mə­çi­miz də gəl­di və özü­nü təq­dim et­di:
- Ma­ri­ya Ştab.
Son­ra baş hə­ki­mə mə­lu­mat ver­mək üçün xəs­tə­li­yin ta­ri­xi, Məm­mə­din al­dı­ğı müa­li­cə­lər­lə, ha­zır­ki və­ziy­yə­ti ilə ma­raq­lan­dı. Məm­mə­din da­nı­şı­ğı­nı ba­şa düş­mə­yən­də mən­dən so­ru­şur­du. Sən de­mə, mən rus di­li­ni ağıl­lı - baş­lı “bi­lir­mi­şəm”.
Pan­sion­da an­caq sə­hər ye­mə­yi olur. Qa­lan vax­tı isə biz ay­rı yer­də ye­mə­li idik. Gü­nor­ta to­yuq gə­tir­di­lər. O qə­dər is­tiot sə­pil­miş­di ki, bir to­yuq­dan an­caq 5-6 ti­kə ye­yə bil­dik. Ax­şa­ma isə “piz­za” gə­tir­di­lər ki, mən ödü­mə gö­rə ye­yə bil­mə­dim. Bi­ri­ni ye­dik, 2-si­ni isə pan­sio­nun sa­hi­bi qos­po­din Ma­ya ba­ğış­la­dıq.
Məm­məd elə təy­ya­rə­də hey de­yir­di ki, “9 May” Qə­lə­bə gü­nü­nə düş­dük, al­man­lar bi­zə pis ba­xa­caq­lar. Am­ma elə bir dav­ra­nış hiss et­mə­dik.
10 may - İki gün pan­sion­da qal­dıq­dan son­ra Məm­mə­di xəs­tə­xa­na­da yer­ləş­dir­mək üçün Ma­ri­ya əlil ara­ba­sı ilə gəl­di. Məm­mə­di əlil ara­ba­sı­na min­di­rib la­zım olan əş­ya­la­rı gö­tür­düm. Yol yo­xuş ol­du­ğu üçün nə­fə­sim tən­gi­yir, ös­kü­rə­yim ço­xa­lır­dı. Xəs­tə­li­yim hə­lə də da­vam edir­di. Ma­ri­ya da­ya­nır, mə­ni göz­lə­yir, ye­ni­dən yo­lu­na da­vam edir­di. Pi­ya­da get­dik­cə ət­raf­da olan sə­li­qə də gö­züm­dən qaç­mır­dı. Biz­də­ki ki­mi or­ta əsr­lə­rə qa­yı­dış həs­rə­ti­lə ucal­dı­lan hə­yət­ya­nı ha­sar­lar gö­zü­mə dəy­mir­di. Bax­ça­nın ət­ra­fı ot və gül - çi­çək. Heç ki­min kön­lün­dən bax­ça­ya gir­mək, ya da gül dər­mək keç­mir.
Xəs­tə­xa­na əsəb xəs­tə­lik­lə­ri­nə aid­dir. Çox qə­ri­bə ti­ki­li­şi var, on­lar­da bi­rin­ci mər­tə­bə an­la­yı­şı yox­dur, ikin­ci mər­tə­bə bi­rin­ci sa­yı­lır. Məm­mə­di 1 - ci, bi­zim an­la­yı­şı­mız­da 2 - ci mər­tə­bə­nin 102 - ci pa­la­ta­sın­da yer­ləş­dir­di­lər. Qə­bul edən bir al­ban qı­zı idi. Tək - tək türk söz­lə­ri də iş­lə­dir­di. Ax­şam Məm­məd da­rıx­sa da pan­sio­na qa­yıt­ma­ğa məc­bur idim.
11 may - Pən­cə­rə­ni açıq qo­yub yat­mış­dım. Çöl qa­pı­la­rı şü­şə­li, pən­cə­rə­lə­ri də­mir bar­maq­sız­dır.
Quş­la­rın sə­si­nə yu­xu­dan oyan­dım. Bur­da sa­at 7 - dir. Sə­hər ye­mə­yi üçün mət­bə­xə keç­dim. Sa­at 8 - də Məm­mə­din ya­nı­na get­dim. Kef­siz otur­muş­du, gö­zal­tı bax­dım, va­ra­ğın qı­ra­ğı­na yaz­mış­dı:
Axır ki, tək­li­yə öy­rət­dim sə­ni,
On­suz da, nə vaxt­sa öy­rə­də­cək­dim.
Sual­la do­lu ba­xı­şı­ma ca­vab ver­di:
- Ge­cə­ni pis yat­mı­şam, sə­ni fi­kir­ləş­mi­şəm, tək qal­mı­san, qor­xar­san. Sə­hə­rə ya­xın yat­dım.
- Məm­məd, gəl­mi­şik ki, müa­li­cə olu­na­san. Ey­bi yox, mən bü­tün əzab­la­ra dö­zə­rəm, tə­ki sən sa­ğa­la­san.
Məm­məd­lə otaq­da ca­van bir al­man ya­tır­dı. Otaq­lar qə­ri­bə qu­rul­muş­du, xəs­tə­lər uza­nan­da bir-bi­ri­ni gör­mür­dü­lər. Al­man təəs­süf­lə­nir­di ki, türk və ya rus di­li­ni bil­mir, şair­lə ma­raq­lı söh­bət­lər edər­di. Bü­tün bun­la­rı bi­zə Ma­ri­ya tər­cü­mə edir­di və edə­cək­di.
Hə­kim­lər məs­lə­hət üçün bir ye­rə yı­ğış­dı­lar. Qə­bul edi­lən dər­man­la­rın əvə­zi­nə, öz­lə­ri­nin ha­zır­la­dıq­la­rı dər­man­la­rı ver­di­lər. Bir ne­çə gün mü­şa­hi­də edə­cək­lə­ri­ni de­di­lər.
Məm­məd gi­ley­lən­di ki, mə­nə bir ağ həb ve­rir­lər, o mə­ni hal­sız­laş­dı­rır, dur­ma­ğa ta­qə­tim qal­mır. Ça­şıb qal­mış­dım, bil­mir­dim ona nə ca­vab ve­rim.
Ü­mu­miy­yət­lə, xəs­tə­xa­na if­lic adam­la­ra aid idi. Ni­yə Əli İn­sa­no­vun bi­zə bu­ra­nı məs­lə­hət gör­dü­yü­nü hə­lə də ba­şa düş­mü­rəm.
Ste­pan ad­lı bir nə­fər bi­zə təh­kim olun­muş­du. Ste­pan hə­kim­lər­lə da­nış­dıq­dan son­ra həf­tə­də iki də­fə Məm­mə­də baş çə­kə­cə­yi­ni söy­lə­di.
12 may - Sə­hər ya­vaş - ya­vaş üzü­yu­xa­rı xəs­tə­xa­na­ya tə­rəf ad­dım­la­yı­ram. Yə­qin Ma­ri­ya da gəl­miş olar, fi­kir­lə­şi­rəm. Otaq­da­kı­la­rı on­la­rın di­li ilə sa­lam­la­yı­ram: Qu­ten.
Məm­mə­də id­man­la müa­li­cə ya­zıb­lar. Hə­kim de­yir ki, xəs­tə­lə­rin ço­xu­nu be­lə müa­li­cə edi­rik. Ba­xı­ram, rən­gi qa­çıb, çox zəif­lə­yib. Ye­nə də şi­ka­yət­lən­di ki, sən ya­nım­da qal­mır­san, Ste­pan sə­nə də ya­nım­da çar­pa­yı tə­ləb et­sin.
Ste­pa­na de­dim, o da söy­lə­di ki, baş hə­ki­mə de­yə­rəm, an­caq çə­tin ki, on­lar qa­nun­la­rı­nı poz­sun­lar.
Bü­tün xəs­tə­lər öz­lə­ri ilə çox­lu pal­tar gö­tü­rüb­lər. Xəs­tə­xa­na pal­tar ver­mir­di, mən də öz qa­nu­nu­muz­la hə­rə­kət edib çox pal­tar və pi­ja­ma gö­tür­mə­miş­dim. Ma­ri­ya əri­nə de­yə­cək, o, mə­ni öz­lə­ri­nin ya­şa­dı­ğı Şvayn­fur­ta apa­ra­caq. Ma­ri­ya hər gün Şvayn­furt­dan Noyş­ta­ta gə­lir. Yax­şı ma­şın sü­rür.
Ha­yıf, al­man do­ğul­ma­dım, mən də be­lə ma­şın sü­rər­dim, ürə­yim­dən ke­çi­ri­rəm.
Dol­la­rı ver­dim ki, mar­ka­ya də­yiş­sin, çün­ki bu­ra­da heç bir yer­də dol­lar iş­lə­mir. Ma­ri­ya sa­at 3-də get­di. Qal­dıq dil­lə­ri­ni bil­mə­di­yi­miz al­man­lar­la.
­Ax­şam pan­sio­na qa­yı­dı­ram, Məm­məd pən­cə­rə­dən boy­la­nıb nə­zər­lə­ri ilə mə­ni yo­la sa­lır. Bir-bi­ri­mi­zə əl edi­rik.
Tez çat­ma­maq üçün ya­vaş ad­dım­la­yı­ram, tə­miz ha­va ös­kü­rə­yi­mi azal­dır. Ça­tan ki­mi te­le­fon səs­lə­nir:
- Çat­dın­mı?
- Hə, əzi­zim, şi­rin yu­xu­lar, na­ra­hat ol­ma, uzan, ra­hat­lan.
- Sə­hər tez gəl, da­rı­xı­ram.
- Yax­şı, da­rıx­ma.
Te­le­vi­zo­ru açıb 32 ka­na­lı bir - bir çe­vi­ri­rəm. Ba­şa düş­mə­səm də, hin­du­la­ra və hey­van­lar alə­mi­nə aid ve­ri­liş­lə­rə ba­xı­ram.
13 may - Sə­hər ye­nə quş­la­rın cəh - cə­hi­nə qu­laq asa - asa, ye­mi­şan çi­çək­lə­ri­nin ət­ri­ni ci­yər­lə­ri­mə çə­kə - çə­kə hos­pi­ta­la yol­la­nı­ram. Ta yol­da da­ya­nıb çox ös­kür­mü­rəm. Bir az ge­cik­di­yi­mə gö­rə Məm­məd ni­ga­ran­dır. Ma­ri­ya yol­da­şı Vo­lod­ya­nı da gə­ti­rib. Ma­ri­ya de­di:
- Ha­zır­laş, Vo­lo­d­ya sə­ni göz­lə­yir.
- Çox ge­cik­mə - de­di Məm­məd.
Ma­ri­ya­nın yol­da­şı çox meh­ri­ban bir adam idi. Şvayn­fur­ta ça­tan­da Vo­lod­ya ame­ri­kan­la­rın ya­şa­dı­ğı əra­zi­ni gös­tər­di.
So­ruş­dum:
- Amer­kan­lar qo­şun­la­rı­nı hə­lə də çı­xar­ma­yıb­lar?
- Yox, ək­si­nə, ço­xal­dıb­lar.
- Yer­li­lər si­zin­lə ne­cə do­la­nır­lar?
- Yer­li al­man­lar­la Ru­si­ya­dan qa­yı­dan al­man­lar ara­sın­da bir ne­çə də­fə toq­quş­ma olub, möh­kəm sa­va­şıb­lar. İn­di - in­di uy­ğun­la­şır­lar.
Şvayn­fur­tun kü­çə­lə­rin­də rus və türk di­lin­dən baş­qa dil eşit­mə­dim. Qa­za­xıs­tan­dan gə­lən al­man­la­rı ən çox bu şə­hər­də yer­ləş­di­rib­lər.
La­zı­mi şey­lə­ri alıb ge­ri qa­yıt­dım.
Məm­mə­din tit­rə­yi­şi ço­xal­dı­ğı üçün Ma­ri­ya onu id­ma­na apa­ra bil­mə­miş­di. Qa­nı­mız ya­man qa­ral­mış­dı. Hə­kim­lər isə mü­şa­hi­də­lə­ri­ni da­vam et­di­rir­di.
14 may - Ba­zar gü­nü ol­du­ğu üçün Ma­ri­ya gəl­mə­yə­cək. Dil­bil­məz­lər ara­sın­da lal ki­mi qal­mı­şıq. Qoy on­da pa­la­ta­la­rın və hos­pi­ta­lın qu­ru­lu­şu­nu təs­vir edim:
102 say­lı pa­la­ta­nın gi­rə­cə­yin­də hər iki tə­rəf üçün ay­rı­lıq­da ha­mam və tua­let var. Son­ra sa­lon, sa­lo­nun sağ tə­rə­fin­də iki nə­fər­lik, sol tə­rə­fin­də iki nə­fər­lik pa­la­ta­dır. Pa­la­ta­lar­da hər xəs­tə üçün bö­yük do­lab var. Xəs­tə­lə­rə qiy­mət­li əş­ya və pul üçün xü­su­si seyf ve­rir­lər. Sa­lon­da te­le­vi­zor qo­yu­lub, di­van­da otu­rub ba­xa bi­lər­sən. Məm­məd­lə bir pa­la­ta­da qa­lan ca­va­nı işa­rə ilə ba­şa sa­lı­ram ki, mə­nə Tür­ki­yə­ni tut­ma­ğı öy­rət­sin. Türk di­li­ni bi­lən Al­ban qı­zı da yo­xa çı­xıb.
Bun­la­rın ye­mə­yi­ni ye­yə bil­mi­rəm. Bir həf­tə keç­sə də, ya­nı­mı­za heç kim gəl­mə­yib. Bərk da­rı­xı­rıq. Nə­və­lər üçün bur­nu­mu­zun ucu göy­nə­yir.
Ax­şam ye­nə də pən­cə­rə­dən boy­la­nan Məm­mə­din in­ti­zar və na­ra­hat­lıq­la do­lu ba­xış­la­rı mə­ni yo­la sa­lır.
- Na­ra­hat ol­ma, əzi­zim.
15-16 may - Hə­mi­şə­ki ki­mi ye­nə quş­la­rın nəğ­mə­si, qos­po­ja Ma­yın sə­hər ça­yı, hə­min yol, tə­miz ha­va, ye­mi­şan ağa­cı­nın ağ çi­çək­lə­ri... Ma­ri­ya tez­dən gə­lib. O, Qa­za­xıs­tan­da al­man di­li müəl­li­mi iş­lə­yib. Al­ma­ni­ya­da isə müəl­lim iş­lə­mək üçün tə­zə­dən im­ta­han ver­mə­li­dir. Bir oğ­lu, bir qı­zı var, de­yir, ev­də rus di­lin­də da­nı­şı­rıq. Ya­vaş-ya­vaş Məm­mə­din da­nı­şı­ğı­nı ba­şa dü­şür. Hə­lə­lik hə­kim­lə­rin də­qiq bir müa­li­cə­si yox­dur. “Qud”, “qud” edib ge­dir­lər.
Noyş­ta­tın qə­ri­bə ha­va­sı var. Bi­zim Qu­ba ki­mi, bir gün­də bir ne­çə də­fə ya­ğış ya­ğır, son­ra gün çı­xır. Bü­tün gü­nü pən­cə­rə qar­şı­sın­da otu­rub kil­sə zəng­lə­ri­nə qu­laq asır, kol­lar­da yu­va qur­ma­ğa yer ax­ta­ran bül­bül­lə­rə ba­xı­ram. Ax­şam isə Məm­məd pən­cə­rə­dən, mən hə­yət­dən əl edib ay­rı­lı­rıq.
Ça­tan ki­mi Məm­mə­din zən­gi, mə­nim isə na­ra­hat ol­ma, çat­dım de­mə­yim.
- “Mor­qen” - de­yə otaq­da­kı­la­rı sa­lam­la­yı­ram.
O bi­ri pa­la­ta­da bo­yu 2 met­rə ça­tan bir ca­van­dı, ay­rı adı var, an­caq mən onu Hans ça­ğı­rı­ram. Ma­ri­ya gü­lür, oğ­lan da gü­lür, an­caq Hans ça­ğır­ma­ğı­ma eti­raz elə­mir. Məm­məd əlil ara­ba­sın­da gəz­mə­yin­də da­vam edir.
Bu gün hə­kim­lər par­kin­son xəs­tə­lə­ri­ni bir ye­rə yığ­mış­dı; 2 qa­dın, 4 ki­şi. Ara­la­rın­da ən ağı­rı Məm­məd­dir.
Ste­pan şe­fi ça­ğı­rıb Məm­mə­din müa­li­cə­si ilə ma­raq­lan­dı.
Şe­fin söz­lə­ri:
- Xəs­tə gə­rək özü­nü ələ al­sın, inam ya­rat­sın. Sən adi adam­lar­dan de­yil­sən, sən Her İb­ra­hi­mov­san. Bu­ra­nın gö­zəl mən­zə­rə­si var, özü­nü ələ ala bil­sən, ya­ra­dı­cı­lıq­la da məş­ğul ola bi­lər­sən və ol­ma­lı­san da. Sə­nin bey­nin­də xəs­tə­lik­lə bağ­lı heç bir də­yi­şik­lik yox­dur. Bir az yax­şı­laş, mən sə­ni ai­ləm­lə də ta­nış edə­cə­yəm. O ki qal­dı Ste­pa­nın xa­hi­şi­nə, biz­də bü­tün çar­pa­yı­lar he­sab­da­dır. Növ­bə­yə du­ran­lar çox­dur. Əv­vəl­cə­dən xə­bər ve­ril­səy­di, bəl­kə müm­kün olar­dı. Mən is­tə­səm be­lə, müm­kün de­yil. Müa­li­cə üçün gün­lə­ri heç ol­ma­sa iki həf­tə ar­tır­maq la­zım­dır.
Xı­na rən­gin­də bir dər­ma­nın ve­ril­di­yi­ni, an­caq onu iç­mə­di­yi­ni söy­lə­di Məm­məd, çün­ki dər­man onu lap ta­qət­dən sa­lır.
Məm­mə­din ni­ga­ran ba­xış­la­rı ge­cə də mə­ni na­ra­hat edir.
17-19 may - Pan­sion­da ilk gün­lər Ka­li­ninq­rad­dan gə­lən bir hə­kim və bir rus qa­dın var­dı. Ürə­yi­nə gö­rə əri­ni əmə­liy­ya­ta gə­tir­miş­di. Onu hos­pi­ta­lın ya­nın­da­kı sa­na­to­ri­ya­da yer­ləş­dir­miş­di­lər. Heç ol­ma­sa onun­la söh­bət­ləş­irdim.
Vax­ta­şı­rı al­man­la­rın bay­ram­la­rı olur. Ma­ri­ya da bu bay­ram­la­rın sə­bə­bi­ni bil­mir. Ma­raq­lı bir tibb qar­da­şı var. Ma­ri­ya de­yir ki, o, al­man de­yil, ləh­cə ilə da­nı­şır. Tez - tez Məm­mə­din ya­nı­na gə­lir, müx­tə­lif ki­tab­lar gə­ti­rir, hət­ta 47 - 48 - ci il­lər­də çap olun­muş rus - al­man lü­ğə­ti­ni də gə­ti­rib Məm­mə­də ver­di. Çay gə­ti­rir, ax­şam ye­mə­yi­nə apa­rır, bir söz­lə, yax­şı xid­mət edir. Bi­zə ha­mı rus de­yir, biz ba­şa sa­lı­rıq ki, azər­bay­can­lı­yıq, fay­da­sı yox­dur.
Məm­mə­di çim­dir­dim, özüm isə möh­kəm is­lan­dım, co­rab­la­rı­mı güc­lə qu­ru­du­ram. Ye­mək­lə­ri­ni ye­yə bil­mə­di­yi­mə gö­rə, de­mək olar ki, acam. Am­ma yax­şı sa­lat­la­rı olur.
Hə­lə ki, ora­lar­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın lə­pi­ri­ni gör­mü­rük. Və sə­fi­ri­miz də bi­zim­lə əla­qə sax­la­ma­yıb.
Qal­dı­ğım ota­ğın pən­cə­rə­sin­dən bu ba­la­ca qə­sə­bə­nin yam­ya­şıl, tə­miz kü­çə­lə­ri­nə, gül­lü bal­kon­la­rı­na ba­xı­ram. Ha­va çox tə­miz­dir. Qə­sə­bə iki­mər­tə­bə­li bi­na­lar­dan iba­rət­dir. Bi­na­la­rın üs­tü qır­mı­zı ki­rə­mit­lə ör­tü­lü­dür. Yu­xu­dan quş­la­rın sə­si­nə oya­nı­ram. O qə­dər bül­bül var ki, elə bil bü­tün dün­ya­nın qa­ra­quş­la­rı da bu­ra­ya top­la­şıb.
Hos­pi­ta­la ge­di­rəm:
- Mor­qen - sa­lam­la­yı­ram.
- Hə, əzi­zim, ne­cə­sən?
- Yax­şı de­yi­ləm.
- Fi­kir elə­mə, yax­şı­la­şa­caq­san, hə­lə tə­zə müa­li­cə­yə baş­la­yıb­lar - onu di­lə tu­tu­ram.
20 may - Na­rın ya­ğış ya­ğır. Be­lə ha­va­da gəz­mə­yi xoş­la­yı­ram. Am­ma yad bir öl­kə­də, qə­rib­lik­də, xəs­təm­lə üz­bəü­zəm... Be­lə­cə, ürə­yim­lə da­nı­şa-da­nı­şa hos­pi­ta­la ça­tı­ram. Məm­məd­lə qa­lan oğ­la­nın aya­ğı bur­xu­lub, o da əl ara­ba­sın­da gə­zir. O bi­ri pa­la­ta­nın sa­hi­bi olan ki­şi bü­tün gü­nü di­van­da otu­rub mür­gü vu­rur, am­ma mən ka­na­lı Tür­ki­yə­yə ke­çi­rən ki­mi xə­bər tu­tur, du­rur, tə­zə­dən al­man ka­na­lı­na ke­çi­rib mür­gü döy­mə­yi­ni da­vam et­di­rir, bir-bi­ri­miz­lə “yo­la get­mi­rik”.
Şən­bə­dir - Ma­ri­ya gəl­mə­yib.
Al­man­la­rın gi­riş ad­lan­dır­dıq­la­rı mər­tə­bə­nin yu­xa­rı kün­cün­də İsa­nın çar­mı­xa çə­kil­miş hey­kə­li, ya­nın­da da mü­qəd­dəs Ma­ri­ya­nın iko­na­sı var. Hər həf­tə­nin (han­sı gü­nü ya­dım­da de­yil) bir gü­nü xəs­tə­lər ke­şiş­lə bir­lik­də dua oxu­yur­lar.
Şən­bə, ba­zar gün­lə­ri xəs­tə­lə­rin ya­nı­na çox­lu adam­lar gə­lir. Biz isə “ye­tim­li­yi­mi­zi” hiss edi­rik. Al­ma­ni­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­ra ümi­dim çox idi, am­ma və­ziy­yət dü­şün­dü­yüm ki­mi ol­ma­dı.
Məm­mə­di ya­vaş-ya­vaş gəz­di­ri­rəm, ayaq­la­rı açıl­ma­ğa baş­la­yıb.
21-23 may - Qə­rib­lik...Ba­zar gü­nü ol­du­ğu­na gö­rə tək qal­mı­şıq. Gün­də iki də­fə dəh­liz­də Məm­mə­di gəz­di­ri­rəm. Dö­şən­miş fərş da­ma­lı­dır. Məm­mə­də de­yi­rəm, bax, hər aya­ğı­nı da­ma­la­ra qo­ya­raq ad­dım­la. Ça­lı­şır, am­ma çox vaxt alın­mır.
Ə­zi­mi ad­lı bir türk­lə ta­nış ol­mu­şuq. O da müa­li­cə olu­nur. De­yir ki, əlim zə­if iş­lə­yir. Ya­şa­yı­şı ilə ma­raq­lan­dıq:
- Eşim­lə əl - ələ ve­rib do­la­nı­rıq. Və­tən­də evim var, ora ilə əla­qə­ni kəs­mə­mi­şik. Öv­lad­la­rım bu­ra­da oxu­yur, özü­müz də iş­lə­yi­rik.
Ə­zi­mi bi­zi gö­rən­də ilk sö­zü bu olur:
-İyi­mi­siz?
Sə­hər xəs­tə­lə­rə ba­xan ay­rı bir hə­kim idi. Bir xey­li müa­yi­nə­dən son­ra dər­man­la­rın qə­bul qay­da­sı­nı də­yiş­di. Ma­ri­ya bi­zə söy­lə­di ki, “er­go­te­ra­pi­ya” müa­li­cə üsu­lu­nu ya­zıb­lar, gö­rək bu nə de­mək­dir, sə­hər ba­xa­rıq.
Ba­kı­dan Cə­fər qar­da­şın sə­si­ni eşit­dik:
- Ba­cı, ne­cə­si­niz? Mir­zə Xə­zər si­zin­lə əla­qə sax­la­dı­mı?
- Yox, qar­daş, heç bir Xə­zə­rin lə­pi­ri­ni gör­mə­mi­şik.
Frank­fur­ta, Mə­həm­mə­də zəng et­dik:
- Mə­həm­məd, xəs­tə­xa­na­da vax­tı­mız iyu­nun 6 - da qur­ta­rır, bi­le­ti­miz isə 12 iyu­na­dır. Ora­da - si­zin ya­nı­nız­da qa­la bi­lə­rik­mi?
- Məm­mə­də bi­zim ca­nı­mız qur­ban, lap bir il də qa­la bi­lər­si­niz. Tə­ki bən­də­lər şai­ri­mi­zə xid­mət et­sin.
Mə­həm­məd­dən ar­xa­yın ol­duq.
- Sə­hər ye­nə də Məm­mə­di kef­siz gör­düm. Ma­sa­ya boy­lan­dım. Bir mis­ra var­dı:
İla­hi, bu xal­qın mən boy­da şai­ri ye­tim...
Mis­ra mə­ni tut­muş­du. Al­ma­ni­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar bi­lir­lər ki, Məm­məd bu­ra­da müa­li­cə­də­dir...
Hət­ta sə­fi­ri­miz­dən be­lə bir so­raq yox idi...
Nə­ha­yət ki, sə­fi­ri­miz Hü­sey­na­ğa Sa­dı­qov gə­lə­cə­yi­ni bil­dir­di. Hə­kim­lər da­ha da fəal­laş­dı­lar. Məm­mə­di çim­dir­dim.
Ma­ri­ya tez - tez Qa­za­xıs­ta­nı ya­da sa­lır. Ax­şam ye­nə də güc­lü ya­ğış yağ­ma­ğa baş­la­dı. Qa­ça - qa­ça pan­sio­na çat­dım, is­lan­mış­dım.
İ­la­hi, de­yi­rəm, sən mə­nim əziy­yə­ti­mi heç elə­mə, hər şey əlin­də­dir.
24 may - Sə­fi­ri­miz Hü­sey­na­ğa Sa­dı­qov kö­mək­çi­si ilə gəl­di. Əv­vəl­cə baş hə­kim­lə gö­rüş­dü, son­ra Məm­mə­din ya­nı­na keç­di. Baş hə­kim də gəl­di.
­A­zər­bay­can­ca da­nı­şır­dıq. Şef Zam­land Ma­ri­ya­dan so­ruş­du:
- Bun­lar han­sı dil­də da­nı­şır­lar? Nə gö­zəl dil­dir, elə bil mu­si­qi səs­lə­nir, ha­yıf, mən on­la­rın di­li­ni bil­mi­rəm, ba­şa düş­mü­rəm...
Sə­fir dil­lən­di:
- Bi­zim di­li­miz əsil poe­zi­ya di­li­dir.
Məm­məd əla­və et­di:
- Mən Hey­ne­dən tər­cü­mə­lər et­mi­şəm.
Son­ra Zam­land söh­bə­ti ye­kun­laş­dır­dı:
- Hə­lə ki, her İb­ra­hi­mo­vun xəs­tə­li­yi­nin dər­ma­nı ta­pıl­ma­yıb, biz ça­lı­şı­rıq ki, in­ki­şa­fın qar­şı­sı­nı alaq, yün­gül­ləş­di­rək. 4 həf­tə müa­li­cə üçün az­dır, vax­tı uzat­maq, 7 həf­tə et­mək la­zım­dır.
Məm­məd müa­li­cə gün­lə­ri­nin ar­tı­rıl­ma­sı­na ra­zı­lıq ver­mə­di:
- Öl­kə­nin bu qə­dər qaç­qı­nı olan bir vaxt­da döv­lət­dən tə­zə­dən dol­lar is­tə­yə bil­mə­rəm, fik­rim qə­ti­dir.
Sə­fi­rə gi­ley­lən­dim:
- Hü­sey­na­ğa müəl­lim, mən mət­buat­da oxu­mu­şam ki, er­mə­ni şai­rə­si Sil­va xa­ri­cə ge­dən­də xa­ric­də ya­şa­yan er­mə­ni­lər onun otur­du­ğu ma­şı­nı çi­yin­lə­rin­də apa­rıb­lar. An­caq Məm­məd ki­mi bir şai­rin gö­rü­şü­nə gə­lən azər­bay­can­lı gör­mə­dik.
- Val­lah, mən ne­çə kul­tur cə­miy­yə­ti­nə xə­bər ver­mi­şəm. Siz de­yir­si­niz ki, heç bi­ri­ni gör­mə­mi­si­niz. Bə­li, gö­rə də bil­məz­si­niz. Bun­lar bir - bi­ri­lə di­di­şən tay­fa­lar­dır. Er­mə­ni dias­po­ru­na çat­maq üçün bi­zim­ki­lə­rə bir əsr la­zım­dır.
- Bəl­kə bir­li­yi­mi­zə aid təb­li­ğa­tı­mız az­dır?
- O da yox­dur - de­di sə­fir.
Məm­məd sö­zə qa­rış­dı:
- Bi­zim­ki­lə­rə pul gös­tər­din, hər şey yad­dan çı­xır.
25-26 may - Sə­hər ye­nə hos­pi­ta­la tə­ləs­dim. Ma­ri­ya Məm­mə­də bir blok­not gə­tir­mişdi.

Axır ki, tək­li­yə öy­rət­dim sə­ni,
On­suz da nə vaxt­sa öy­rə­də­cək­dim -
mis­ra­la­rı­nı ora kö­çür­müş, Mi­ka­yı­la aid bir mis­ra da yaz­mış­dı:
Uzaq Al­man tor­pa­ğın­dan Mi­ka­yıl Mir­zə­yə mək­tub.
Se­vin­dim, bəl­kə iş­lə­mə­yə baş­la­ya­caq...
Ev­dən Şə­la­lə zəng et­miş­di. De­dim ki, sə­fi­ri­miz gəl­miş­di.
Məm­mə­di ar­tıq hos­pi­ta­lın hə­yə­tin­də gəz­di­ri­rəm.
Ha­va və ət­raf­dan ləz­zət al­maq üçün aram - aram ad­dım­la­sam da, hos­pi­ta­la tez çat­dım. Məm­məd sə­hər ye­mə­yin­dən gəl­mə­miş­di. Po­li­na ota­ğı tə­miz­lə­yir­di. O da Qa­za­xıs­tan al­man­la­rın­dan idi. Ma­ri­ya ge­cik­miş­di. Məm­mə­di gə­tir­dim. İn­di dər­man­la­rı his­sə - his­sə, iki saat­dan bir ve­rir­lər ki, tit­rə­mə­si azal­sın. Ax­şam üçü­müz ye­nə hə­yət­də gəz­dik. Otaq­da Məm­mə­də al­ma ye­diz­di­rir­dim, şef gə­lib xey­li da­nış­dı, gör­dü ki, ba­şa düş­mü­rəm, al­ma­nı gös­tə­rib “ap­fel” de­di və çı­xıb get­di.
27-29 may - Ar­tıq üçün­cü həf­tə bit­mək üz­rə­dir. Məm­mə­di gəz­di­rən­də al­man­lar ya­man ma­raq­la ba­xır­lar.
Qə­ri­bə ti­kin­ti­dir, bi­rin­ci mər­tə­bə ad­lan­dır­dı­ğı­mız sa­lon­da şa­xə­li bir ağac var. Şef de­di ki, hə­min ağa­cı kəs­mə­mək üçün ti­kin­ti­nin pla­nı­nı ye­ni­dən iş­lə­dik. Ya­şıl­lıq için­də ya­şıl­lıq. Aşa­ğı mər­tə­bə­lər­də dam­la­rın üs­tün­də gül əkib­lər. Xəs­tə­lər qış­da da ya­şıl­lıq için­də ol­sun de­yə, 6 - cı mər­tə­bə­də üs­tü ör­tü­lü bağ dü­zəl­dib­lər. Adam pa­xıl­lıq edir, - gör ne­cə xəs­tə­nin qey­di­nə qa­lır­lar...
Tək­cə xəs­tə­nin­mi? Həm də ağac­la­rın! Bi­zim düş­mən mü­na­si­bə­ti gös­tər­di­yi­miz ağac­la­rın! Gü­lü­rəm, bu­ra­nı ver­sin­lər bi­zə, qoy­ma­rıq bir həf­tə­dən son­ra bur­da bir ağac qa­la.
Sə­hər açı­lan­da qa­tı du­man idi. Am­ma sa­at 8 - dən son­ra du­man çə­kil­di, gün çıx­dı. Pən­cə­rə­dən gö­zəl mən­zə­rə açı­lır. Ye­nə də ye­mək­xa­na­nın qa­pı­sı ağ­zın­da otu­rub Məm­mə­din çıx­ma­sı­nı göz­lə­yi­rəm. Pe­şəm ax­şa­ma qə­dər quş­la­rın nəğ­mə­si­nə qu­laq as­maq­dır. Bu nəğ­mə­lər mə­ni tək bu­rax­mır. Nə olay­dı, Al­lah, kaş in­san­la­ra da be­lə nəğ­mə oxu­day­dın Dil­lə­ri­ni bil­səy­dim quş­lar­dan nə oxu­duq­la­rı­nı öy­rə­nər, quş di­li mü­tə­xəs­si­si olar­dım. Nə­si­mi ne­cə de­yir:
“Bu quş di­li­dir, tək­cə Sü­ley­man bi­lir an­caq!” Sü­ley­man pey­ğəm­bə­rə hə­səd apa­rı­ram.
Ye­mək­lə­ri­ni ye­yə bil­mə­di­yim üçün pen­dir-çö­rək, bul­ka və kol­ba­sa ilə do­la­nı­ram. Ər­lə­ri hos­pi­tal­da olan iki al­man qa­dı­nı da mən olan pan­sion­da qa­lır­lar. Ər­lə­ri if­lic­dir. Ki­şi­lər Məm­mə­di gö­rən ki­mi əl edib öz hör­mət­lə­ri­ni bil­di­rir­lər. Hər­dən Po­li­na­nı söh­bə­tə tu­tub sax­la­yı­ram. Am­ma tez qa­çır ki, oy, mə­ni dan­la­ya­caq­lar.
Ye­rim­dən qalx­maq is­tə­mir­dim, nə isə özüm­də de­yil­dim. Məm­mə­di tu­tan xəs­tə­li­yə lə­nət oxu­dum. Hos­pi­tal­da da Məm­mə­din na­ra­zı si­fə­ti­ni gör­düm. İn­di dər­man­la­rın do­za­sı­nı ço­xalt­mış­dı­lar. Hə­lə ki, mü­şa­hi­də ilə məş­ğul­dur­lar. Ma­ri­ya ilə dərd­lə­şi­rəm. Sa­bah ye­nə bə­zi la­zı­mı şey­lə­ri al­maq üçün Ma­ri­ya­nın qar­da­şı ar­va­dı ilə Şvayn­fur­ta ge­də­cə­yəm.
Ax­şam Zam­land Məm­mə­də bax­ma­ğa gəl­di, öz di­lin­də da­nış­dı. Məm­mə­din əl­lə­ri­ni tut­du, kü­rə­yi­nə vur­du, za­ra­fat­laş­dı. Gül bu­ke­ti­ni gös­tə­rib “blü­men” de­di, get­di.
30 may - Ha­va ye­nə də Qu­ba ha­va­sı idi, du­man­lı və ya­ğış­lı. Bu­fe­tə keç­dim. Te­le­fon çal­dı, çat­ma­dım. İkin­ci də­fə çal­dı, te­le­fo­nu gö­tür­düm:
- Gül­xa­nım, ya­ğış kə­sə­nə ki­mi gəl­mə, Ma­ri­ya bur­da­dır.
Pən­cə­rə­ni açıb ya­ğı­şa ba­xı­ram. Elə bi­li­rəm ürə­yi­mə ya­ğır. De­yə­sən, kə­sə­nə ox­şa­mır. Da­rıx­dım, bi­li­rəm, gəl­mə de­sə də ürək­dən de­mir. Qaç­ma­lı idim ki, is­lan­ma­yım, am­ma ça­ta­na möh­kəm is­lan­mış­dım. Çə­tir gəz­dir­mə­yi xoş­la­maz­dım, in­di isə onun cə­za­sı­nı çə­ki­rəm. Məm­məd də ya­man əsə­bi gö­rü­nür­dü. Ma­ri­ya­nın qı­zı və qar­da­şı ar­va­dı da gəl­di­lər.
Ma­ri­ya mə­ni ar­xa­yın­laş­dır­dı ki, bir az çıx gəz, bi­zim ya­şa­yı­şı­mız­la ta­nış ol, ba­cım sə­ni göz­lə­yə­cək. Nə vaxt­dır is­ti xö­rək ye­mir­sən, heç ya­dım­dan çıx­mır­san, bun­la­rın xö­rək­lə­ri­ni biz də ye­yə bil­mi­rik.
Bu gün hos­pi­tal­dan mü­vəq­qə­ti “qa­çan” gü­nüm­dür. Gə­li­nin adı Ta­ma­ra­dır. Ta­ma­ra Şvayn­fur­ta qə­dər gi­ley­lən­di:
- Mən tə­miz ru­sam, Qa­za­xıs­tan­da iş­lə­ri­miz pis get­mir­di, aş­paz iş­lə­yir­dim. Yax­şı do­la­nır­dıq, mən də bun­la­ra qo­şu­lub gəl­mi­şəm, iş ta­pıl­mır, uşa­ğım yox­dur ki, ba­şı­mı onun­la qa­rış­dı­rım. Düz­dür, iş­siz ki­mi mə­nə 2500 ma­rak tə­mi­nat ve­rir­lər, an­caq iş­lə­mək is­tə­yi­rəm.
Ma­ri­ya və ba­cı­sı üç­mər­tə­bə­li bi­na­nın ey­ni blo­kun­da, ey­ni mər­tə­bə­sin­də ya­şa­yır­lar. Ba­cı­sı əla borş bi­şir­miş­di, iş­tah­la ye­dim. Qeyd et­miş­dim ki, hos­pi­tal­da mən on­la­rın xö­rə­yi­ni ye­yə bil­mi­rəm. Xö­rək gə­ti­rən qa­dın ye­mə­yi qar­şı­ma qo­yan­da “şvayn”, yə­ni do­nuz əti de­yib ge­dir­di. Gəl in­di bun­dan son­ra hə­min xö­rə­yi ye.
Ye­mək­dən əziy­yə­ti çə­kən tək mən de­yil­dim. Mən on­lar­da olan­da Ma­ri­ya­nın ba­cı­sı oğ­lu da dü­şər­gə­dən zəng et­di:
- Ana, mən bun­la­rın ye­mək­lə­ri­ni ye­yə bil­mi­rəm, iki gün­dür acam, mə­nə tez­lik­lə ye­mək çat­dı­rın.
Ma­ri­ya­nın ba­cı­sı gü­lə - gü­lə de­di:
- Gül­ya xa­nım, sən tək de­yil­sən, gör­dün, oğ­lum da bun­la­rın xö­rək­lə­ri­ni bə­yən­mir.
Yax­şı­ca gə­zib ge­ri qa­yıt­dım. Məm­məd ni­ga­ran qal­mış­dı. On­lar get­di­lər, Məm­məd­lə baş - ba­şa qal­dım.
31 may - Sə­hər ye­nə də Məm­mə­di kef­siz gör­düm.
- Əzi­zim, sə­nin­lə bir­lik­də mən də əzab çə­ki­rəm, ey­bi yox, tə­ki sa­ğal, hər şey yad­dan çı­xa­caq.
Hə­kim­lər ye­nə də dər­man­la­rı bö­lüb iki sa­at ər­zin­də ver­mə­yi da­vam et­di­rir­lər.
Ma­ri­ya­ya apar­dı­ğım vi­deo lent­lə­ri ver­mi­şəm. Ma­ri­ya təəs­süf­lən­di:
- Ki­no­ya ba­xıb di­li bil­mə­di­yi­mi­zə çox təəs­süf­lən­dik. Uşaq­la­rın ya­man xo­şu­na gə­lib. Gə­lən qo­naq­la­ra da gös­tə­rir­lər ki, Azər­bay­can­dan şa­ir gə­lib, ana­mız onun tər­cü­mə­çi­si­dir.
Ste­pan vaxt­lı - vax­tın­da bi­zə baş çə­kir­di. Hos­pi­tal­da vax­tı­mız iyu­nun 8 - də qur­tar­ma­lı idi. Ste­pan de­di ki, siz iki gün tez gəl­di­yi­niz üçün 6 - da vax­tı­nız qur­ta­rır. Pu­lu­nuz an­caq bu çər­çi­və­də he­sab­la­nıb. Bəl­kə si­zi 5 - də yo­la sa­lım, ge­də­si­niz.
- Fi­kir­lə­şə­rik - ca­va­bı­nı ver­dik.
Ste­pan da­vam et­di:
- Şe­fi­miz is­ti­ra­hə­tə ge­dir. Mən onu əvəz edə­cə­yəm. Sa­bah­dan si­zi ay­rı bir yol­da­şı­mız yox­la­ya­caq, nə işi­niz olar­sa, ona de­yər­si­niz. Get­mək haq­qın­da fik­ri­ni­zi də ona bil­di­rin.
Ma­ri­ya ya­man pərt ol­muş­du ki, biz ge­də­cə­yik. Gül­mə­yim gə­lir­di. Bi­zə bi­let alan­da Şə­la­lə­yə acıq­lan­mış­dım ki, ni­yə 12 - si­nə alıb, bəl­kə ora­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar bi­zi bir ne­çə gün­lü­yə sax­la­yıb Al­ma­ni­ya­nı gəz­di­rər­lər. Uşaq­la­rın ca­va­bı bu ol­muş­du:
- Tə­ki si­zi yax­şı qar­şı­la­yıb sax­la­sın­lar, bi­le­ti üç ay müd­də­ti­nə də­yiş­mək müm­kün­dür.
- Azər­bay­can­lı­lar... am­ma çə­tin ki, be­lə bir şai­rin qəd­ri­ni bi­lib ona xid­mət et­sin­lər.
Bu söh­bət­lər Ba­kı­da ol­muş­du. İn­di Noyş­tat­da be­lə bir hə­qi­qət­lə üz­bəüz idik. Fi­kir­li otur­muş­duq, Məm­mə­də hə­mi­şə hör­mət edən tibb qar­da­şı əlin­də­ki xa­çı mə­nə uzat­dı. Əv­vəl onun nə ol­du­ğu­nu bil­mə­dim, son­ra ba­şa düş­düm xaç­dır və bu ki­şi bi­zim han­sı di­nə mən­sub ol­du­ğu­mu­zu bil­mək is­tə­yir. Mən xa­ça əl vur­ma­dım, Mə­həm­məd - de­dim, ki­şi üzr is­tə­yib get­di və əv­vəl­ki ki­mi qul­luq da gös­tər­mə­di.
1 iyun - O bi­ri qeyd­lə­rim­də yaz­mış­dım ki, azər­bay­can­lı adın­da bə­ni in­san gör­mə­dik. Hər­dən türk Əzim­lə da­nı­şır­dıq. O da mə­lu­mat ver­di ki, “ya­rın evi­mə ge­di­rəm”.
Po­li­na­nın söh­bət­lə­rin­dən:
- Al­man­lar­da biz­də­ki ki­mi qo­naq get­mək yox­dur. Qo­hum da de­sə ki, si­zə gəl­mək is­tə­yi­rik, ev sa­hi­bi ya ça­ya, ya da ye­mə­yə saa­tın vax­tı­nı söy­lə­mək­lə ra­zı­lıq ver­mə­li­dir. De­yi­lən vaxt­dan tə­sa­dü­fən tez və ya gec get­sə evə də­vət olun­maz. Biz alış­mı­şıq bir - bi­ri­mi­zə qo­naq ge­dək. Bur­da­kı­lar bi­zə, biz də on­la­ra vəh­şi ki­mi ba­xı­rıq. Əgər pu­lun qur­ta­rıb­sa, sə­nə borc ver­məz­lər. Be­lə bir məf­hum on­lar­da yox­dur. Ça­rə­miz özü­mü­zə qa­lır, Qa­za­xıs­tan­dan gə­lən­lər bir - bi­ri­mi­zi möh­kəm tu­tu­ruq.
Pa­la­ta­da olan ki­şi­lər Po­li­na­ya “Gö­zəl” de­yə mü­ra­ciət edir­di­lər.
Ma­ri­ya da de­yir ki, mən bu­ra­da bir nə­fər də ol­sun qə­şəng qa­dı­na rast gəl­mə­mi­şəm. Ru­si­ya­dan gə­lən bü­tün qa­dın­la­rı­mız qə­şəng­dir. Ma­ri­ya­nın qı­zı da çox qə­şəng­dir. Qı­zı üçün ya­man qor­xur, de­yir ki, bu­ra­nın qa­nun­la­rı ta­mam baş­qa­dır.
Saat 7 - 30 - a qə­dər hos­pi­tal­da qal­maq olar, son­ra isə müt­ləq get­mə­li­sən. Ye­nə də şid­dət­li ya­ğış baş­la­yıb. Məm­mə­də əl edib yo­la bu­ru­lu­ram. Hə­mi­şə­ki ki­mi is­lan­mı­şam. Qos­po­ja Ma­yın qoy­du­ğu çay­dan içib ye­ri­mə gir­dim, pul­tu əli­mə gö­tü­rüb, ge­cə sa­at bi­rə ki­mi hey­van­lar alə­mi­nə və hin­du­la­ra aid ki­no­la­ra ba­xı­ram.

2 iyun - Sə­hər ye­mə­yin­də pan­sion­da qa­lan qa­dın­la­ra işa­rə ilə ba­şa sal­dım ki, 4 gün­dən son­ra Frank­fur­ta ge­də­cə­yik, or­dan da Və­tə­nə. Uca­boy­lu al­man 2 bar­ma­ğı­nı gös­tər­di, yə­ni on­lar da iki gün­dən son­ra ge­dir­lər. On­lar­la yax­şı lal di­li da­nı­şı­ram. Vaxt ya­xın­laş­dıq­ca ya­man da­rı­xı­rıq. Bir par­kin­son­lu xəs­tə­nin ar­va­dı mə­ni ba­şa sa­lır ki, əri çox ya­tır, ye­ri­yə bil­mir. Lal di­li­ni bil­mək yax­şı olar­dı, on­da bü­tün mil­lət­lər işa­rə ilə bir - bi­ri­ni ba­şa sa­lar­dı.
­Ax­şa­ma ya­xın ye­ni nə­za­rət­çi­miz Sta­nis­lav gəl­di. Özü­nü təq­dim et­di:
- Tə­miz uk­ray­na­lı­yam, mil­lət­çi­yəm, öz xal­qı­mın oğ­lu­yam. Lu­ka­şen­ko düz­gün si­ya­sət ye­rit­mir. Mən si­ya­sət­lə çox məş­ğul olu­ram. Yə­hu­di­lər­dən əgər bir nə­fər iş­də ol­sa, bir ay­dan son­ra gö­rə­cək­sən iş­də ha­mı yə­hu­di­dir. Və sair...
A­ra­bir Məm­məd də öz möv­qe­yi­ni bil­di­rir­di.
­Ax­şam - sə­hə­rə qə­dər, əzi­zim, - de­yib pan­sio­na qa­çı­ram.
3-4 iyun - Məm­mə­di çim­di­rib pal­ta­rı­nı yığ­dım. Ma­ri­ya­ya tap­şı­rıq ve­rib Sta­nis­lav­la Şvayn­fur­ta ça­ma­dan al­ma­ğa get­dim.
Qa­yı­dan­da Sta­nis­lav yo­lu səhv sal­dı­ğı üçün ge­cik­miş­dim. Ma­ri­ya mən gə­lə­nə ki­mi göz­lə­miş­di.
Pan­sion­da ye­mək ota­ğı­na keç­dim. Qon­şu­la­rım­dan arıq al­man mə­ni ya­nı­na ça­ğır­dı, əli­mə nə­sə bas­dı. Bax­dım, 100 mar­ka idi. Təəc­cüb­lə ona bax­dım, işa­rə ilə ba­şa sal­dı ki, pu­lu mə­nə ba­ğış­la­yır. Bu ya­zıq­lar fi­kir­lə­şib­lər ki, mən ye­mək­xa­na­da ye­mək ye­mi­rəm­sə, de­mə­li, pu­lum yox­dur. Har­dan bil­sin­lər ki, öz­lə­ri­nin iş­tah­la ye­dik­lə­ri­ni mən di­li­mə vu­ra bil­mi­rəm. Pu­lu ge­ri qay­tar­dım və tə­şək­kür elə­dim, son­ra da ci­bim­dən dol­lar­la­rı çı­xa­rıb on­la­ra gös­tər­dim ki, mə­nim pu­lum var. Ha­di­sə­ni Ma­ri­ya­ya da­nı­şı­ram. Ma­ri­ya təəs­süf­lən­di ki, pu­lu na­haq qay­tar­mı­san. Qə­rib­sən de­yə on­lar pu­lu sə­nə hə­diy­yə edib­lər. 100 mar­ka 100 dol­lar­dır, az pul de­yil­di.
-Yox, əzi­zim Ma­ri­ya, mən o pu­lu gö­tü­rə bil­mə­rəm. Bu­na qü­ru­rum yol ver­məz.
İ­yu­nun 6 - da ge­də­cə­yi­mi­zi eşi­dən şef bi­zim­lə dəh­liz­də gö­rüş­dü:
- Siz iki həf­tə əla­və qal­ma­lı idi­niz. Çün­ki hə­kim­lər in­di-in­di müa­li­cə­yə baş­la­yıb­lar. Hər hal­da qal­sa­nız yax­şı olar, siz ye­nə də yaz­ma­ğı­nı­zı da­vam et­di­rə bi­lər­si­niz. Si­zin çox gö­zəl və qay­ğı­kəş xa­nı­mı­nız var. Al­tı ay­dan son­ra ye­nə də gəl­mə­li­si­niz. Mən iki gün­lük se­mi­na­ra ge­di­rəm. Ona gö­rə də si­zin­lə in­di gö­rü­şüb ay­rı­lı­ram. Ay­rıl­maq da is­tə­mi­rəm, siz mə­nə çox şi­rin gəl­di­niz. Sə­nəd­lə­ri­ni­zi ve­rə­cək­lər.
Son­ra hər iki­mi­zi qu­caq­la­yıb öp­dü.
Qa­ran­lıq çök­dük­cə ürə­yim sı­xı­lır.
5 iyun - Noyş­tat­da axı­rın­cı ge­cə­miz­dir. Sə­hər Frank­fur­ta yo­la dü­şə­cə­yik. Cə­nub­lu Mə­həm­məd ote­lin ün­va­nı­nı de­di və bi­zə ota­ğın da ay­rıl­dı­ğı­nı söy­lə­di.
Köv­rə­li­rəm, qal­dı­ğım otaq bu qə­rib yer­də bir az mə­nə doğ­ma­la­şıb, elə Ma­ri­ya da, xa­di­mə Po­li­na da. On­la­ra is­niş­mi­şik.
Qal­dı­ğım ota­ğın qu­ru­lu­şu be­lə­dir - ota­ğın ayaq his­sə­sin­dən kə­si­lib tə­miz­lik iş­lə­ri­nə ay­rı­lıb. Ota­ğa kov­ro­lit dö­şə­nib. Pən­cə­rə­dən yax­şı mən­zə­rə açı­lır, quş­la­rın sə­si­ni ara - sı­ra ke­çən ma­şın­la­rın sə­si ba­tı­rır. Bu tə­miz­lik də, gö­zəl­lik də bi­zə yad­dır. O toz­lu - kü­lək­li Ba­kı­mız üçün ya­man da­rıx­mı­şıq.
Ar­tıq yır - yı­ğış et­mi­şəm. Hos­pi­tal­dan pan­sio­na qa­yı­dan­da, de­mək olar ki, hər gün is­la­nı­ram, am­ma ha­va o qə­dər tə­miz­dir ki, xəs­tə­li­yi­mi sa­ğal­dıb və heç xəs­tə­lən­dir­mə­yib də. Ye­nə bərk ya­ğış ya­ğır, göz­lə­dim ki, kəs­sin. Ar­tıq hos­pi­tal­da qal­maq ol­maz, vaxt­dır. Məc­bu­rən üzüa­şa­ğı qa­çı­ram, is­lan­mı­şam. Hə­mi­şə­ki ki­mi Məm­mə­din zən­gi:
- Gül­xa­nım, tə­biə­ti qar­ğı­mı­şam, sən ge­dən­də bərk ya­ğış idi. Gö­rür­sən, in­di kə­sib, is­lan­mı­san yə­qin?
- Öy­rən­cə­li­yəm, ki­şi, mə­nə gö­rə da­rıx­ma, sağ­lıq ol­sun, sa­bah ge­di­rik.
Her və frau May­la­rın bu ki­çik və sə­li­qə­li otaq­la­rın­da axı­rın­cı də­fə ya­tı­ram, qə­sə­bə­nin tə­miz və saf ha­va­sı­nı ci­yər­lə­ri­mə çə­ki­rəm.
Məm­məd de­miş­kən:
- Bu da be­lə bir ömür­dü ya­şa­dım...
6 iyun - Ça­ma­dan­la­rı və çan­ta­la­rı bir ye­rə yı­ğıb ota­ğa bir də göz gəz­di­ri­rəm. Hos­pi­ta­la ge­di­rəm. Məm­məd dər­man­la­rı qə­bul edıb, eh­ti­yat üçün də dər­man ve­rə­cək­lər. Bi­zi Frank­fur­ta Ma­rat Bu­la­to­viç apa­ra­caq. Ma­rat nə­dən­sə ge­ci­kir, Məm­mə­di ge­yin­di­rib göz­lə­yi­rik. De­yə­sən, gü­nor­ta ye­mə­yi­ni hos­pi­tal­da et­mə­li ola­caq və elə də ol­du. Ma­ri­ya da na­ra­hat­dır, Nel­li İva­nov­na Ma­ra­tın çox­dan çıx­dı­ğı­nı, in­di gə­lib ça­ta­ca­ğı­nı söy­lə­di. Nə­ha­yət ki, Ma­rat gəl­di. Ge­dib pan­sion­dan əş­ya­la­rı gö­tür­dük. Ma­ri­ya­ya ün­van ver­dim. Doğ­ma­lar ki­mi Ma­ri­ya ilə qu­caq­la­şıb ay­rıl­dıq...
...Ağ­la­yır­dı Ma­ri­ya.
Bu ba­la­ca, gö­zəl şə­hər­dən ay­rı­lı­rıq. Baş­qa ün­van­da bi­zi nə göz­lə­yir bil­mi­rik. Mə­həm­məd “Tu­rist” ote­lin­də yer ayı­rıb. Onu da bil­dir­di ki, bu ad­da otel Frank­furt­da ye­ga­nə otel­dir, az­maz­sı­nız.
Yol uzun və yo­ru­cu ol­du­ğu üçün Ma­ra­ta sual­lar yağ­dır­ma­ğa baş­la­dım:
- Adın Ma­rat­dır, ta­tar­san?
- Yox, uk­ray­na­lı­yam, ata­mın Ma­rat ad­lı dos­tu olub, ona gö­rə Ma­rat qo­yub­lar.
- Atan, anan var­mı?
- Var, on­lar Ki­yev­də­dir, hər­dən on­la­ra da kö­mək edi­rəm. Özüm bu­ra­da ev tut­mu­şam, yol­da­şı­mı da gə­ti­rə­cə­yəm, hə­lə ki, ana­mın ya­nın­da­dır, oxu­yur.
- Ne­cə fi­kir­lə­şir­sən, şir­kət si­zi tə­min edə bi­lə­cək­mi?
- Yol uzu­nu fi­kir ve­rir­si­niz? Bun­la­rın tor­paq­la­rı qır­mı­zı tor­paq­dır. Bu qır­mı­zı tor­paq­dan al­dı­ğı məh­sul­la həm öz­lə­ri­ni, həm də baş­qa­la­rı­nı sax­la­yır­lar. Bi­zim isə uc­suz-bu­caq­sız qa­ra tor­paq­la­rı­mız var, özü­müz isə acıq, hər ye­rə sə­pə­lən­mi­şik. Şir­kə­tə gə­lin­cə, hə­lə ki, möv­cud­dur və bi­zi tə­min edə bi­lir. Bun­dan son­ra ne­cə ola­caq bil­mi­rəm. Ma­ri­ya­dan ra­zı qal­dı­nız­mı?
- Ma­ri­ya çox yax­şı in­san­dır, - de­di Məm­məd.
Mən də əla­və et­dim ki, on­dan çox ra­zı qal­mı­şıq.
- Al­man­lar si­zin fəa­liy­yə­ti­ni­zə ne­cə ba­xır? - da­vam et­dim.
- Biz si­ya­sə­tə qa­rış­mı­rıq və bi­zim şir­kə­ti­miz öl­kə­yə val­yu­ta gə­ti­rir. Hə­lə­lik də­yib do­laş­mır­lar.
U­zun yol­dan son­ra Frank­fur­ta çat­dıq. Şə­hə­rin bir ne­çə “gi­riş qa­pı­sı” var. Bi­zə han­sı yol­la şə­hə­rə gi­rə­cə­yi­mi­zi ba­şa sal­mış­dı­lar.
2-ci mər­tə­bə­də otaq ay­rıl­mış­dı, ya­man yo­rul­muş­duq. Bir az din­cəl­dik. Mə­həm­məd də gə­lib bi­zim­lə gö­rüş­dü, son­ra ye­ni­dən tək qal­dıq.
7-8 iyun - Sə­hər ye­mə­yi üçün aşa­ğı düş­dük, bu­fe­tə Ko­la ba­xır, de­yə­sən hind­li­dir. Sə­id biz­dən so­ruş­du:
- Ağa özü­nü ne­cə hiss edir?
Səid Mə­həm­mə­din qay­nı­dır. Bir ne­çə cə­nub­lu bur­da iş­lə­yir. Gü­nor­ta ye­mə­yi­ni ota­ğa gə­tir­di­lər. Son­ra dil bi­lən ca­van­lar get­di­lər. Ax­şam ne­cə ola­caq bil­mi­rəm.
Məm­məd lap zəif­lə­yib. Ax­şam Mə­həm­məd de­di ki, sə­fi­rə zəng edib Frank­furt­da ol­du­ğu­nu­zu de­mi­şəm.
Mə­həm­mə­din söh­bə­ti:
- Mə­nim bu­ra­da 12 meh­man­xa­nam var. Cə­nub­lu­la­rı bu si­zin qal­dı­ğı­nız meh­man­xa­na­ya işə gö­tür­mü­şəm. Pe­şəm ti­ca­rət­lə məş­ğul ol­maq­dır. Atam, anam Təb­riz­də­dir. Si­ya­sət­lə məş­ğul de­yi­ləm, bu­ra­da çox­lu xə­bər­çi var, o sa­at İra­na xə­bər apa­rır­lar. Bü­tün fa­mi­lim Təb­riz­də­dir, ni­yə mə­nə gö­rə əziy­yət çək­sin­lər...
Mə­həm­məd ge­dən­dən son­ra hay - küy­lü şə­hə­rə pən­cə­rə­dən ba­xı­rıq. 5 - də qa­yıt­ma­dı­ğı­mı­za peş­man ol­mu­şuq.
Sə­hər Səid­gil yox idi. Mə­həm­məd bi­zi ax­şam ye­mə­yi­nə evi­nə də­vət et­di. Bi­zə ho­te­lin ya­nın­da­kı İran ye­mək­xa­na­sın­dan ye­mək gə­ti­rir­lər, uşaq­lar­la söh­bət edi­rəm, ca­vab­la­rı:
- Pis do­lan­mı­rıq, ha­mı­mı­zın ma­şı­nı­mız var.
Bi­zim mil­lət be­lə­dir də, ma­şı­nı var­sa xoş­bəxt­dir.
Ax­şam Mə­həm­mə­din evi­nə qo­naq get­dik, o, yol bo­yu bi­na­la­rı gös­tə­rir, mə­lu­mat ve­rir­di. Bi­na­la­rın ne­çə mər­tə­bə­li ol­du­ğu ya­dım­da de­yil (yə­qin 20 mər­tə­bə olar­dı), bü­tün mər­tə­bə­lər an­caq şü­şə­dən iba­rət idi, yə­qin ki, gö­rün­mə­yən ma­te­rial olar­dı. Mayn ça­yı bo­yun­ca ti­ki­lən hün­dür bi­na­lar tə­miz kü­çə­lə­rə xü­su­si gö­zəl­lik ve­rir­di. Çöl­də zi­bil de­yi­lən şey gör­mə­dik. Al­man­lar öz tor­paq­la­rı­na çox bağ­lı­dır. Məq­səd­siz ti­kin­ti, boş və is­ti­fa­də­siz bir qa­rış tor­paq yox­dur. Onu da de­yim ki, şə­hər­li­lə­rin 90 fai­zi şə­hə­rin kə­na­rın­da­kı bağ ev­lə­rin­də ya­şa­yır­lar. Mə­həm­məd mə­lu­mat ver­di ki, şə­hə­rin me­ri də mə­nim evi­min ya­nın­da özü­nə ev alıb. (Mə­həm­məd şə­hə­rin kə­na­rın­da ya­şa­yır). Ha­va ye­nə də ya­ğış­lı və sə­rin idi. Evin xa­nı­mı Hə­mi­də, Mə­həm­mə­din ana­sı Ha­cı­xa­nım və iki nə­fər ta­nı­ma­dı­ğım adam bi­zi qar­şı­la­dı. Apar­dı­ğım ka­set­lə­ri “ba­xar­sı­nız” de­yib Mə­həm­mə­də ver­dim.
9 iyun - Hə­mi­də və Mə­həm­mə­din ana­sı ilə şə­hə­ri gəz­mə­yə çıx­mış­dıq. Baş­la­rı­nın kə­nar­la­rı qır­xıl­mış, or­ta­da qa­lan saç­la­rı ya­şıl rən­gə bo­yan­mış bir dəs­tə gənc oğ­lan və qız ge­niş kü­çə­nin or­ta­sın­da as­fal­tın üs­tü­nə sə­rə­lən­miş­di. Hə­mi­də xa­nım de­di ki, on­lar fa­şist par­ti­ya­sı­nın üzv­lə­ri­dir.
Qa­yı­dan­da mə­nə ho­tel­də­ki uşaq­lar xə­bər ver­di­lər ki, ağa­nın ya­nı­na sə­fir­lik­dən bir nə­fər gəl­miş­di.
Qal­dı­ğı­mız ota­ğa qalx­dım, gül­dan­da qı­zıl­gül bu­ke­ti gör­düm, ət­ri ota­ğı bü­rü­müş­dü.
- Məm­məd, kim idi sə­fir­lik­dən gə­lən?
- Mir­zə İb­ra­hi­mo­vun qar­da­şı ol­du­ğu­nu söy­lə­di.
- Axı Mir­zə­nin bioq­ra­fi­ya­sın­da oxu­mu­şuq ki, onun heç ki­mi qal­ma­yıb.
- Mən də elə bi­lir­dim, an­caq qə­ti bil­dir­di ki, qar­da­şı­dır, çox bax­dım gö­rüm Mir­zə­yə ox­şa­yır­mı, həm ox­şat­dım, həm ox­şat­ma­dım.
Ax­şam Mə­həm­məd ge­cik­di­yi­nə gö­rə biz­dən üzr is­tə­di:
- Val­lah, xə­ca­lət­li­yəm, işim çox­dur, tez - tez si­zə baş çə­kə bil­mi­rəm. Vaxt ta­pan ki­mi qa­çı­ram ya­nı­nı­za.
Mən gə­lən adam haq­qın­da on­dan so­ruş­dum.
- Hə, xə­bə­rim var, Şai­qan­dır, heç bil­mi­rəm si­zin gə­li­şi­ni­zi har­dan bi­lib. İran­da ata­mın dos­tu idi, atam mən­dən xa­hiş et­di ki, onu ya­nım­da işə gö­tü­rüm. İş­lə­di­yi vaxt­da bü­tün iş­çi­lə­ri­mi bir - bi­ri­nə düş­mən et­di, on­la­rı vu­ruş­dur­du. Ya­man ya­lan­çı­dır. De­yir ki, Nax­çı­van SES - ni mən tik­mi­şəm. Hə­lə bu ha­ra­sı­dır, de­yər ki, As­si­soan bən­di­ni də mən tik­mi­şəm. Gör­düm düz adam de­yil, pen­si­ya­ya çı­xart­dım. Bü­tün vax­tı­nı İran və Rus sə­fir­lik­lə­rin­də ke­çi­rir, bir - bi­rin­dən xə­bər apa­rır. Bü­tün bu söz­lə­ri onun özü­nə də de­dim ki, bir də tək­rar mən­dən iş tə­ləb et­mə­sin. Onun­la eh­ti­yat­lı olun, bi­lin­mir han­sı sə­fir­li­yin xə­bər­çi­si­dir, hər iki­si­nə xid­mət edir.
E­lə bu vaxt Köln­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın “Kul­tur cə­miy­yə­ti”­nin nü­ma­yən­də­lə­ri - dok­tor İb­ra­him və onun müa­vi­ni Sə­ba­həd­din gö­rü­şü­mü­zə gəl­di­lər. Heç bir də­qi­qə çək­mə­di ki, Şai­qan ha­zır ol­du. Har­dan bil­di, yox­sa bi­zə göz qo­yur? Lap mat qal­mış­dıq. Gə­lən­lər Məm­məd­dən hal-əh­val so­ruş­du­lar.
İb­ra­him sö­zə baş­la­dı:
- Nov­ruz bay­ra­mı­na Bəx­ti­yar müəl­li­mi ça­ğır­mış­dıq, nə­dən­sə gəl­mə­di, bi­zim si­zin ki­mi adam­lar­la gö­rü­şə bö­yük eh­ti­ya­cı­mız var.
Şai­qan on­la­rın ya­nın­da mə­nim­lə rus­ca da­nı­şır­dı. Çox­dan KQB sı­ra­la­rın­da ol­du­ğun­dan, rus­la­ra xid­mə­tin­dən və ona gö­rə də qo­hum-qar­daş­la ara­sı ol­ma­dı­ğın­dan və s. söh­bət aç­dı. Mir­zə də mə­nim adı­mı çə­kə bil­məz­di axı - de­di.
Gə­lən qo­naq­lar xu­da­ha­fiz­lə­şib get­di­lər. Şai­qan da on­la­ra qo­şul­du.
Frank­furt­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar­la gö­rüş ke­çir­mək is­tə­yi­mi­zə Mə­həm­məd ilk gün­dən ra­zı­lıq ver­miş­di. Biz ilk qa­ran­quş sa­yı­lır­dıq ki, şə­hər­də və onun ət­ra­fın­da olan azər­bay­can­lı­la­rı bir ye­rə yı­ğır­dıq. Mə­həm­məd mə­lu­mat ver­di ki, sa­bah ax­şam yı­ğın­caq baş tu­ta­caq.
10 iyun - Yı­ğın­ca­ğı ax­şa­ma sal­dı­lar. Mə­həm­məd ye­nə bö­yük xərc çək­miş­di. Şi­rin stol aç­mış­dı. Mə­həm­məd ye­ni­dən biz­dən xa­hiş et­di ki, si­ya­sət­dən da­nış­ma­yaq və əla­və etdi:
- Mən də de­yə­cə­yəm ki, ədə­biy­yat­çı­dır, şair­dir, ona gö­rə də bur­da olan azər­bay­can­lı­lar­la gö­rüş ke­çir­mi­şik. Ümu­miy­yət­lə, biz cə­nub­lu­lar si­ya­sə­tə çox qa­rış­mı­rıq. Bi­zim ata-ana­mız, qo­hum­la­rı­mız ha­mı­sı ora­da qa­lıb. Mol­la­lar əv­vəl ada­mı öl­dü­rür, son­ra de­yir­lər ki, apa­rın mü­ha­ki­mə edin, haqq-əda­lət yox­dur.
Əs­lin­də, on­la­rı qı­na­maq da ol­maz. Çün­ki Şi­mal on­la­rın gü­vənc ye­ri­nə çev­ril­mə­yib. Elə Mə­həm­mə­din də qor­xu­su cə­nub­da qa­lan qo­hum­la­rın­dan­dır.
Ax­şam Mə­həm­məd biz­dən bir də üzr is­tə­yib ye­ni­dən xə­bər­dar­lıq et­di:
- Siz al­lah, bir də siz­dən xa­hiş edi­rəm, Şi­mal­la Cə­nu­bun bir­ləş­mə­sin­dən da­nış­ma­yın. Ümu­miy­yət­lə, fars mə­sə­lə­si­ni or­ta­ya at­maq la­zım de­yil.
Bu gün Şai­qan ha­mı­dan əv­vəl gə­lib ya­nı­mız­da otur­muş­du. Sual­la­rı:
- Türk­lər­dən ra­zı­sı­nız­mı, si­zə çox kö­mək­lik edir­lər?
- Türk­lər dar ayaq­da hə­mi­şə bi­zə kö­mək edib, qır­ğın­dan qur­ta­rıb, biz on­lar­dan çox ra­zı­yıq.
Mə­nim qə­ti ca­va­bı­mı eşi­dən­dən son­ra da­ha ya­nı­mız­da türk adı­nı tut­ma­dı.
- Mir­zə­ni ba­rı yax­şı bas­dır­dı­lar­mı? Iş­ti­rak edə bil­mə­dim.
Şai­qan hə­qi­qə­tən ağ­la­ma­ğa baş­la­dı. Bu qə­rib yer­də ya­man ya­zı­ğım gəl­di ona.
- Şai­qan, Mir­zə müəl­lim sə­nin qar­da­şın­dır­sa, Azər­bay­can xal­qı­nın da bö­yük oğ­lu­dur. O, bi­zim ya­zı­çı­mız­dır. Onu la­yi­qin­cə gö­tür­dü­lər. Sağ­lı­ğın­da da xət­ri­ni ha­mı­mız is­tə­mi­şik, dərd çə­kib ağ­la­ma, - de­dim.
Qo­naq­lar yı­ğış­ma­ğa baş­la­dı­lar. Mə­həm­məd an­caq ta­nı­dı­ğı ti­ca­rət iş­çi­lə­ri­ni ça­ğır­mış­dı. Ara­la­rın­da “Kul­tur cə­miy­yə­ti”n­dən gə­lən­lər də var­dı. Ho­te­lin bu­fe­tin­də məc­lis baş­lan­ma­lı idi. Sə­fir Hü­sey­na­ğa Sa­dı­qov və kö­mək­çi­si Yıl­maz bəy gə­lib çıx­dı­lar.
Sə­fir sö­zə baş­la­dı:
- Bü­tün qo­naq­la­rı sa­lam­la­yı­ram, be­lə gö­rüş­lə­ri tez-tez ke­çir­mək la­zım­dır. Gö­rüş­lər va­si­tə­si­lə qə­rib yer­də in­san­lar bir-bi­rin­dən xə­bər tu­ta bi­lir­lər. Azər­bay­can xal­qı­nın bö­yük oğ­lu bu gün bi­zim qo­na­ğı­mız­dır. Ey­ni za­man­da, Məm­məd müəl­lim, biz si­zə bir də min­nət­dar ol­ma­lı­yıq ki, Al­ma­ni­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri­ni bir - bi­ri­lə gö­rüş­dü­rən ilk pio­ner siz ol­mu­su­nuz. Bu, bu­ra­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­ra ilk və bö­yük bəx­şiş ol­du.
Qo­naq­lar da Məm­mə­di ta­nı­dıq­la­rı­nı, sev­dik­lə­ri­ni, la­kin ki­tab­la­rı­nı ta­pıb oxu­ya bil­mə­dik­lə­ri­ni söy­lə­di­lər. Mən özüm­lə “Qa­ya­la­ra ya­zı­lan səs” ki­ta­bın­dan bir ne­çə nüs­xə apar­mış­dım. Qo­naq­la­ra pay­la­dım. Ye­ga­nə nüs­xə olan “Ay­la­rım, il­lə­rim” ki­ta­bı­nı isə İb­ra­him bə­yə ve­rib əla­və et­dim:
- İb­ra­him bəy, əgər siz ver­di­yim ki­tab­lar­da­kı şeir­lə­ri oxu­sa­nız, yay­sa­nız heç bir təb­li­ğat la­zım ol­ma­dan bir­lə­şə­cək­si­niz. Si­zə Və­tən na­mi­nə bir - bi­ri­ni­zi qo­ru­ma­ğı və bir­ləş­mə­ni­zi ar­zu­la­yır Məm­məd.
Qo­naq­lar mən­dən Məm­məd haq­qın­da mə­lu­mat is­tə­di­lər. Mən özüm­lə iki ka­set - H.Ə­li­yev­lə gö­rüş və Ope­ra və Ba­let Teat­rın­da ke­çi­ri­lən ge­cə­nin ka­set­lə­ri­ni gö­tür­müş­düm. Qo­naq­lar hər iki ge­cə­yə hey­rət­lə bax­dı­lar. Son­ra gö­rü­şüb ay­rıl­dı­lar.
11-12 iyun - Növ­bə­də hind­li­dir, o da dil bil­mir. Dər­man atan vax­tı­dır. Iki gün bun­dan əv­vəl biz­dən “Mir­zə qa­si­mi” ye­yər­si­niz­mi, de­yə so­ruş­muş­du­lar. Onun ne­cə xö­rək ol­du­ğu­nu bil­mir­dik. Sən de­mə, iran­da­kı­lar pa­mi­dor çı­ğırt­ma­sı­na “Mir­zə qa­si­mi” de­yir­miş­lər. Hə, Ko­la dil bil­mir, saa­tı gös­tə­rib “Mir­zə qa­si­mi” adı­nı söy­lə­dim. Po­mi­dor çı­ğırt­ma­sı da­dı­mı­za çat­dı.
Şai­qan ye­nə də qo­na­ğı­mız­dır:
- Bu­ra­da bir al­man­la ev­lən­mi­şəm, çox bəd­bəxt ada­mam. Ru­si­ya­nın kəş­fiy­ya­tın­da iş­lə­yir­dim. Adı­mı da də­yiş­dir­di­lər. Heç bir qo­hum­la əla­qə sax­la­ya bil­mə­dim. Uzun müd­dət İran­da ya­şa­yır­dım...
Bu ya­zıq bəl­kə in­di-in­di və­tə­nin nə ol­du­ğu­nu ba­şa dü­şüb. Bi­zə hə­diy­yə də gə­tir­miş­di. Qə­ri­bə­dir. Sən in­di kim­sən, Şai­qan?
Ax­şam Mə­həm­mə­din gə­li­şi bi­zi se­vin­dir­di. Xey­li lə­ti­fə da­nı­şıb bi­zi gül­dür­dü. Sə­hə­rin tez açıl­ma­sı­nı is­tə­yi­rik.
Sə­hər açıl­ma­mış ayıl­dıq. Ye­nə də yır-yı­ğış... Bi­let­lə­ri bir də yox­la­dıq, ar­tıq ma­şın gəl­miş, qə­rib­li­yin da­şı­nı at­ma­ğa ümid art­mış­dı. Dost­lar - Mə­həm­məd, Şai­qan və bir ne­çə baş­qa adam bi­zi yo­la sal­ma­ğa gəl­miş­di­lər. Ae­ro­por­ta yol­lan­dıq. Sə­fi­rin oğ­lu da əma­nət­lə­ri­ni çat­dır­ma­ğa gə­tir­miş­di.
­Al­man­lar xəs­tə­yə xü­su­si qay­ğı gös­tə­rir­lər, yük­lə­ri­mi­zi mi­ni ma­şı­na yük­lə­yib bi­zi də min­dir­di­lər. Göm­rük­dən öz­lə­ri ke­çir­di­lər. Beş də­qi­qə­dən son­ra ay­rı bir iş­çi gə­lib so­ruş­du: - “İb­ra­hi­mov kim­dir?”. Fa­mi­li­ya bi­zə aid idi. O, təy­ya­rə­nin qa­pı­sı­nı aç­dı­rıb bi­zi içə­ri sal­dı və bi­rin­c
i sa­lon­da oturt­du.
Bu, al­man qay­ğı­sı idi.
Stüar­des­sa­lar­dan bi­ri bi­zi bi­rin­ci sa­lon­dan çı­xart­dı:
- Siz ikin­ci sa­lo­na ke­çin, bi­rin­ci sa­lon­da hö­ku­mət adam­la­rı, de­pu­tat­lar və biz­nes­men­lər otu­rur. Son­ra on­lar bi­zi tən­qid edər­lər...
Səs­siz­cə ke­çib ikin­ci sa­lon­da otur­duq, azər­bay­can­lı xa­siy­yə­ti­nə bir də bə­ləd ol­duq. Hə­lə sər­ni­şin­lər içə­ri bu­ra­xıl­ma­mış­dı. Bə­ləd­çi qız biz­dən bi­rin­ci sa­lo­na qa­yıt­ma­ğı xa­hiş et­di.
- Axı bi­rin­ci sa­lon bö­yük­lə­rin­dir, - ki­na­yə ilə ca­vab ver­dim, - bu­ra bi­zə ra­hat­dır, otur­mu­şuq.
Qız ikin­ci də­fə xa­hiş edən­dən son­ra Məm­məd qa­yıt­ma­ğa ra­zı ol­du. Sa­lo­na sə­ri­şin­lər bu­ra­xıl­dı, hər kəs özü­nə yer ta­pıb otur­du. Sa­lon­da­kı­lar Məm­məd­lə gö­rü­şüb müa­li­cə­nin tə­si­ri­ni so­ruş­du.
Təy­ya­rə İs­tan­bul­da ye­rə en­di, boş yer­lər tu­tul­du, xey­li yük vu­rul­du.
Təy­ya­rə­nin pən­cə­rə­sin­dən aşa­ğı bax­ma­ğı xoş­la­ram. Qə­ri­bə tə­zad var­dı - bu­lud­lar­dan yu­xa­rı bədr­lən­miş Ay, lap ya­nın­da­ca ul­duz. Aşa­ğı­da - bu­lud­lar­da isə çax­naş­ma. Dağ­la­rın ba­şın­da şim­şək­lər at oy­na­dır­dı, bu mən­zə­rə­ni söz­lə təs­vir et­mək çə­tin­di. Bu­lud­lar­dan yu­xa­rı Ayın işı­ğı na­ğıl idi. Bu se­vin­ci­mə Məm­mə­di də qat­maq is­tə­dim, o isə:
- Şim­şək­lər ya­man qor­xu­lu­du, təy­ya­rə­yə də xə­tər to­xu­na bi­lər, - de­di.
Bə­ləd­çi qız qa­lın od­yal gə­ti­rib Məm­mə­din üs­tü­nü örtdü və ya­tın de­di.
Mən “bö­yük ac­lıq­dan” son­ra təy­ya­rə­də ve­ri­lən düş­bə­rə­ni elə ac­göz­lük­lə ye­miş­dim ki, ödüm­dən bərk ağ­rı qop­muş­du.
Sə­hər tez­dən Bi­nə ha­va li­ma­nın­da ye­rə en­dik. İçə­ri adam bu­rax­ma­dıq­la­rı­na gö­rə “qıl kör­pü­sün­dən” Məm­mə­di və ça­ma­dan­la­rı tək ke­çir­mə­li idim. Düz­dür, təy­ya­rə­çi­lər kö­mək et­di­lər. Məm­məd on­lar­la ayaq­la­şa bil­mə­yən­də sü­rüt­lə­yib apa­rır­dı­lar. Mən: - ya­vaş, sü­rüt­lə­mə­yin, - qış­qır­sam da eşi­dən yox idi.
“Ya­zıq Məm­məd”, ağ­la­ma­ğım gə­lir­di.
Bu, bi­zim­ki­lə­rin kö­mə­yi...
Nə­ha­yət, evə çat­dıq. Al­ma­ni­ya sər­gü­zəş­ti be­lə­cə bit­di.
13-18 iyun - Ar­tıq evi­miz­də­yik, bü­tün əziy­yət­lər ar­xa­da qal­dı, an­caq iki­miz də ümid­siz­li­yə qa­pıl­mı­şıq. Ümid­lə uzaq­la­ra get­miş­dik...
Müa­li­cə ilə əla­qə­dar so­ru­şan jur­na­list­lə­rə Məm­mə­din ca­va­bı bu olur­du:
- Müa­li­cə çox yax­şı keç­di, qos-qo­ca xəs­tə­lik­dir, bir­dən-bi­rə sa­ğa­la bil­məz.
Ax­şa­müs­tü bi­zə gə­lən Hey­dər Hə­sə­noğ­lu və Zə­lim­xan Ya­qub ne­cə Həc­cə get­dik­lə­rin­dən söh­bət aç­dı­lar:
- Əmi, çox vaxt söh­bə­ti­miz sən­dən olur­du. Ka­se­ti gə­ti­rə­rəm, ba­xar­sı­nız, - de­di Zə­lim­xan.
Qon­şu­la­rı­mız üs­tü­mü­zə hə­mi­şə su tök­dük­lə­rin­dən ta­van çök­mək üz­rə­di. Məm­mə­di di­lə tu­tu­ram ki, kən­də ge­dək.
- Ki­şi, ağ­ca­qa­nad­lar­dan qa­çaq.
Məm­məd­sə:
- Mən on­la­rı yax­şı ta­nı­yı­ram, bi­zi kənd­də də dinc qoy­maz­lar - za­ra­fat­la ca­vab ver­di.
19-21 iyun - Po­lik­li­ni­ka­dan hə­kim gəl­di. De­di­lər ki, bi­zim mü­şa­hi­də­miz al­tın­da müa­li­cə da­vam et­di­ril­mə­li­dir. Hə­kim de­di ki, Al­ma­ni­ya­da ona ve­ri­lən ağ dər­man (adı “Ar­ten”) biz­də çox­dan müa­li­cə­dən çı­xa­rı­lıb, çün­ki onun çox pis tə­si­ri var­dır, xəs­tə­ni çox hal­sız­laş­dı­rır.
Ya­dı­ma Məm­mə­din və­ziy­yə­ti düş­dü. Ya­zıq ki­şi de­yir­di ki, ağ dər­man­dan son­ra ya­man hal­sız­la­şı­ram, əli­mi be­lə qal­dı­ra bil­mi­rəm. Əla­və edir­di ki, bun­lar dov­şan ki­mi üs­tüm­də təc­rü­bə apa­rır.
Zə­lim­xan­la Hey­dər Hə­sə­noğ­lu­na qo­naq­lıq vəd et­miş­dim. Ax­şam gəl­di­lər, Zə­lim­xan sa­zı­nı da gə­tir­miş­di. Ge­cik­di­yi­nə gö­rə Mi­ka­yı­lı cə­ri­mə et­miş­di­lər. Al­ma­ni­ya və al­man­lar, Azər­bay­can və azər­bay­can­lı­lar mü­qa­yi­sə olun­du. Yax­şı bir ge­cə keç­di, ha­yıf, len­tə alan ol­ma­dı.
3-5 sent­yabr - Evi­mi­zi ta­mam su bas­dı, qon­şu­ya de­dim ki, in­saf elə, ota­ğın ta­va­nı çök­mək üz­rə­dir, ca­va­bı:
- Get ki­mə is­tə­yir­sən de, ha­ra is­tə­yir­sən şi­ka­yət et, pu­lum yox­dur, tə­mir et­di­rim.
Məm­məd de­di ki, on­lar bi­lir­lər bu sa­at qa­nun yox­dur, on­la­ra baş qoş­ma.
Ayın 5 - də rəs­sam Adil Rüs­tə­mov qo­na­ğı­mız ol­du:
- Mə­nim sə­nə həsr et­di­yim tab­lo­la­rı Al­ma­ni­ya­ya sər­gi­yə apa­rıb­lar. Son­ra mə­ni də ça­ğı­ra­caq­lar. Sən, mə­nim fik­rim­cə, ən yax­şı şair­sən, bə­zi şair­lər cil­di­ni də­yi­şə bi­lir, sən isə əyil­mir­sən...
A­dil bir xey­li söh­bət et­dik­dən son­ra get­di.
Sə­hər bü­tün qab­la­rı ta­van­dan tö­kü­lən su­yun al­tı­na düz­müş­düm. Ev­lə bağ­lı ida­rə­dən adam­lar gə­lir, ba­xır, baş­la­rı­nı bu­la­yıb ge­dir­di­lər. Elə bil, təd­bir gör­mə­li adam­lar bun­lar de­yil, baş­qa­la­rı­dır.
Ax­şam Məm­mə­din tə­lə­bə­lik il­lə­rin­dən ya­xın dos­tu ol­muş İl­yas Tap­dıq bi­zə gəl­di. Otu­rub Məm­məd­lə xey­li dərd­ləş­di­lər.
İl­yas:
- 1-ci sin­fin ki­tab­la­rı­na ba­xı­ram, ha­mı­nın şeir­lə­ri sa­lı­nıb, Məm­məd­dən və mən­dən baş­qa. İs­tə­yi­rəm Sə­məd Vur­ğun haq­qın­da mə­qa­lə ya­zam. Onun şeir­lə­ri­ni mə­nim ki­mi təh­lil edib açan bəl­kə də yox­dur.
Söh­bə­tə qa­rış­dım:
- Sə­məd Vur­ğu­nun Le­ni­ni, Sta­li­ni, par­ti­ya­nı vəsf et­di­yi şeir­lə­ri heç ol­du Elə yaz­ma­say­dı is­te­da­dı da­ha yax­şı üzə çı­xar­dı.
­İl­yas mə­nim­lə ra­zı­laş­ma­dı:
- Düz de­mir­sən.
Ana­mın dil­bər gə­li­ni
Yad­la­ra aç­ma əli­ni...
Bu­nu o vaxt ay­rı ne­cə de­yə bi­lər­di, be­lə çox mis­ra­lar de­yə bi­lə­rəm (və de­di də) ha­nı o mis­ra­lar baş­qa şair­lər­də var­mı? Bə­zi şair­lər on­la­rı tə­rif­lə­yən­lə­ri hi­ma­yə edir­di. An­caq hə­min bə­zi şair­lər Məm­mə­din ədə­biy­yat­da­kı ye­ri­ni da­na bil­mə­di­lər, bö­yük­lü­yü­nü qə­bul et­mə­yə məc­bur ol­du­lar.
7 - 8 sent­yabr - Gün­düz rəh­mət­lik Hik­mət Zi­ya­nın qır­xı­na get­miş­di. Ya­man fi­kir­li gö­rü­nür­dü. Ax­şam ye­nə də “Bəh­ram Gur” fəv­va­rə­si­nin ya­nın­da otur­muş­duq:
- Gül­xa­nım, sə­nə söh­bət­lə­rim­də de­miş­dim, in­di də söh­bət on­dan düş­dü, de­yi­rəm. Hik­mət çox sa­də, ürə­yi tə­miz adam idi. Sağ­lı­ğın­da is­tə­sin, mə­nim xət­ri­mi çox is­tər­di. Hə­mi­şə də mən­dən xa­hi­şi bu idi. Əmi, de­yər­di, bir şei­ri­ni də mə­nə həsr elə.
- Hik­mət, - de­dim, - axı­rın­cı şei­ri­mi sə­nə həsr et­mi­şəm. Ya­man se­vin­di rəh­mət­lik. So­ruş­du ki, - əmi, han­sı şe­ri­ni? “Kal­la­şa - kal­la­şa kar­la­şır in­san” şei­ri­mi.
Hə, bir az da keç­miş­dən da­nı­şım sə­nə:
- Əh­məd Cə­mil Mə­də­niy­yət na­zir­li­yin­də iş­lə­yən­də “Üç oğul ana­sı” poe­ma­sı­nı ona oxu­dum, çox diq­qət­lə qu­laq as­dı.
- Məm­məd, çox gö­zəl yaz­mı­san. Tə­sir­li­di, adam hə­yə­can­sız qu­laq asa bil­mir.
Bu ha­di­sə­dən bir ne­çə ay ke­çən­dən son­ra onu “A­zər­bay­can” jur­na­lı­na re­dak­tor qoy­du­lar. Poe­ma­nı çap et­dir­mək üçün jur­na­la apar­dım. Əh­məd müəl­lim o qə­dər su­al qoy­du ki...
Ar­tıq o, şa­ir Əh­məd Cə­mil yox, re­dak­tor Əh­məd Cə­mil idi.
İş­dən gə­lən­də de­di ki, “Ba­kı” qə­ze­tin­də ona həsr olun­muş şe­ir çap olu­nub. Sər­hə­di qo­ru­yan əs­gər­lər da­ğın ba­şın­da , qar­da, tu­fan­da, qa­ran­lıq sən­gər­də bü­tün ge­cə an­caq mə­nim şeir­lə­ri­mi əz­bər de­yib­lər. Ke­çi­ril­miş ge­cə və həsr olun­muş şe­ir be­lə ad­la­nır: “Məm­məd Araz ax­şa­mı­dır bu ax­şam”. Şei­rin müəl­li­fi Ab­dul­la Qur­ba­ni haq­qın­da da de­di:
- Od par­ça­sı­dır, bü­tün əs­gər­lə­rin se­vim­li­si­dir. Mu­rov fa­ciə­si ilə əla­qə­dar çox şey bi­lir.. Onun üçün qor­xu­ram.
9 sent­yabr - Da­rıx­dı­ğı­mız­dan fon­ta­nın ya­nın­da otu­rub gə­lib-ge­dən­lə­rə ba­xır­dıq. Söh­bə­ti­miz isə keç­miş­dən idi:
- Mir­zə İb­ra­hi­mov əv­vəl­lər mə­nim xət­ri­mi çox is­tər­di. “Çu­ğu­lun ana­sı öl­sün” de­yər­lər. Çün­ki pa­xıl­lıq­dan ol­ma­yan söz­lə­ri qu­raş­dı­rıb de­yən­lər çox olur. Mən­dən də ona nə isə çat­dır­mış­dı­lar. Son­ra­lar mə­nim müs­tə­qil fi­kir­lə­rim, şe­ri­lə­ri­min mü­ba­riz­li­yi, və­tən­pər­vər­li­yi o nəs­lin nü­ma­yən­də­si ki­mi M.İb­ra­hi­mo­vun da xo­şu­na gəl­mə­di. Əli Və­li­yev so­ru­şan­da ki, - Ni­yə Məm­mə­di Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın 3-cü ka­ti­bi qoy­ma­dın? - sua­lı­na ca­va­bı bu ol­muş­du: “- Ağ­zı­nın ci­lo­vu­nu ya­man bu­ra­xıb, özü­nü şeir­lə­rin­də çox sər­bəst apa­rır”.
- 70-ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də möv­cud si­ya­si re­jim­lə mü­xa­li­fət­də olub onun “da­dı­nı” gö­rən zi­ya­lı­lar­dan, de­mək olar ki, bi­ri də mə­nəm
Çə­tin­lik­lə­rim hə­mi­şə ba­şım­dan aşıb. Gü­nah­sız ye­rə in­ci­dil­mi­şəm, cə­za­lan­dı­rıl­mı­şam. Gö­rün­dü­yü ki­mi, bu da mə­nə ba­ha ba­şa gə­lib. Haq­sız­lıq­dan dəh­şət­li heç nə yoxdur.
Bu haq­sız­lıq mə­ni üç ay ge­cə - gün­dü­züm­dən elə­yib.
Mə­ni “Ə­də­biy­yat və in­cə­sə­nət” qə­ze­tin­dən çı­xa­ran­da Da­nil Qu­li­yev ya­nı­na ça­ğır­dı. Bir az­dan İm­ran Qa­sı­mov və Mir­zə İb­ra­hi­mov da gəl­di­lər. Ça­lı­şır­dı­lar ki, haq­sız iş­dən çı­xa­rıl­dı­ğı­mı ört - bas­dır elə­sin­lər. Mir­zə baş­la­dı ki, mən sə­nə çox de­miş­dim axı, be­lə elə, elə elə və s.
Ca­vab ver­dim:
- Mir­zə müəl­lim, mə­nə heç nə tap­şır­ma­mış­dı­nız, de­dik­lə­ri­niz ya­lan­dı.
10 sent­yabr - Sə­hər yu­xu­dan elə bir part­la­yış sə­si­nə oyan­dım, elə bil­dim ki, ev sö­kü­lüb ye­rə tö­kü­lür. Evin ta­va­nı su­ya da­vam gə­tir­mə­yib uç­muş­du. Gül­mək­dən baş­qa ça­rə­miz qal­ma­dı:
- Məm­məd, si­ço­vul­la­rı ya­man qa­çırt­dı­lar, qor­xub­lar, ta gəl­məz­lər, - de­dim.
13-16-20 sent­yabr - Pre­zi­den­tin mil­li mə­sə­lə­lər üz­rə mü­şa­vi­ri Hi­da­yət Oru­co­va zəng edib onun­la gö­rüş­mək is­tə­di­yi­ni bil­dir­di Məm­məd.
Hi­da­yət müəl­lim söz ver­di ki, sa­bah gə­lə­rəm, dərd­lə­şə­rik.
Hi­da­yət Oru­cov gəl­di və ki­ta­bı­nı hə­diy­yə edə­rək Məm­mə­də həsr elə­di­yi şei­ri­ni oxu­du və de­di:
- Məm­məd müəl­lim, baş­qa şair­lər­də qal­xıb - en­mə var, la­kin siz hə­mi­şə zir­və­də qə­rar tu­ta bil­mi­si­niz.
“7 gün” ve­ri­li­şin­də Kəl­bə­cə­rin təs­lim edil­mə­si gös­tə­ril­di. Ca­maa­tın ra­yon­dan çı­xa­rıl­ma­la­rı­na təəs­süf­lə ba­xan Məm­məd:
- “Bu xal­qın bar­ma­ğı tə­ti­yə yat­mır” - mis­ra­sı­nı söy­lə­di.
27 sent­yabr - Cə­lal Əli­yev bi­zə gü­nor­ta sa­at 2 - də gö­rüş tə­yin et­miş­di. Mi­ka­yıl da gə­lib çıx­dı. Cə­lal müəl­lim ar­dı­mız­ca ma­şın gön­dər­di, biz onun iş ye­ri­nə get­dik. Məm­məd 5 - ci mər­tə­bə­yə qal­xa bil­mə­di­yi üçün özü 1 - ci mər­tə­bə­yə en­di. Xey­li söh­bət et­di­lər. Gə­li­şi­mi­zin sə­bə­bi­ni söy­lə­dik Cə­lal müəl­lim bil­dir­di:
- Biz, ümu­miy­yət­lə, ev­də te­le­fo­nu gö­tür­mü­rük. Tə­sa­dü­fə bax, Gül­xa­nım bi­zə de­yən­də ki, Məm­məd Araz si­zin­lə da­nış­maq is­tə­yir, ev­də ha­mı se­vin­di.
Mən­zi­li­mi­zin ya­rar­sız ol­du­ğu ba­rə­də Cə­lal Əli­ye­vi mə­lu­mat­lan­dır­dım.
- Ev mə­sə­lə­ni­zi müt­ləq Ki­şi­yə çat­dı­ra­ca­ğam, si­zin xət­ri­ni­zi çox is­tə­yir. Nə işi­niz olar­sa mə­nə de­yin, ne­çə uşa­ğı­nız var?
- İki qı­zı­mız, iki nə­və­miz var, - de­dim.
- Mə­nim də İz­zət ad­lı bir qı­zım var, - söy­lə­di Cə­lal müəl­lim... - Ça­lı­şa­ca­ğam ki, xa­hiş­lə­ri­ni­zi ye­ri­nə ye­ti­rim.
Çox ra­zı­lıq­la Cə­lal müəl­lim­dən ay­rıl­dıq.
5-7 okt­yabr - Cə­lal müəl­lim bi­zi se­vin­dir­di:
- Ev mə­sə­lə­ni­zi Ki­şi ilə da­nış­mı­şam, o, mə­nə de­di ki, tez-tez ya­dı­ma sal, məş­ğul olum.
Mi­ka­yıl de­di ki, Məm­mə­din əmə­liy­yat olun­ma­sı mə­sə­lə­si­ni nax­çı­van­lı uşaq­lar­la da­nış­mı­şam, on­lar öz xərc­lə­ri ilə Tür­ki­yə­yə apa­ra­caq­lar.
-Mi­ka­yıl, sən ina­nır­san, mən­sə yox. On­lar yığ­dıq­la­rı pu­lun üs­tün­də əj­da­ha ki­mi otu­rub­lar, xərc­lə­mək is­tə­məz­lər...
Dos­tu İsa Məm­məd­dən so­ruş­du:
- De­pu­tat­lı­ğa na­mi­zəd­li­yi­mi ve­rə­cə­yəm, mə­nə və­kil olar­san­mı?
- Ni­yə ol­ma­ram, əl­bət­tə, ola­ram!..
Məm­məd mə­nə de­di ki, sən ev­də ol­ma­yan­da Mə­hər­rəm Əh­mə­dov də­qiq ün­va­nı­mı­zı so­ru­şub, de­dim, xe­yir ola? Ca­va­bı bu ol­du ki, ya­xın­lar­da özü­nüz bi­lə­cək­si­niz.
- A ki­şi, bəl­kə ev­lə əla­qə­dar­dır?
- Yox, ola bil­məz, rus­la­rın du­ma­sı bir ne­çə gör­kəm­li ya­zı­çı­nı hi­ma­yə edə­cək, de­yi­rəm bəl­kə bun­lar da be­lə elə­mək is­tə­yir­lər.
- Eşit, inan­ma.
13-14 okt­yabr - Te­le­fon­da Qur­ba­ni­nin gur sə­si eşi­dil­di:
- Gül­xa­nım ba­cı, bu sa­at te­le­vi­zor­da Bəx­ti­ya­rın ge­cə­si­ni ve­rir­lər. Mən də bir qaç­qı­nın evin­də “Məm­məd Araz” ge­cə­si ke­çi­ri­rəm.
- Sağ ol, Qur­ba­ni!
Məm­mə­din ad gü­nü ai­lə dai­rə­sin­də ola­caq.
“Ves­ti”­də be­lə bir xə­bər ver­di­lər:
-Bu­ni­nin hey­kə­li Vo­ro­nej­də, ana­dan ol­du­ğu yer­də ucal­dıl­mış­dır.
Məm­məd se­vin­cək dil­lən­di:
- Gö­rür­sən, Gül­xa­nım, mən hə­qi­qə­tən qa­baq­ca­dan gö­rə­nəm. 61 - ci il idi. Azər­bay­can Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­da yı­ğın­caq­da bə­zi ya­zı­çı­lar Sol­je­nit­si­nin “O­din den De­ni­sa İva­no­vi­ça” əsə­ri­nə öz mü­na­si­bət­lə­ri­ni bil­di­rir­di­lər. On­da mən çı­xış elə­dim və cı­xı­şım­da be­lə de­dim, - vaxt gə­lə­cək, Sol­je­nit­si­nin bü­tün əsər­lə­ri bə­raət qa­za­na­caq, çap olu­na­caq və Bu­ni­nə də hey­kəl qo­ya­caq­lar. Gör­dün­mü, söz­lə­rim ne­cə düz çıx­dı.
- Sə­nin də “Hey­kə­lim­lə gö­rüş” şei­rin var, ya­man de­mi­sən, ha!
- Düz­dü. Fik­rən özü­mü-özüm­dən ayı­rıb dün­ya­dan köç­müş tə­səv­vür et­dim. Fik­rən özüm-öz qar­şım­da dur­mu­şam; Dün­ya­ya nə gə­tir­mi­şəm, nə apa­rı­ram. Hey­kə­li­mə ox­şa­yı­ram­mı? Doğ­ru­dan­mı be­lə ol­mu­şam? Ey­nən mə­nəm, mən də za­man­dan çox şey giz­lət­mək is­tə­yir­dim, o isə mə­ni çı­rın - çıl­paq gös­tə­rir. Bəl­kə də de­mək is­tə­mi­şəm: Uca­lan çox hey­kəl­lə­rin son ta­le­yin­dən ib­rət al­maq...
Məm­məd olub - ol­muş­lar­dan xey­li da­nış­dı, an­caq mən ya­dım­da qa­lan­la­rın “qo­lun-qı­çın” sın­dı­rıb yaz­mı­şam.
15-16 okt­yabr - Ağa­yar müəl­lim te­le­fon­da öz fi­kir­lə­ri­ni be­lə bil­dir­di:
- Gül­xa­nım müəl­li­mə, Məm­məd yax­şı edib ki, vax­ti­lə elə şeir­lər ya­zıb. Bü­tün şair­lə­rə qu­laq ası­ram. Boş hay-küy­dür. Bəx­ti­yar çı­xı­şın­da de­di ki, za­man özü gös­tə­rə­cək kim ta­rix­də qa­la­caq, za­ma­nın işi­nə qa­rış­maq ol­maz.
A­ğa­yar müəl­lim bi­zə can sağ­lı­ğı ar­zu­la­yıb te­le­fo­nu qoy­du.
­Ab­dul­la Qur­ba­ni bi­zi evi­nə də­vət et­miş­di. Söh­bət or­du­nun və­ziy­yə­tin­dən düş­dü, söh­bət­dən mə­lum ol­du ki, Əli­yev gə­lə­nə ki­mi or­du­nun və­ziy­yə­ti çox pis idi. Əs­gər­lə­rin qar­nı ac, pal­ta­rı na­zik. Na­zir­lik­də isə pu­la “ul­duz” pay­la­nır­dı...
In­di Əli­ye­vin nə­fə­si du­yu­lur, “əl-ayaq­la­rı­nı yı­ğış­dı­rır­lar”. Əs­gər­lər vu­ruş­maq, öz tor­paq­la­rı­nı azad gör­mək is­tə­yir­lər.
Ab­dul­la Qur­ba­ni xə­bər ver­di:
- Mən bu sa­at na­zir müa­vi­ni­nin ya­nın­dan zəng edi­rəm. 18 okt­yabr Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­li­yi­ni elan et­di­yi gün­dür. Bur­da da­nış­mı­şıq ki, Ba­kı za­bit­lər evin­də hə­min gün Məm­məd müəl­lim­lə gö­rüş ke­çi­rək. Min nə­fər­lik yer­dir. Ba­kı qar­ni­zon­la­rın­dan əs­gər­lə­ri və za­bit­lə­ri ora yığ­maq olar. Nə de­yir­sən, Gül­xa­nım ba­cı?
- Ab­dul­la, Məm­məd bu sa­at iş­də­dir, onun­la da­nış­san da­ha gö­zəl olar, çün­ki söz sa­hi­bi odur.
İş­dən qa­yı­dan­da so­ruş­dum:
- Qur­ba­ni­yə ra­zı­lıq ver­din­mi?
- Yox, gün­də gö­rüş ol­maz ki.
­E­vi­mi­zə bax­ma­ğa gə­lən us­ta de­di:
- Elə hər ge­cə te­le­vi­zor­da Məm­məd Ara­zın şeir­lə­ri­ni söy­lə­yir­lər, am­ma ya­şa­dı­ğı evə bax.
17 okt­yabr - Sa­at 6 - da Koo­pe­ra­tiv Tex­ni­ku­mu­nun ha­zır­la­dı­ğı gö­rü­şə get­dik. Gö­rüş Məm­mə­din 62 ya­şı mü­na­si­bə­ti­lə təş­kil olun­muş­du. Ge­cə­ni Sa­bir Rüs­təm­xan­lı­nın hə­yat yol­da­şı Tən­zi­lə xa­nım aç­dı. O ge­cə­də Xa­li­də Ha­si­lo­va, Nə­ri­man Hə­sən­za­də, Əmir Mus­ta­fa­yev, Əmir Pəh­lə­van və ta­nı­ma­dı­ğım xey­li adam var­dı.
Söz Nə­ri­ma­na ve­ril­di:
- Mən və Məm­məd iş­siz idik. Be­lə qə­ra­ra gəl­dik ki, rəh­mət­lik Əli Və­li­ye­vin ya­nı­na ge­dək, on­dan kö­mək is­tə­yək. Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­da ic­las idi. Mən ora­da çı­xış et­dim. De­dim ki, mə­ni və Məm­mə­di ya­rımş­ta­ta Vyet­na­ma vu­ru­şa gön­də­rin, iş­si­zik, qoy ora­da ya­rımş­ta­ta vu­ru­şaq. On­da Məm­məd ye­rin­dən söz at­dı, Nə­ri­man, bi­zi vu­ru­şa da gön­dər­məz­lər. Elə bi­lər­lər ki, biz ora­da şöh­rət­lə­nə­rik, bun­lar ge­ri qa­lar­lar.
Xa­li­də Ha­si­lo­va çı­xı­şın­da Məm­mə­di qüd­rət­li şa­ir ad­lan­dır­dı. Ge­cə­də Məm­mə­din şeir­lə­ri səs­lən­di.
Söh­bə­ti­miz çev­ri­lib El­mi­ra Qa­fa­ro­va­nın üs­tü­nə gəl­di. De­dim ki, El­mi­ra 90-cı il­də qorx­ma­dan rus­la­rın tö­rət­di­yi ci­na­yə­tə eti­ra­zı­nı bil­dir­di, an­caq onu bi­zim­ki­lər gö­züm­çıx­dı­ya sal­dı­lar.
- Kim bi­lər­di ki, SSRİ da­ğı­la­caq, xalq­lar rus­la­rın bo­yun­du­ru­ğun­dan xi­las ola­caq­lar. Bir iş də var. Rus­la­rın fit­nə­si ar­xa­da da qa­la bi­lər. Bu sa­at 500 min rus Azər­bay­can­da qa­lıb, on­la­rı “qo­ru­maq” bə­ha­nə­si ilə ye­nə də qo­şun­la­rı­nı tö­kə bi­lər­lər.
Otu­rub Mi­ka­yıl Mir­zə­nin se­çi­ci­lə­ri­nə mək­tub yaz­dı. Son­ra da de­pu­tat se­çil­mək is­tə­yən­lə­rin çı­xış­la­rı­na qu­laq as­ma­ğa baş­la­dı.
- On­la­rın nə­yi­nə qu­laq asır­san?
- De­pu­tat ola­caq­la­rı­mı­zın sə­viy­yə­si­ni öy­rən­mək is­tə­yi­rəm.
23 okt­yabr - Ax­şam sa­at 10 - a iş­lə­miş Mi­ka­yıl Məm­mə­din yaz­dı­ğı mək­tu­bu apar­ma­ğa gəl­di.
- Mi­ka­yıl, bax, qar­da­şın sə­nin haq­qın­da nə gö­zəl söz­lər ya­zıb.
Mi­ka­yıl mək­tu­bu oxu­du:
- Bu söz­lə­ri an­caq Məm­məd ya­za bi­lər. Be­yin­di, ha!
Son­ra əla­və et­di:
- Əgər te­le­vi­zor­da çı­xış et­səm bu mi­sa­lı de­yə­cə­yəm. Bir də­fə Əmir Ni­za­mi ilə gəz­mə­yə çıx­mış­dı. Bir səh­ra­da qar­şı­la­rı­na üç kəl­lə çıx­dı. Əmir de­di ki, ya Ni­za­mi, özü­nü hər şey­dən ha­li sa­nır­san. De gö­rək bu kəl­lə­lə­rin sa­hib­lə­ri ne­cə adam­lar olub.
Ni­za­mi bir çu­buq gö­tü­rüb sal­dı bi­rin­ci kəl­lə­nin qu­la­ğı­na, çu­buq qu­laq­dan içə­ri keç­mə­di. İkin­ci kəl­lə­nin bu qu­la­ğın­dan gi­rib, o bi­ri qu­la­ğın­dan çıx­dı. Üçün­cü kəl­lə­nin qu­la­ğı­na gi­rən çu­buq ge­ri çıx­ma­dı. Ni­za­mi üzü­nü Əmi­rə tut­du. Əmir həz­rət­lə­ri, bi­rin­ci kəl­lə­nin qu­la­ğı­na çu­buq gir­mə­di, de­mə­li, söz­lər də onun kəl­lə­si­nə çat­mır. İkin­ci­si de­yi­lən sö­zü bu qu­la­ğın­dan alıb, o bi­ri qu­la­ğın­dan ötü­rən olub. Üçün­cü­sü isə söz­lə­ri qu­la­ğın­da sır­ğa ki­mi sax­la­yan olub. Be­lə adam­lar xal­qın qey­di­nə qa­lan olur. Mən də be­lə­lə­rin­də­nəm. Ağ­su ca­maa­tı, si­zin dərd­lə­ri­ni­zi Mil­li Məc­li­sə çat­dı­ran­lar­dan ola­ca­ğam.
Söh­bət Xə­lil Rza­dan düş­dü, Mi­ka­yıl mə­zə­li bir əh­va­lat da­nış­dı:
- Xə­lil­gi­lə hə­mi­şə iç­mək is­tə­yən­lər gəl­di­yi­nə gö­rə ara­ğı ça­tış­mır­dı. Çox vaxt tur­şu­ya qo­yul­muş sir­kə­li su­yu araq ye­ri­nə içi­rər­di. Bir ax­şam evi­nə iki aşıq gəl­di. Mən də aşa­ğı düş­düm. “Vod­ka” ya­zıl­mış şü­şə­ni mət­bəx­dən ta­pıb gə­tir­di. Bi­zə araq­dan, özü­nə isə kon­yak­dan süz­dü. Aşıq­lar­dan bi­ri qə­də­hi içib de­di ki, bu araq de­yil, “Bor­jo­mi”­yə ox­şa­yır. Biz də iç­dik, duz­lu su­ya ox­şa­yır­dı. Xə­lil özü də iç­di. Bir­dən Fi­rən­giz qış­qır­dı:
- Evi­niz ti­kil­sin, iç­di­yi­niz şə­kil­lə­ri aş­kar­la­yı­cı dər­man­dır. Mən ya­man qor­xu­ya düş­düm. Azd­ra­mın fo­toq­ra­fı­na zəng edib ha­di­sə­ni da­nış­dım. So­ruş­du ki, iç­di­yi­niz nə rəng­də­dir? Şəf­faf­dır, - de­dim. On­da qorx­ma­yın, iç­di­yi­niz “pro­ya­vi­tel” yox, “ok­ra­pi­tel”­dir. Yox­sa ölər­di­niz. Bir az özü­mü­zə gəl­dik. Hə, Xə­lil rəh­mət­li­yin be­lə iş­lə­ri də var­dı.
Məm­məd Mi­ka­yı­la məs­lə­hət ver­di ki, te­le­vi­zi­ya­da da­nı­şan­da sə­nət­kar­la­rın da əsl si­ya­sət­çi ol­du­ğu­nu söy­lə­sin.
26-27 okt­yabr - Ara­da Məm­mə­din ba­şı­na gə­ti­ri­lən ha­di­sə­lə­rə qa­yı­dır­dıq...
- Özün bi­lir­sən ki, hə­ya­tı­mız­da qa­ra gün­lər ağ gün­lər­dən yüz də­fə çox­dur. Hər vəch­lə mə­nə ma­ne ol­duq­la­rı­nın şa­hi­di­sən. Əmək­dar in­cə­sə­nət xa­di­mi adı­nı o vaxt ver­di­lər ki, bun­dan o tə­rə­fə yox­dur. Döv­lət mü­ka­fa­tı­nı da İs­ma­yıl Şıx­lı­nın tə­ki­di ilə ver­di­lər. Qa­lan bü­tün ad­la­rı bir aya­ğım qə­bir­də olan­da al­dım.
- Ca­bi­ri üçün­cü ka­tib qo­yan­da söz çı­xart­dı­lar ki, “Ul­duz” jur­na­lı­na sə­ni re­dak­tor qo­ya­caq­lar. Am­ma ay­rı­sı­nı qoy­du­lar.
- Ya­dım­da­dır.
- Hə, Azad Şə­ri­fov (o vaxt mət­buat Ko­mi­tə­si­nin səd­ri) mə­ni ça­ğı­rıb bə­ha­nə gə­tir­di ki, gu­ya nax­çı­van­lı ol­du­ğu­ma gö­rə söz - söh­bət olar. Bun­lar bə­ha­nə idi. Mə­nim azad fi­kir­lə­rim on­la­rın xo­şu­na gəl­mir­di. De­yir­di­lər ki, di­li­ni dinc qoy­mur. Mə­nim­lə bə­ra­bər sən də az çək­mə­mi­sən.
“Əs­lin­də, Və­tən­daş­lıq şeir­lə­rim “kim­lə­rə­sə” xoş gəl­mə­yib. Mən on­la­rı bir umu üçün yaz­ma­mı­şam. Bun­lar ürə­yi­min sə­si­dir, ha­ra­yı­dır. Eşi­di­lib­sə, nə yax­şı. Eşi­dil­mir­sə, de­mə­li, uca­dan de­yə, ya da ya­xın­dan pı­çıl­da­ya bil­mə­mi­şəm. Bu az ömür­də­ki im­ka­nım­dan az iş gör­mü­şəm, sar­sın­tım çox olub, ar­zu­mun sə­viy­yə­si­nə qal­xa bil­mə­mi­şəm.
Hər­dən, ey dün­ya, ha­ray­la­yı­ram. Qa­lan öm­rüm­də mə­nim­lə işin ol­ma­sın. Gün­dü­zü­mə ar­tıq işı­ğı­nı, ge­cə­mə ar­tıq Ayı­nı is­tə­mi­rəm.
Ü­zü­mə gü­lən­lə, rəd­di­mi qa­za­nı bir ge­yim­də mə­nə tuş elə­mə... “
Mən də al­da­nıb həm “E­ti­mad”, həm də “Va­hid” ban­ka pul qoy­muş­dum. Sə­hər tə­zə­dən qey­diy­yat­dan keç­mək üçün get­mə­li idi. Məm­məd mə­zə­lən­di:
- Keç­miş­də bir ki­şi 100 adam öl­dür­dük­dən son­ra Al­lah­dan əhv di­lə­yir. Sə­da gə­lir ki, qar­pız, ye­miş bos­ta­nı sal, yol ilə ke­çən­lə­rə pay­la. Ki­şi elə də edir. Yol ilə ke­çən­lər­dən bi­ri qar­pız­dan im­ti­na edir. Sa­hib çox is­rar edir ki, qar­pı­zı müt­ləq ye­mə­li­dir. Yol­çu isə ye­mir. Qar­pız sa­hi­bi onu öl­dü­rüb de­yir, 100 - nü öl­dür­mü­şəm, bu da ol­sun 101 - i. İn­di sən də çox pul itir­mi­sən. bu da ol­sun 101 - i, ge­dib növ­bə­də dur­ma.
29-31 okt­yabr - Ra­dio­da ma­təm mar­şı ça­lı­nır­dı. Sə­bə­bi­ni bil­mir­dik. Son­ra met­ro­da baş ve­rən fa­ciə­dən xə­bər tut­duq. Məm­məd da­yan­ma­dan, ya­zıq ölən­lər, de­yir­di. Bü­tün bu ha­di­sə­lər ca­maa­tın bi­ga­nə­li­yin­dən, say­maz­lı­ğın­dan, ha­ki­miy­yət üs­tün­də da­va­la­rın­dan baş­la­rı­na gə­lir, bir­lik yox­dur, kim­li­yin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, rəh­bə­rə kö­mək et­mək la­zım­dır, hə­rə çə­ki­lib bir ya­na, öz işi­lə məş­ğul­dur. Bu xal­qın ta­mah di­şi­ni qo­par­maq müm­kün ol­say­dı...
- “Bu xal­qın di­şi daş gə­və­lə­yir” - mis­ra­sı­nı da əla­və et­di.
Məm­məd: - S. Vur­ğun hə­mi­şə de­yər­di ki, ki­çik xal­qın bö­yük şai­ri ol­maq­dan­sa, bö­yük xal­qın ki­çik şai­ri ol­maq şə­rəf­li­dir. İt­ti­fa­qa rəh­bər­lik üs­tün­də İm­ran Qa­sı­mov­la Mir­zə İb­ra­hi­mov çə­ki­şər­di. İs­lam Sə­fər­li də za­ra­fat­la de­yər­di:
- Heç bil­mi­rəm han­sı­na da­ha çox yal­taq­la­nım.
Ax­şam dil mə­sə­lə­sin­dən da­nı­şı­lır­dı. Məm­mə­din fik­ri:
­Öz ana dil­lə­rin­də təh­sil al­ma­ğı bəd­bəxt­lik sa­nır­dı­lar. Ana di­li­ni öy­rən­mək nə vaxt­dan bəd­bəxt­lik sa­yı­lır? Bi­zim fa­ciə­miz də bax, elə bu­ra­dan baş­la­nır.
Mən qə­tiy­yən rus di­li­nin, ümu­miy­yət­lə, baş­qa dil­lə­rin əley­hi­nə de­yi­ləm. Baş­qa dil­lə­ri bil­mək va­cib­dir, öz di­li­ni bil­mə­mək isə, ən azı, qey­rə­siz­lik­dir.
6-9 no­yabr - İsa Hə­bib­bəy­li ope­ra­si­ya olun­du­ğu üçün gec gəl­di­yi­ni söy­lə­di.
- İsa, Tel­ma­nın ça­pa apar­dı­ğı cild­lə­rin və­ziy­yə­ti ne­cə­dir?
- Tel­ma­nı gör­mə­mi­şəm, mən xəs­tə­xa­na­da olan­da 2-ci cil­də gi­riş sö­zü­nü yaz­ma­ğı­mı is­tə­di, elə xəs­tə­xa­na­da­ca ya­zıb ver­dim, pis alın­ma­dı. Tel­ma­nı iş­dən çı­xa­rıb­lar.
Ax­şam dil mə­sə­lə­si ilə əla­qə­dar ye­kun ic­la­sı ge­dir­di. Hər iki tə­rə­fə əl ça­lan­la­rı nə­zər­də tu­ta­raq şei­ri­nin bu mis­ra­sı­nı de­di:
Mey­mu­na əl çal­maq öy­rət­mə, ba­la!
­Ax­şam Ma­il dok­tor­la Pre­zi­dent Apa­ra­tın­da iş­lə­yən bir nə­fər qo­na­ğı­mız ol­du. De­di ki, Sə­də­rək kən­din­də­nəm, si­zin­lə gö­rüş­mək is­tə­yir­dim, axır ki qis­mət ol­du. Söh­bət or­du­dan düş­dü, elə ha­di­sə­lər da­nış­dı­lar ki, mat qal­dıq.
Məm­məd təəs­süf­lən­di:
- Nə qə­dər ki, bi­zim ta­mah di­şi­miz be­lə iti­dir, biz heç vaxt irə­li ge­də bil­mə­rik.
Məm­mə­din nə­dən­sə bu gün ya­dı­na şa­ir və na­sir­lə­rə ün­van­lan­mış mə­zə­li söz və əh­va­lat­lar düş­müş­dü:
- S.Vur­ğu­nun be­lə bir mis­ra­sı var:
Çı­xaq sa­hi­lə, löv­bər sey­ri­nə...
S.Rüs­təm on­dan so­ru­şur ki, löv­bə­rin nə ol­du­ğu­nu bi­lir­sən? Gə­mi­lə­ri sa­hil­də sax­la­yan­da ağır də­mi­ri su­ya sa­lır­lar ki, gə­mi­ni su apar­ma­sın, löv­bər odur. S.Vur­ğun dil­lə­nir: - Pah aton­nan, öm­rüm­də bir də­fə Ba­kı­ya aid söz gö­tür­düm, o da əc­laf çıx­dı.
S.Rə­hi­mov Sə­mə­di ba­ğı­na qo­naq apa­rıb­mış. Fəxr­lə ba­ğı­nı gös­tər­dik­dən son­ra Sə­məd­dən so­ru­şur:
- Hə, Sə­məd, ba­ğım xo­şu­na gəl­di­mi?
- Yax­şı xa­ra­ba­lıq­dır - ca­va­bı­nı ve­rir Sə­məd Vur­ğun.
10 no­yabr - Ax­şam Məm­mə­din gö­rü­şü­nə Ha­cı Ma­il gəl­miş­di:
- Məm­mə­di ta­nı­yı­rıq, ha­mı ta­nı­yır, an­caq be­lə ya­xın­dan ta­nış­lı­ğım yox idi. Yax­şı ki, Al­lah mə­nə bu ta­nış­lı­ğı qis­mət elə­di.
Və be­lə bir mi­sal çək­di:
- Mol­la­nın ar­va­dı əri­nə su­al ve­rir ki, a ki­şi, ni­yə ki­şi­lə­rə üç - dörd ar­vad alıb sax­la­ma­ğa ica­zə ve­rir­lər, ar­vad­la­ra isə yox?
Mol­la ca­vab ve­rir:
- Ar­vad, bu sua­lın ca­va­bı çox sa­də­dir. Qa­zı on­lar­dan, mol­la on­lar­dan. İn­di döv­lə­tin iş­çi­lə­ri də be­lə. Evi­ni­zə, ya­şa­yı­şı­nı­za ba­xı­ram, təəc­cüb­lə­ni­rəm. Zi­ya­rə­tə ge­dən­də Məm­mə­din sa­ğal­ma­sı üçün dua edə­cəm, Al­lah sə­si­mi­zi eşi­dər.
Son­ra ye­ni bir mi­sal çək­di:
- Bö­yük bir dəs­tə gə­mi ilə ge­dir­miş, bir­dən bərk kü­lək qo­pur, gə­mi­nin bat­maq təh­lü­kə­si ar­tır. Ha­mı Al­la­ha yal­va­rır, dua edir. An­caq bir nə­fər dor ağa­cı­na söy­kə­nib du­rub­muş. On­dan so­ru­şur­lar ki, sən ni­yə Al­la­ha yal­var­mır­san? Al­lah hə­rə­si­nin sə­si­ni bir cür eşi­dir. Bəl­kə sə­nin sə­si­ni eşit­di, bi­zə kö­mə­yi ol­du. Ca­maa­tın xa­hi­şi­ni eşi­dən ki­şi əli­ni gö­yə qal­dı­ra­raq qış­qı­rır:
- Ehey, ay Al­lah, da­yan­dır kü­lə­yi.
Kü­lək da­ya­nır, adam­lar ki­şi­nin ət­ra­fı­na yı­ğı­şır­lar, onu öv­li­ya ad­lan­dı­ra­raq pal­ta­rın­dan hə­rə­si bir par­ça gö­tü­rür. Ki­şi dil­lə­nir:
- Mən də si­zin ki­mi ada­mam, 80 ya­şım var. 20 ya­şım olan­da Al­lah de­di ki, o işi gör­mə, gör­mə­dim. 40 ya­şım olan­da de­di, gör­mə­dim. 60 ya­şım­da həm­çi­nin, de­di elə­mə, elə­mə­dim. İn­di 80 ya­şım­da mən ona de­dim ki, be­lə elə­mə, gö­rü­nür, sö­zü­mü eşit­di, kö­mək et­di. Yə­qin bi­zim də dua­mı­zı eşi­dər. Bu­na əmi­nəm...
Qo­naq­lar get­dik­dən son­ra te­le­vi­zo­ra bax­dıq. Söh­bət seç­ki və se­çi­ci­lər­dən idi. Mi­ka­yı­la zəng et­di, Mə­tin ca­vab ver­di ki, Ağ­su­da­dır.
Məm­məd gül­dü:
- Sü­ley­man Rə­hi­mov­la Mir­zə İb­ra­hi­mov hə­rə­si bir dəs­tə dü­zəl­dib bir-bi­ri­lə çə­ki­şir­di­lər. Sü­ley­man Rüs­təm heç bi­ri­nə qo­şul­ma­mış­dı, am­ma gah o tə­rə­fə, gah bu tə­rə­fə meyl edir­di. Sü­ley­man Rə­hi­mov tez - tez tə­rəf­dar­la­rı­na de­yər­di, Sü­ley­ma­na göz qo­yun, o tə­rə­fə ke­çə bi­lər. İn­di Mi­ka­yıl Ağ­su­da, Aqil Ağ­ca­bə­di­də se­çi­ci­lə­rə göz qo­yur­lar ki, baş­qa tə­rə­fə keç­mə­sin­lər.
17 no­yabr - Sa­at 9 - a qal­mış İsa Məm­mə­dov te­le­fon­la bay­ra­mı təb­rik et­di.
- Ay İsa, han­sı bay­ram­dır ki?
- Gül­xa­nım ba­cı, gə­rək Məm­məd Araz oca­ğın­dan bu sö­zü eşit­mə­yəy­dim.
- İsa, ta iş­lə­mi­rəm, ona gö­rə də bay­ram­la­rı qa­rış­dı­rı­ram.
Beh­ru­di ilə bir­lik­də bi­zə gə­lən İsa­nın söh­bə­tin­dən:
- “Mil­lət” qə­ze­tin­də mü­sa­hi­bəm çı­xıb, seç­ki­lə­rin ke­çi­ril­mə­sin­də səhv­lər çox­dur, Cə­fər Və­li­yev rə­qəm­lə­ri sax­ta­laş­dır­ma­sa, biz qə­lə­bə qa­zan­ma­lı­yıq. Mən de­pu­tat se­çil­səm, im­kan­la­rım ola­caq ki, sə­nə kö­mək edim, müa­li­cə­ni təş­kil edim. İm­kan­lı adam­lar çox­dur. Fik­rim var ki, ki­tab­la­rı­nı fran­sız, in­gi­lis dil­lə­rin­də çap et­di­rim.
Fran­sız di­li üz­rə bur­da ye­ga­nə mü­tə­xəs­sis (adı ya­dım­da de­yil) sə­nin “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim...” şei­ri­ni Fran­sa­da fran­sız di­lin­də oxu­yub. Fran­sa aka­de­mi­ya­sı­nın pre­zi­den­ti mat qa­lıb so­ru­şub ki, im­pe­ri­ya döv­rün­də be­lə şe­ir yaz­ma­ğa cə­sa­rət edən şa­ir sağ­dır­mı? Mən Məm­məd­lə 1976 - cı il­də ta­nış ol­mu­şam. Al­lah qoy­sa yay­da 20 il­li­yi­ni ke­çi­rə­cə­yəm.
Son­ra es­ta­fe­ti Rüs­təm Beh­ru­di əli­nə al­dı:
- Mə­nim ki­tab­la­rım dün­ya­nın müx­tə­lif dil­lə­ri­nə tər­cü­mə olu­nub. Hər yer­də sə­ni us­tad ad­lan­dı­rı­ram, hə­qi­qə­tən us­ta­dı­mız­san...
18-22 no­yabr - Söh­bət­lə­ri­miz Məm­məd sə­hər yu­xu­sun­dan güm­rah du­ran­da baş tu­tur­du:
- Ge­cə yu­xum­da Meh­di Hü­sey­ni gör­mü­şəm. Sən bu ha­di­sə­ni bi­lir­sən, bir də da­nı­şım. Meh­di Hü­sey­nin ya­nın­day­dım. Vi­da­di Ba­ban­lı gəl­di, de­di ki, nəş­riy­yat­da boş yer var, mə­ni ora gön­dər, iş­si­zəm.
Meh­di gü­lüb ca­vab ver­di ki, ora bu qa­ra oğ­lan ge­də­cək. Və mə­ni nəş­riy­ya­ta ədə­biy­yat şö­bə­si­nin mü­di­ri ki­mi Meh­di Hü­seyn gön­dər­di.
Mey­dan əh­va­lat­la­rı­na ba­xan­da ya­man əsə­bi­ləş­di:
- Söz­lə­ri qur­ta­ran­da mey­dan­dan da­nı­şır­lar, mey­dan mə­sə­lə­si­ni re­zin ki­mi is­tə­dik­lə­ri tə­rə­fə çə­kir­lər, bil­mir­sən nə is­tə­yir­lər. Bəs, ca­maa­tı azad­lı­ğa ne­cə ha­zır­la­ma­lı idi­lər? Axı, irə­li ge­dən öz ar­dın­ca xal­qı çə­kib apar­ma­lı­dır. Yal­var­maq­la azad­lı­ğa çıx­maq müm­kün de­yil. Ta­rix­də iş­ğal­çı­la­ra yal­var­maq­la azad­lıq əl­də edən xalq yox­dur. Azad­lıq an­caq mü­ba­ri­zə, qır­ğın, qan tök­mək­lə müm­kün ol­muş­dur. Öz­lə­ri­nə la­zım olan­da de­yir­lər ki, mey­dan xal­qı mü­ba­ri­zə­yə ha­zır­la­dı, la­zım ol­ma­yan­da de­yir­lər ki, mey­dan xal­qı qır­ğı­na apar­dı...
“Xal­qı mü­ba­ri­zə­dən çə­kin­dir­mək, onu ta­le­yi ilə ba­rış­dır­maq... Ta­le ad­lan­dı­rı­lan tə­sa­dü­fün hök­mü ilə ba­rış­maq­dan ağır nə ola bi­lər? Bi­ri­si sə­ni ayaq­la­rın­dan ya­pı­şıb se­lin qa­ba­ğı­na atır, sən də göz­lə­ri­ni yu­mub özü­nü qə­za­nın hök­mü­nə qul elə­yir­sən...
Öy­rən­mək­dən be­tər söz var - “öy­rə­niş­mə”. Bu, la­qeyd­li­yin son pil­lə­si­dir”.
Ab­dul­la Qur­ba­ni­yə te­le­fon açı­ram:
- Ay Ab­dul­la, har­da­san, Məm­məd ya­man ni­ga­ran qal­mış­dı.
- Öl­mə­mi­şəm, Gül­xa­nım ba­cı, Nax­çı­van­da idim, çə­ki­liş apar­ma­ğa get­miş­dim. Məm­məd müəl­lim­lə gö­rü­şə aid yax­şı afi­şa ha­zır­la­mı­şam, rəng­li­dir. Bü­tün əs­gə­ri his­sə­lər­dən ora nü­ma­yən­də­lər gə­lə­cək. Pre­zi­dent Apa­ra­tın­dan da adam ola­caq. Ya­şar Ay­də­mi­rov siz­dən kü­süb, ora­da hər işi qay­da­ya qoy­muş­dum.
25-26 no­yabr - Hi­da­yət Oru­cov te­le­fon­la bil­dir­di ki, Gür­cüs­tan­da ədə­biy­yat gün­lə­rin­də bir ne­çə yer­də çı­xı­şın­da Məm­mə­din adı­nı çə­kib. Hə­min ədə­biy­yat gün­lə­ri te­le­vi­zor­da gös­tə­ri­lən­də isə Məm­mə­din adı­nı çı­xış edən­lə­rin ağ­zın­dan eşit­mə­dim. Əzi­zə Cə­fər­za­də ilə mü­sa­hi­bə apa­rı­lır­dı.
Məm­məd təəs­süf­lən­di:
- Əzi­zə qo­ca­lıb­sa, de­mə­li, qo­ca­lıq ax­maq iş­dir.
Ə­zi­zə xa­nım mü­sa­hi­bə­sin­də be­lə bir cüm­lə də iş­lət­di: “Ya­zı­çı­nın ar­va­dı ol­maq ne­cə çə­tin­dir­sə, gö­rü­nür, ya­zı­çı qa­dı­nın əri ol­maq da elə çə­tin­dir”.
- Ver­di­yin sua­la ca­vab ve­rim, Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın ka­tib­li­yi mə­sə­lə­sin­də Azad Şə­ri­fov əv­vəl mə­ni ça­ğı­rıb söh­bət et­di, son­ra Ca­bi­ri. Ay­dın mə­sə­lə idi ki, Mir­zə ki­mi mü­da­fiə edir­di­sə, o da keç­mə­li idi. Sü­ley­man Rüs­təm­lə Əf­qan mə­nə de­yir­di­lər ki, üçün­cü ka­tib sən ola­caq­san, am­ma mən bi­lir­dim ki, boş söh­bət­lər­dir, bil­di­yim ki­mi də ol­du.
­Ax­şam Mi­ka­yıl, Hü­seyn və Mə­tin ki­no­ka­me­ra ilə gə­lib Məm­məd­lə bir­lik­də çə­ki­liş et­di­lər. Söh­bət ye­ni se­çil­miş de­pu­tat­lar­dan düş­dü. Sən de­mə, Mu­sa Ya­qub elə bi­rin­ci gün­dən de­pu­tat­lıq kar­toç­ka­sı­nı iti­rib­miş.
Məm­məd be­lə bir xa­ti­rə da­nış­dı:
- Qə­şəm İs­ma­yıl­lı­da ka­tib iş­lə­yən­də Mu­sa Ya­qub qə­zet re­dak­to­ru imiş. Heç bir ic­la­sa get­məz, 10 sa­at bir yer­də otu­ra bil­mə­rəm, de­yər­miş. Qə­şəm özü də ya­ra­dı­cı adam ol­du­ğu üçün Mu­sa Ya­qu­bun xət­ri­nə dəy­məz, ica­zə ve­rər­miş ki, ke­fin is­tə­yən­də işə gəl.
28 no­yabr - Sa­at 5 - də Av­dı Qoş­qar çə­ki­li­şə gəl­di. So­ruş­dum ki, çə­ki­liş nə məq­səd­lə edi­lir?
- Ba­zar gü­nü “Mə­qam” ad­lı ve­ri­li­şin bir qo­lu da Məm­məd Araz­dır, - de­di­lər.
A­qil evə gec gəl­di:
- “Mü­sa­vat­”ın yu­bi­ley ic­la­sın­da idim. Sə­nin “Di­lən­çi qaç­qın” şei­ri­ni Ağa­lar oxu­du. Əmi, o nə qi­ya­mət şeir­dir? Bü­tün zal aya­ğa qalx­dı. Æur­na­list­lər Ağa­la­rın üs­tü­nə tö­kül­dü­lər ki, şei­ri ver çap edək. Ağa­lar ver­mir­di, de­dim ki, ver, əmi­yə mən de­yə­rəm.
Məm­məd de­yin­di:
- Bir xalq ki, öz işı­ğı­nın məf­til­lə­ri­ni kə­sib xa­ri­cə apa­ra, özü­nü işıq­sız qo­ya, əs­gə­ri tü­fən­gi­ni sa­ta... Xə­ca­lət çə­ki­rəm, gö­rən xal­qım ni­yə bu gü­nə düş­dü?
6-18 de­kabr - Sə­hər tez­dən qa­ra xə­bər qa­nı­mı­zı qa­ralt­dı. Nax­çı­van­da təy­ya­rə qə­za­ya uğ­ra­mış­dı. İkin­ci bəd xə­bər isə İsi Mə­lik­za­də­nin rəh­mə­tə get­mə­si ol­du:
- İsi gö­zəl in­san idi, gö­zəl qə­lə­mi var idi. Mən nəş­riy­yat­da şö­bə mü­di­ri olan­da ilk ki­ta­bı­nı mən bu­rax­mı­şam. “Ul­duz” jur­na­lın­da bir yer­də iş­lə­mi­şik. Al­lah rəh­mət elə­sin, - de­di Məm­məd.
Ax­şam Ağa­lar gö­rüş­də oxu­na­caq şeir­lə­ri apar­ma­ğa gəl­miş­di. Se­çib ye­ni şeir­lə­ri ver­dik. “Əs­gər oğul”, “Bi­zi Və­tən ça­ğı­rır”, “Düş­mən qa­ba­ğın­dan qa­çan ki­şi­lər”, “Sə­nə ina­nı­ram”, “Sö­züm qur­ta­rıb” və s.
- Şeir­lər həm ça­ğı­rış, həm də tər­bi­yə­vi şeir­lər­dir, oxu­san pis ol­maz, - de­dim.
- Sa­at 12 - də “Qor­qud” şir­kə­ti mü­ka­fat­la­rın təq­dim olun­ma­sı mə­ra­si­mi­ni ke­çi­rir­di. Yı­ğın­ca­ğı El­dar Sa­la­yev apa­rır­dı. İsa Hə­bib­bəy­li mü­ka­fat­la­rın ni­yə və nə üçün ve­ril­di­yi­ni söy­lə­di. Nə­ri­man çox sə­mi­mi çı­xış et­di. Mü­ka­fat Zə­lim­xan Ya­qu­ba, Ya­şar Qa­ra­ye­və və Mai­lə Mu­rad­xan­lı­ya ve­ril­di.
Sö­za­ra­sı Mai­lə xa­nım mə­nə mə­lu­mat ver­di ki, “Mə­qam” ve­ri­li­şin­də uşaq­lar ta­va­nı­nı­zı gös­tər­mə­yi is­tə­di­lər, de­di­lər ki, xa­nım dö­nə - dö­nə xa­hiş edib, an­caq mən ica­zə ver­mə­dim. De­dim ki, gör­kəm­li adam­dır, ol­maz.
- Bi­zim ye­ri­mi­zə nə­dən­sə hə­mi­şə baş­qa­sı da­nı­şır, ba­şım çıx­mır, bəs o gör­kəm­li adam şə­rait­siz bir ev­də ya­şa­ya bi­lər, siz isə onu gös­tə­rə bil­məz­si­niz. De­yin­dim.
19 - u ax­şam Zə­lim­xan Ya­qub Məm­mə­də həsr elə­di­yi şei­ri gə­tir­di. Şei­rin axı­rın­da bu söz­lər ya­zıl­mış­dı:
“Məm­məd Araz mü­ka­fa­tı al­dı­ğım gün mə­nim ən xoş­bəxt gü­nüm­dür. Al­lah Məm­məd Araz əbə­diy­yə­ti­ni bu xal­qa çox gör­mə­sin”. 19/XII - 95.

1996-cı il
31 av­qust - Ya­xın­lar­da Sə­məd Vur­ğu­nun 90 il­li­yi­ni ke­çi­rə­cək­lər, mə­nə ye­nə on­dan da­nış.
-Sə­məd Vur­ğun mə­ni ya­xın­dan ta­nı­mır­dı. An­caq ha­ra­da gö­rü­şü ol­sa idi, mən də hə­min gö­rüş­lər­də iş­ti­rak edər­dim. Bir də­fə APİ-nin za­lın­da Sə­məd Vur­ğun­la gö­rüş ke­çi­rir­di­lər. Sən hə­min za­lı gör­mü­sən­mi?
- Hə, sə­nin APİ-də gö­rü­şün ke­çi­ri­lən­də mə­ni də özün­lə apar­mış­dın. Ra­sim Ba­la­yev Söh­ra­bın şei­ri­ni oxu­du, sə­nə de­di ki, “şair, sə­nə borc­lu qal­dım”.
- Bax, hə­min zal­da gö­rüş ol­du. Meh­di Hü­seyn də Sə­məd­lə gəl­miş­di. Zal do­lu idi. Yer qal­ma­dı­ğı üçün qa­pı­nı bağ­la­dı­lar. Çöl­də qa­lan­lar ar­xa­dan qa­pı­nı zərb­lə itə­lə­di­lər, qa­pı adam­la­rın üs­tü­nə düş­dü. Ha­mı ona qu­laq as­maq is­tə­yir­di, çün­ki Sə­məd xal­qın is­tək­li­si idi. Gö­rüş vax­tı zal­dan Sə­mə­də su­al ver­di­lər:
- İn­di ni­yə pyes yaz­mır­sı­nız?
- İşıq yan­dı, işıq sön­dü, mə­də­niy­yət evi gö­rün­dü, bu, möv­zu de­yil axı. Möv­zu yox­dur, ona gö­rə - ca­va­bı­nı ver­di.
- Bəs “Va­qif”?
- “Va­qif”­də dö­yüş var, mü­ba­ri­zə var. Elə bir möv­zu ol­sa ye­nə də ya­za­ram...
Meh­di Hü­seyn çı­xı­şın­da “bi­zim ağ saç­lı şai­ri­miz” ifa­də­si­ni iş­lə­dən­də Sə­məd də za­ra­fat­la de­miş­di:
- Ə, nə ağ saç­lı de­yir­sən, cə­mi iki yaş mən­dən ki­çik­sən.
Mol­la Pə­nah Va­qi­fin yu­bi­le­yi­nə Mosk­va­ya ge­dir­dik. Mən Ca­bir­lə qa­baq­da Mir­zə İb­ra­hi­mo­vun ya­nın­da otur­muş­duq. Ona Sə­məd Vur­ğun­la bağ­lı sual­lar ve­rir­dim. Mir­zə müəl­lim da­nı­şır­dı:
- Məm­məd, bi­lir­sən Sə­məd ne­cə cə­sa­rət­li adam idi? Mir­cə­fər Ba­ğı­rov bi­zi “öl­dü­rüb qu­yu­ya sa­lan­da” əl atıb bi­zi ora­dan xi­las edər­di. Heç nə­dən qorx­maz­dı.
Sə­məd Vur­ğun ya­taq­da xəs­tə ya­tar­kən şe­ir mü­sa­bi­qə­si ke­çi­rir­di­lər. Mən də on­da “Sən tə­ləs­mə­din” şei­ri­ni yaz­dım və bə­yə­ni­lib çap olu­nan şeir­lər için­də mə­nim də şei­rim var­dı.
1 sent­yabr - Gə­zin­ti vax­tı su­al ver­dim:
- Məm­məd, Sə­məd Vur­ğun haq­qın­da xa­ti­rən qur­tar­dı?
- Yox, hə­lə var. Bir də­fə ya­zı­çı­la­rın ple­nu­mu­na ha­zır­lıq­la əla­qə­dar “Na­tə­van” klu­bun­da yı­ğın­caq ke­çi­ri­lir­di. On­da Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın səd­ri Mir­zə İb­ra­hi­mov, mə­sul ka­ti­bi Əli Və­li­yev idi.
Biz ca­van­lar - Sər­dar Əsəd, Fa­mil Meh­di, İl­yas Tap­dıq, To­fiq Bay­ram be­lə yı­ğın­caq­la­ra ge­dər­dik. Ha­mı­dan əv­vəl gə­lib Rə­sul Rza otur­du. Son­ra Anar­la Ni­gar xa­nım gəl­di. Sə­məd Vur­ğun on­la­ra ya­xın­la­şıb Ni­gar xa­nım­la gö­rüş­dü. Son­ra Ana­ra tə­rəf dö­nüb so­ruş­du:
- Anar, mən yax­şı şai­rəm, yox­sa Rə­sul?
- Rə­sul, - de­yə, - Anar ca­vab ver­di.
Ha­mı Ana­rın kə­sə ca­va­bı­na gü­lüş­dü.
­İc­las baş­lan­dı. Cə­fər Xən­dan mə­ru­zə­çi idi. Mə­ru­zə qur­ta­ran­dan son­ra zal­da na­ra­zı­lıq ol­du. On­da tə­rəf­lər ara­sın­da - Sü­ley­man Rə­hi­mov, Sə­məd Vur­ğun, Əli Və­li­yev, Mir­zə İb­ra­hi­mov ara­sın­da çə­kiş­mə­lər var­dı. Mir­zə İb­ra­hi­mov ic­la­sa gəl­mə­miş­di. Cə­fər Xən­da­nın mə­ru­zə­sin­dən ra­zı qal­ma­mış­dı­lar. Əli Və­li­yev de­di:
- Elm­lər dok­to­ru, uni­ver­si­te­tin rek­to­ru, tən­qid­çi Cə­fər Xən­dan­dan baş­qa mə­ru­zə­ni ki­mə ver­mə­li idim ki?
Hə­min ic­las­da MK-da təb­li­ğat şö­bə­si­nin mü­di­ri Cə­fər Cə­fə­rov çı­xış et­di. O, Sta­lin mü­ka­fa­tı­na təq­dim olun­maq üçün nə­zər­də tu­tu­lan əsər­lə­rin sə­nəd­lə­ri­ni ha­zır­la­yıb vax­tın­da MK-ya gön­də­ril­mə­mə­sin­də Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nı təq­sir­lən­dir­di. Cə­fər Cə­fə­rov çı­xış edən­də Sə­məd Vur­ğun da zal­da otur­muş­du. O, Cə­fə­ro­vun çı­xı­şı­na rep­li­ka­lar­la ca­vab ve­rir­di. Son­ra dö­zə bil­mə­yib aya­ğa dur­du, pa­pi­ros çə­kə-çə­kə qa­pı­ya ya­xın­laş­dı, pa­pi­ro­su zi­bil qa­bı­na at­dı və “voob­şe ya­zı­çı­ya məs­lə­hət la­zım de­yil”, - de­yib çı­xıb get­di. O vaxt bu, bö­yük cə­sa­rət idi.
Məm­məd Ra­him mə­nə Sə­məd­lə bağ­lı be­lə bir əh­va­lat da­nış­mış­dı:
- “Va­qif” əsə­ri Sta­lin mü­ka­fa­tı­na təq­dim olun­maq üçün əv­vəl­cə Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­da mü­za­ki­rə edil­di. Bə­zi ya­zı­çı­lar əsə­rin müa­sir tə­ləb­lə­rə ca­vab ver­mə­di­yi­ni de­yib mü­ka­fa­ta la­yiq ol­ma­dı­ğı­nı söy­lə­di­lər. Son­ra əsə­rin mü­za­ki­rə­si Mir­cə­fər Ba­ğı­ro­vun iş­ti­ra­kı ilə ke­çi­ril­di. Ye­nə də əsə­ri tən­qid edib mə­sə­lə­ni ta­ma­mi­lə ay­rı səm­tə dön­dər­di­lər. On­da Əli Və­li­yev du­rub de­di:
- Sə­məd Vur­ğun xal­qı­mı­zın ən bö­yük şai­ri­dir, ən bö­yük şai­ri ola­raq qa­la­caq, əsə­ri də mü­ka­fa­ta la­yiq­dir.
Son­ra fa­si­lə elan olun­du. Fa­si­lə­dən qa­yı­dan­lar gör­dü­lər ki, Sə­məd Vur­ğun Mir­cə­fər Ba­ğı­rov­la otu­rub çay içir. Bu­nu gö­rən yı­ğın­caq­da­kı­lar əsə­ri tə­rif­lə­mə­yə baş­la­dı­lar.
Yaş­lı ya­zı­çı­lar hə­mi­şə söh­bət edər­di­lər ki, Mir­cə­fər Ba­ğı­rov ya­zı­çı­la­rın fəa­liy­yə­ti­ni tən­qid edib de­yir­miş:
- Ya­zı­çı­lar so­sia­liz­mi yax­şı təb­liğ et­mir, gə­lə­cə­yi, kom­mu­niz­mi əsər­lə­rin­də yax­şı əks et­dir­mir və sair.
On­da Sə­məd Vur­ğun söz alıb çı­xış edər, zal al­qış­lar­la sö­zü­nü kə­sər, Sə­məd tə­zə­dən da­nı­şar­dı. Ye­nə də al­qış­la­yar­dı­lar. On­da Ba­ğı­rov da məc­bur olub əl ça­lar­mış.
2 sent­yabr - Məm­mə­də Nüs­rət Kə­sə­mən­li­nin ruh­lar­la da­nış­ma­sı haq­qın­da ya­zıl­mış mə­qa­lə­ni oxu­dum. Mə­qa­lə­nin adı “Mə­ni bi­rin­ci hə­ya­tım­da bal­ta ilə öl­dü­rüb­lər!” idi. Məm­məd de­di:
- Nə ol­sun, o, özü­nü elə inan­dı­rır, baş­qa­sı­na zi­ya­nı dəy­mir ki, qoy elə fi­kir­ləş­sin. Nüs­rə­tin axır vaxt­lar yaz­dı­ğı şeir­lə­rin­dən xə­bə­rim yox­dur. Əv­vəl­lər yax­şı ya­zır­dı. İn­di­ki nəs­lin özün­dən əv­vəl­ki şair­lər­dən öy­rən­mək im­ka­nı var. Hü­seyn Ari­fi, Bəx­ti­ya­rı, mə­ni oxu­yub bəh­rə­lə­nir­lər.
- Ne­cə ki, Ni­za­mi mək­tə­bi, Fü­zu­li mək­tə­bi, hə, ki­şi?
Gül­dü Məm­məd:
- Hə, mək­tə­bin Ni­za­mi, Fü­zu­li ki­mi baş­çı­la­rı qa­lır, qa­lan­la­rı isə tö­kü­lür.
Or­ta mək­təb­də oxu­yan­da S. Vur­ğu­nu o qə­dər tə­rif­lə­yir­di­lər ki, şai­rin bu şöh­rə­ti­nə vu­ru­lur­duq, şe­ir yaz­ma­ğa hə­vəs­lə­nir­dik. Mən də o za­man “A­ra­rat” adın­da bir şe­ir yaz­dım. Şei­rin məz­mu­nu be­lə idi ki, Ara­rat da­ğı ka­pi­ta­list­lə­rin əlin­də göz ya­şı tö­kür, azad de­yil, nə bi­lim nə, nə. Şei­ri Şah­buz­da çı­xan “So­sia­lizm mal­dar­lı­ğı”, ada bax a, qə­ze­ti­nə apar­dım. Qə­ze­tin re­dak­to­ru Bay­ram Qur­ba­nov idi. Ki­şi mə­nə de­di:
- Ay Məm­məd, axı be­lə söz­lər yaz­maz­lar, on­lar bi­zim qar­daş­la­rı­mız­dır. Fik­ri­ni, söz­lə­ri­ni mə­nə elə in­cə şə­kil­də çat­dır­dı ki, yə­ni ba­şa sal­dı ki, türk­lər bi­zim qar­da­şı­mız­dır. Son­ra­lar Bay­ram Qur­ba­no­vu gö­rən­də şei­ri­mə gö­rə xə­ca­lət çə­kir­dim.
3 sen­taybr - Məm­məd Araz, iş­də ya­nı­na gə­lib ge­dən olub­mu?
- Bə­li, bir ağ­baş ki­şi idi, adı­nı bil­mə­dim. Sa­lam­dan son­ra aşa­ğı­da­kı söz­lə­ri dö­şə­di qa­bır­ğa­ma ki, mən də şe­ir ya­zır­dım, gör­düm ki, xal­qı­ma xə­ya­nət edi­rəm, da­ha qə­lə­mi­mi sın­dır­dım, şe­ir yaz­ma­dım. Siz ni­yə Əli­ğa Kür­çay­lı­nı unut­mu­su­nuz, Məm­məd müəl­lim? Əli­ğa Kür­çay­lı si­zi bö­yük şa­ir ad­lan­dır­mış­dı “Nar­bənd ağa­cı” şei­rin­də. Si­zin bö­yük şa­ir ol­du­ğu­nu­zu xalq da təs­diq edib. Sə­məd Vur­ğun haq­qın­da poe­ma yaz­mış­dım. Apar­dım Yu­sif Sə­mə­doğ­lu­nun ya­nı­na. So­ruş­dum ki, Sə­mə­din oğ­lu­san, yox­sa Yu­sif Sə­mə­doğ­lu­san?
- Hər iki­si­yəm, - de­di.
- Sə­nə poe­ma­mı oxu­maq is­tə­yi­rəm, xa­hiş edi­rəm qu­laq as. Sə­ni din­lə­mə­yə vax­tım yox­dur, ca­va­bı­nı ver­di mə­nə, cə­nub­lu qar­da­şı­na.
Ki­şi bu söz­lə­ri de­yib çı­xıb get­di.
Məm­məd Əli Və­li­yev haq­qın­da da­nış­ma­ğa baş­la­dı:
- Əli müəl­lim mən­dən bir ne­çə də­fə küs­müş­dü, bi­lir­sən. Sü­ley­man Rüs­təm “Ə­də­biy­yat və in­cə­sə­nət” qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru idi. Xə­lil mə­nə de­di ki, ge­dək Sü­ley­ma­na şeir­lə­ri­mi­zi oxu­yaq. Get­dik, ye­rin­də yox idi, göz­lə­dik. Sü­ley­man gə­lib ka­ti­bin ota­ğı­na keç­di. Xə­lil­lə içə­ri gir­dik. İçə­ri­də Əli Və­li­yev və Zey­nal Xə­lil də var­dı. Xə­lil Sü­ley­ma­na de­di ki, şe­ir oxu­ma­ğa gəl­mi­şik. Mən “Ma­ni­lus Qle­zus” şei­ri­mi oxu­dum. Zey­nal Xə­lil de­di:
- Məm­məd, bu fəl­sə­fən sə­ni Bəx­ti­ya­rın yo­lu­na apa­rır. - Baş­qa bir ne­çə söz də söy­lə­di.
Sü­ley­man isə şei­rin ça­pı­na söz ver­di.
Sə­hər İt­ti­fa­qa get­dim, mən qal­xan­da Əli müəl­lim dü­şür­dü. Sa­lam ver­dim:
- Sə­nin sa­la­mın mə­nə la­zım de­yil, - de­di, - Mə­şə­di İb­ra­hi­min nəs­lin­dən xə­bər­çi çıx­ma­yıb, sən o nə­sil­dən de­yil­sən, get, bir də İt­ti­fa­qa gəl­mə.
Mən bu söz­lər­dən pərt ol­dum:
- Nə olub, Əli müəl­lim, mə­nim gü­na­hım nə­dir? - Ca­vab ver­mə­di.
Meh­di Hü­seyn də qal­xır­dı. Mə­nim ya­man pərt ol­du­ğu­mu gö­rüb Əli Və­li­ye­və de­di:
- Əli müəl­lim, hər şey cə­hən­nə­mə, Məm­məd yax­şı şair­dir, xət­ri­nə dəy­mə­yin. Son­ra mə­ni öz ota­ğı­na apar­dı. Meh­di o vaxt mə­sul ka­tib idi. Son­ra mə­sə­lə­nin bö­yü­dü­yü­nü gö­rən Xə­lil de­miş­di ki, Zey­nal Xə­li­lin de­di­yi söz­lə­ri Bəx­ti­ya­ra o çat­dı­rıb. Bir ne­çə gün ke­çən­dən son­ra Əli müəl­lim­lə ye­nə rast­laş­dım. Mən sa­lam ver­mə­miş so­ruş­du:
- Nə tə­hər­sən, ba­ğış­la, bi­lir­dim ki, Mə­şə­di İb­ra­him tö­rə­mə­si xə­bər­çi ol­maz.
Bir də ya­dın­da­mı, Mə­sud Əlioğ­lu bi­zi qo­naq ça­ğır­mış­dı. Ora­da Mir­zə İb­ra­hi­mov, Əli Və­li­yev, Meh­di Hü­seyn, Ka­mal Ta­lıb­za­də, İs­ma­yıl Şıx­lı var­dı. Ya­dım­da­dır, Ka­mal Ta­lıb­za­də ba­də qal­dı­rıb de­di:
- Bi­lir­si­niz, ağ­saq­qal­lar, siz özü­nüz­dən son­ra gö­zəl bir nə­sil qo­yub ge­dir­si­niz. İçək baş­da İs­ma­yıl Şıx­lı ol­maq­la ye­ni nəs­lin sağ­lı­ğı­na!
Meh­di on­da ye­rin­dən qalx­dı, acıq­lan­dı:
- Ha­ra ge­di­rik, ə? - de­di.
Məc­lis­də bir az qan­qa­ra­lıq ol­du. Ka­mal Ta­lıb­za­də mə­sə­lə­ni bir az yum­şalt­maq məq­sə­di­lə əla­və et­di, yə­ni de­yi­rəm, in­san ge­də­ri­dir.
O bi­ri həf­tə­nin üçün­cü gü­nü İs­ra­fil Nə­zə­rov Mət­buat Ko­mi­tə­si­nin kol­le­gi­ya­sı­nı ke­çi­rir­di. Hö­ku­mət te­le­fo­nu səs­lən­di, İs­ra­fil dəs­tə­yi gö­tür­dü, qı­sa pau­za­dan son­ra dil­lən­di:
- Ba­şı­nız sağ ol­sun, Meh­di Hü­seyn ke­çin­di.
Bu, Mə­sud Əlioğ­lu­nun evin­də olan söh­bət­dən dörd gün son­ra ol­du.
5 sent­yabr - Məm­məd, axı Əli Və­li­yev sən­dən bir ne­çə də­fə küs­müş­dü?
- Rus­la­rın Çe­xos­lo­va­ki­ya­nı iş­ğal edib əha­li­si­ni qır­maq­la­rı­nı biz ca­van­lar mü­za­ki­rə edir və rus­la­rın bu hə­rə­kə­ti­ni pis­lə­yir­dik. Bu da­nı­şıq­la­rı­mız bi­zim qo­ca kom­mu­nist­lə­rə xoş gəl­mir­di. Əli müəl­lim mə­ni gö­rən­də de­di:
- Eşit­mi­şəm, qəh­rə­man ol­maq is­tə­yir­sən, rus­la­rı pis­lə­yir­sən?
- Düz pis­lə­yi­rik, rus­la­rın ora­da nə işi var?
Ə­li Və­li­yev heç nə de­mə­yib, çı­xıb get­di. Son­ra­lar Əli müəl­lim­dən so­ruş­dum:
- Əli müəl­lim, de­yə­sən, kom­mu­nizm­dən bir şey çıx­ma­dı?
- Düz de­yir­sən, bir şey çıx­ma­dı, - ca­va­bı­nı ver­di Əli müəl­lim.
7 sent­yabr - 1989-cu ilin so­yuq gün­lə­rin­dən bi­ri idi. De­yə­sən, no­yabr ayı idi. Ne­mət Pə­na­hov zəng et­di ki, sə­nin­lə gö­rü­şüb söh­bət et­mək is­tə­yi­rəm. Gö­rü­şü növ­bə­ti həf­tə­yə tə­yin et­dik. Evi­mi­zin aşa­ğı­sın­da, To­fiq Bay­ra­mın evi olan yer­də gö­rüş­dük. Bir az söh­bət et­dik­dən son­ra mə­ni Sət­tər­xan adı­na za­vo­da gö­rü­şə ça­ğır­dı.
Gö­rüş baş­la­na­na qə­dər Ne­mət tə­zə­dən mə­ni söh­bə­tə tut­du:
- Xalq cəb­hə­si təş­kil et­mək is­tə­yi­rik, siz də xalq cəb­hə­si­nin səd­ri olun.
On­da bir ca­vab ver­mə­dim. Son­ra mə­ni ka­bi­ne­tə apar­dı­lar. İçə­ri­də Xə­lil Rza, Ağa­ma­lı Sa­diq, Əbül­fəz El­çi­bəy, bir də za­vo­dun di­rek­to­ru Əy­yam müəl­lim var­dı. Söh­bət baş­la­nan ki­mi ye­nə də mən­dən xalq hə­rə­ka­tı­na baş­çı­lıq et­mə­yi xa­hiş et­di­lər. El­çi­bə­yi gös­tə­rib de­dim ki, xalq hə­rə­ka­tı­na bu ki­şi rəh­bər­lik et­sə yax­şı­dır. Ne­mət də Əbül­fəz də bir ağız­dan de­di­lər ki, biz sə­nin şeir­lə­ri­ni oxu­yan­dan son­ra mey­da­na atıl­mı­şıq, azad­lı­ğın yo­lu­nu şeir­lə­rin­lə bi­zə gös­tər­mi­sən, sən də rəh­bər ol­ma­lı­san.
Ca­vab ver­dim:
- Val­lah, fi­zi­ki cə­hət­dən mə­nim qüv­vəm çat­maz, gö­rür­sü­nüz, ne­cə xəs­tə­yəm, am­ma mə­nə­vi kö­mək et­mə­yə ha­zı­ram.
Gö­rüş baş­lan­dı. Ağa­ma­lı da, Xə­lil də, Ne­mət də, Əbül­fəz də haq­qım­da da­nış­dı­lar, özü də çox yax­şı da­nış­dı­lar. Be­lə­lik­lə, baş­çı­lıq mə­sə­lə­sin­də mən­dən əl çək­di­lər.
Sə­nə de­yim ki, xalq hə­rə­ka­tı çox­dan baş­la­mış­dı. Bir də­fə nax­çı­van­lı Ben­ya­min ya­nı­ma gəl­miş­di. 80-cı il­lər idi. Söy­lə­di ki, təş­ki­lat ya­rat­mı­şıq, əha­li­ni döv­lət­dən na­ra­zı sal­maq məq­səd ilə təx­ri­bat­la məş­ğu­luq. Sən də bi­zim təş­ki­la­ta üzv ol.
- Mən be­lə iş­lə­rə qo­şu­la bil­mə­rəm, - ca­va­bı­nı ver­dim.
8-10 sent­yabr - Azad Nə­bi­yev­lə ka­fe­nin qar­şı­sın­da tə­sa­dü­fən gö­rüş­düm. O, uni­ver­si­tet­də folk­lor şö­bə­si­nə rəh­bər­lik edir. Azad gi­ley­lən­di ki, Məm­məd müəl­lim, “Məm­məd Araz və folk­lor” möv­zu­sun­da dis­ser­ta­si­ya ver­mə­yə sa­vad­lı bir adam ta­pa bil­mi­rəm.
- Bir də­fə To­fiq Bay­ram­la Şah­bu­za ge­dən­də bi­zi şə­rab za­vo­du­na apar­dı­lar. O vaxt za­vo­dun di­rek­to­ru Əsəd Qu­li­yev idi. Ka­bi­ne­tə gir­dik. Ba­şı­nın üs­tün­dən Le­ni­nin bö­yü­dül­müş şək­li­ni as­mış­dı. To­fiq de­yin­di:
- Bu nə şə­kil­di, ə, vur­mu­san ba­şı­nın üs­tü­nə. Heç ol­maz­sa bir möh­kəm vu­ra­nın şək­li­ni asay­dın or­dan.
... Çox­dan­kı söh­bət­di, - de­di, - Məm­məd:
- Ya­nım­da otu­rub Azər­bay­ca­nı ida­rə edən adam­la­rı mü­za­ki­rə edir­di­lər. Ye­raz­dı, yox­sa ye­raz mo­tor­lu nax­çı­van­lı­dı. Be­lə söh­bət­dən acı­ğım gəl­di, axı xal­qı nə qə­dər böl­mək olar? De­dim ki, mən ka­na­da­lı­yam, ba­ba­la­rım 5 min il əv­vəl Azər­bay­ca­na kö­çüb­lər, heç azər­bay­can­lı ol­maq da is­tə­mi­rəm. Bu söh­bət nə qə­dər olar? Bəs­di­rin...
Ha­ra­lı­san sua­lı­nı nə vax­ta ki­mi eşi­də­cə­yik? Bu su­al, bu əy­ri ad­dım xal­qın ta­le­yin­də çox bəd rol oy­na­yıb.
“Ha­ra­lı­san” sua­lı­nı ve­rən­lər, heç şüb­hə­siz, “öz mə­həl­lə­sin­dən” olan küt­lə­ri, sa­vad­sız iş­bil­məz­lə­ri, “baş­qa mə­həl­lə­dən” olan is­te­dad­la­rın ye­rin­də oturt­ma­ğa ça­lı­şıb­lar və məq­səd­lə­ri­nə na­il də olub­lar.
“Mən­dən öt­dü, qar­da­şı­ma dəy­di” şei­ri­mi bu məq­səd­lə yaz­mı­şam.
Çün­ki sə­nə­tin və sə­nət­ka­rın boy­nu­na bu­ra­da çox yük dü­şür. Və­tə­nə mü­na­si­bət­də, və­tən­daş bor­cu­nu ye­ri­nə ye­tir­mək­də sə­nət və sə­nət­kar in­sa­na ya­xın qüv­və olur. “
11 sent­yabr - Teh­ran te­le­vi­zi­ya­sı üçün Məm­mə­di çək­mək is­tə­dik­lə­ri­ni bil­dir­di­lər və gəl­di­lər. Afaq, Əliək­bər Şər­dust, ope­ra­tor Hik­mət. Fa­si­lə­də Məm­məd Şəh­ri­yar­dan söh­bət sal­dı. Və çə­ki­li­şə gö­rə söh­bət ya­rım­çıq qal­dı.
Ax­şam mə­nə de­di ki, sə­nə et­di­yim bu söh­bə­ti mə­nə Əli müəl­lim da­nı­şıb. O, “Kom­mu­nist” qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru olan­da ba­şı­na be­lə bir əh­va­lat gə­lib­miş.
Mir­zə İb­ra­hi­mo­vun qu­da­sı Hə­sən Hə­sə­nov MK-da iş­lə­yir­di. O, mə­nə de­yir­di ki, Ağ­da­mın böl­gə müx­bi­ri­ni iş­dən çı­xar. Mən isə onun sö­zü­nə bax­mır­dım. On­da Hə­sən Hə­sə­nov əlim­dən Ba­ğı­ro­va şi­ka­yət et­di. Ba­ğı­rov mə­ni ya­nı­na ça­ğır­dı, get­dim. Hə­sən Hə­sə­nov da ya­nın­da idi. Ba­ğı­rov so­ruş­du:
- Bi­zim MK-nın bu gö­zəl iş­çi­lə­ri sən­dən nə is­tə­yir, Muz­du­roğ­lu?
- Nə bi­lim, de­yir müx­bi­ri çı­xar, mə­nim qo­hu­mu­mu ora işə gö­tür, mən də sö­zü­nə bax­mı­ram.
Ba­ğı­rov H.Hə­sə­no­va: - sən dur get, - de­di. Son­ra mə­nim­lə söh­bət et­di. Söh­bə­ta­ra­sı mə­nə çat­dır­dı ki, o müx­bir, eşit­di­yi­mə gö­rə rüş­vət alır, bir-iki ay ke­çən­dən son­ra iş­dən çı­xart.
M. İb­ra­hi­mov da mə­nə be­lə bir ma­raq­lı əh­va­lat da­nış­mış­dı:
- Və­li Axun­dov­la Mosk­va­ya ple­nu­ma get­miş­dik. Və­li ple­num­da çı­xış et­di və çı­xı­şın­da Xruş­şo­vu bərk tə­rif­lə­di. Aşa­ğı dü­şən­də mən­dən so­ruş­du:
- Çı­xı­şım xo­şu­na gəl­di­mi?
De­dim, Və­li, döv­lət rəh­bər­lə­ri­ni tə­rif­lə­yən­də gə­rək bir az eh­ti­yat­lı ola­san. De­di­yim söz­dən Və­li­nin xo­şu gəl­mə­di. Bir az son­ra Xruş­şo­vu iş­dən çı­xart­dı­lar. Hiss edir­dim ki, Və­li mə­ni gö­rən­də xə­ca­lət çə­kir.
12 sent­yabr - Mə­nim bu gün­ki söz­lə­rim sə­nin efi­ri­nə ge­də­cək­mi? Za­ra­fat­la so­ruş­du Məm­məd:
- Nöq­tə­si­nə, ver­gü­lü­nə qə­dər.
- Mən nəş­riy­yat­da şö­bə mü­di­ri iş­lə­yən­də Beq­de­li Şəh­ri­ya­ra həsr olun­muş nə­zi­rə­lə­ri ça­pa gə­tir­di. Mən eti­raz et­dim. Bir də gör­düm ki, mə­ni İs­ra­fil Nə­zə­rov ça­ğır­dı. Beq­de­li mə­ni gö­rən ki­mi, bu cə­nab mə­ni çap olun­ma­ğa qoy­mur, - de­di.
­İs­ra­fil mən­dən so­ruş­du:
- Nə olub?
Ca­vab ver­dim:
- Hə, mən cə­nab de­yi­rəm ki, əv­vəl Şəh­ri­ya­rı çap edək, son­ra ona həsr olun­muş şeir­lə­ri.
- Düz söz­dür, - İs­ra­fil müəl­lim ra­zı­laş­dı.
Son­ra Beq­de­li ilə məs­lə­hət­lə­şib Şəh­ri­ya­rın fars­ca­dan tər­cü­mə olun­muş “A­yın əf­sa­nə­si” ki­ta­bı­nı çap et­dik. Son­ra­lar Beq­de­li mən­dən üzr is­tə­di ki, düz iş tut­ma­dım. Beq­de­li “Hey­dər­ba­ba­ya sa­lam” poe­ma­sı­nı da gə­tir­di, onu da çap et­dik. İra­na get­mə­miş­dən əv­vəl mə­nim­lə gö­rüş­mək üçün evi­mi­zə gəl­di, mə­nə İran­da­kı ün­va­nı­nı və te­le­fo­nu­nu ver­di. Mə­nim “Şəh­ri­yar gəl­mə­di” şei­ri­mi İran­da çap et­dir­di. Hal­bu­ki o şe­ir bu­ra­da hə­lə çap olun­ma­mış­dı. Bi­lir­sən ki, Şəh­ri­yar Va­qi­fin yu­bi­le­yi­nə də­vət edil­miş, la­kin gə­lib çıx­ma­mış­dı. Bü­tün var­lı­ğı ilə Azər­bay­ca­na bağ­lı olan Şər­qin bö­yük sə­nət­ka­rı us­tad Şəh­ri­ya­rın gə­li­şi­ni il­lər­dən bə­ri göz­lə­yir­dik.
Va­qi­fin 250 il­li­yi­ni qeyd et­di­yi­miz 1967-ci ilin son tən­tə­nə gü­nün­də “Şəh­ri­yar gəl­mə­di” şei­rim ya­zı­lıb:
Ba­xış­lar asıl­dı təy­ya­rə­lər­dən,
Ü­mid­lər yol­la­ra sə­ri­li qal­dı,
Bu ağır xə­bər­dən, bu nəs xə­bər­dən
Gül­lər, gül­lük­lər də­ri­li qal­dı.
Şəh­ri­yar gəl­mə­di.
Hət­ta hə­min şei­ri ki­ta­bım­dan da çı­xart­mış­dı­lar.
- Han­sı ki­ta­bın­dan?
- Ya­dım­da de­yil, “Ö­mür kar­va­nı”, yox­sa “İl­lər­dən bi­ri”. Beq­de­li ilə be­lə dost­laş­mış­dıq.
“Biz bu vax­ta­can həm ta­ri­xi­mi­zi, həm də ədə­biy­ya­tı­mı­zı bir­tə­rəf­li öy­rən­mi­şik. Azər­bay­can xal­qı ta­nı­ma­lı­dır, bil­mə­li­dir ki, Şəh­ri­yar da bu tor­pa­ğın oğ­lu­dur, özü də nəğ­mə­kar oğ­lu. Şəh­ri­ya­rın bu­na haq­qı var.
Şəh­ri­yar sağ­lı­ğın­da Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı dərs­lik­lə­ri­nə düş­mə­di. Bu, biz nəs­lin gü­na­hı­dır. Heç ol­ma­sa ölü­mün­dən son­ra qəd­ri­ni bi­lək.
Bir az də­rin­dən fi­kir ver­sək, iki əs­rə qə­dər im­pe­ri­ya cəl­lad­la­rı quş da ke­çə bil­mə­yən sər­həd­lər­lə nə qa­zan­dı­lar? Bu­ra­da udu­zan xalq, onun ta­ri­xi, mə­də­niy­yə­ti ol­du...“
Ax­şam Afaq te­le­fon­la bil­dir­di: - Gül­xa­nım müəl­li­mə, çə­ki­li­şi­miz elə gö­zəl alı­nıb ki, mü­di­ri­miz mə­nə çox sağ ol de­di, xü­su­sən, du­et gö­zəl alı­nıb.
Çox təəs­süf ki, in­di hə­min lent itib.
13 sent­yabr - Bu gün Məm­məd mə­nə vax­ti­lə çap olun­ma­mış, an­caq şeir­lə­ri şi­fa­hi ola­raq xalq ara­sın­da ya­yıl­mış şair­lər­dən bir ne­çə­si­nin adı­nı çək­di. On­lar­dan bi­ri Qəm­keş­dir. Ya­dın­da qal­mış mis­ra­la­rın­dan söy­lə­di:
Bur­da döv­ran su­sub, za­man ya­tıb­dı,
Şah­dan yu­xa­rı­da ço­ban ya­tıb­dı.
Bu iki mis­ra­da qə­bi­ris­tan­lı­ğın təs­vi­ri­ni gör ne­cə ve­rib, tor­paq üçün fər­qi yox­dur, şah kim­dir, ço­ban kim. Sağ­lı­ğın­da şah­dan yu­xa­rı­da otu­ra bil­mə­yən ço­ban o bi­ri dün­ya­da şah­dan yu­xa­rı­da yer tu­tub­dur. Ha­yıf ki, şeir­lə­ri ya­dım­da de­yil.
Mə­za­hir Daş­qın haq­qın­da az da ol­sa mə­lu­mat ver­di:
- De­yil­di­yi­nə gö­rə al­man­la­ra əsir dü­şüb, əsir­lik­dən qa­ça bi­lib. Mü­səl­man­lar­la bir­lik­də qə­zet çı­xa­rıb­mış. Qə­zet gu­ya So­vet hö­ku­mə­ti­nin əley­hi­nə imiş. Ona gö­rə də ona xalq düş­mə­ni dam­ğa­sı­nı vu­rub­lar. Azər­bay­ca­nın bü­tün aşıq­la­rı, xü­su­sən Gən­cə, Qa­zax, Şəm­kir, Göy­çə aşıq­la­rı onun şeir­lə­rin­dən oxu­ma­sa­lar, na­şı aşıq sa­yı­lır­dı­lar.
Tüs­tü­sü göy­lə­rə çə­ki­lən mə­nəm,
Yur­dun­da bos­tan­lar əki­lən mə­nəm,
- onun mis­ra­la­rı­dır.
Mə­həm­məd Bi­ri­ya­dan da iki mis­ra ya­da sal­dı:
Ya rəb, mə­ni xar edə­ni, gö­rüm xar ol­sun,
Sev­di­yi, sev­di­ci­yi öz­gə­lə­rə yar ol­sun...
Son­ra əla­və et­di ki, Əli var­dı ha, kəl­bə­cər­li şa­ir Əli, ya­dı­na düş­dü­mü? Bu gün onu gör­düm, fi­kir­li ol­du­ğu­ma gö­rə onun­la çox rəs­mi gö­rüş­düm. İn­di xə­ca­lət çə­ki­rəm ki, ni­yə elə et­dim.
15 sent­yabr - Məm­məd Sü­ley­man Rüs­təm haq­qın­da hə­mi­şə yax­şı da­nı­şır:
- Çox sə­xa­vət­li ki­şi olub. Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­na da­xil ol­maq üçün mə­nə bi­rin­ci Sü­ley­man Rüs­təm, ikin­ci Əh­məd Cə­mil zə­ma­nət ve­rib­lər. İt­ti­fa­qa 1958-ci il­də qə­bul olun­mu­şam. Mə­nə “U­ğur­lu yol­”u Sü­ley­man Rüs­təm ya­zıb. Xət­ri­mi çox is­tər­di. Də­fə­lər­lə ba­ğı­na qo­naq apa­rıb. Sü­ley­man Əh­məd Cə­mil haq­qın­da za­ra­fat­la de­yər­di:
- Əh­məd Cə­mil ci­bin­də iki əri­zə gəz­di­rir; bi­ri işə gir­mək, bi­ri isə iş­dən çıx­maq üçün.
Mən nəş­riy­yat­da şö­bə mü­di­ri iş­lə­yən­də Əh­məd Cə­mil də baş re­dak­tor idi. Çox az iş­lə­di. Fə­ri­də Və­zi­ro­va M. S. Or­du­ba­di­nin cild­lə­ri­ni top­la­yıb nəş­riy­ya­ta təq­dim et­miş­di. Sək­kiz cild­lik idi. Mən şö­bə mü­di­ri ki­mi im­za at­ma­ya bi­lər­dim, am­ma baş re­dak­tor müt­ləq im­za at­ma­lı idi. Bi­rin­ci cil­di apa­rıb Əh­məd Cə­mi­lin qa­ba­ğı­na qoy­dum. So­ruş­du:
- Məm­məd, bu nə­dir?
- Or­du­ba­di­nin şeir­lə­ri top­la­nıb, Fə­ri­də Və­zi­ro­va tər­tib edib.
- Məm­məd, bu­ra o vaxt ya­şa­yan şair­lə­rin şeir­lə­ri də dü­şə bi­lər və ya şeir­lər tam ola bil­məz.
- Nə olar, Əh­məd müəl­lim, çap edə­rik, bi­zi tən­qid edər­lər, səh­vi­mi­zi dü­zəl­də­rik
­Əh­məd müəl­lim əl­yaz­ma­la­rı­nı oxu­maq üçün evə apar­dı. Ev­də də oxu­ya bil­mə­yib ge­ri qay­tar­dı ki, gə­lən-ge­dən çox olub. Be­lə­lik­lə, ça­pa im­za et­mə­di, az son­ra iş­dən çıx­dı, mə­su­liy­yət al­tı­na gir­mək is­tə­mə­di.
Sə­məd Vur­ğun Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın səd­ri olan­da Əh­məd Cə­mil mə­sul ka­tib olub. De­yər­di ki, Sə­məd mə­su­liy­yət nə ol­du­ğu­nu bil­məz­di, həf­tə­lər­lə ov­da olar­dı. Onun ye­ri­nə mə­ni dan­lar­dı­lar, ona gö­rə iş­dən çıx­dım.
17 sent­yabr - İs­gən­dər Coş­qun­la əla­qə­dar mə­zə­li bir əh­va­lat da­nış­dı:
- Mosk­va­da oxu­du­ğu vaxt­lar­da İs­gən­dər bir qı­za vu­ru­lur. Dost­la­rı - Rü­fət Zə­bioğ­lu­na, Sa­lam Qə­dir­za­də­yə və İb­ra­him Kə­bir­li­yə əh­va­la­tı bil­di­rir. De­yir ki, bir ağ­saq­qal ta­pıb qı­za el­çi ge­din. İb­ra­him Kə­bir­li ca­vab ve­rir ki, ağ­saq­qal mən özü­məm, hər işi həll edə­cə­yəm. Üçü də el­çi ge­dir və öz­lə­ri ilə bə­ra­bər bir ye­şik araq da apa­rır­lar. İs­gən­dər isə kü­çə­də göz­lə­yir. Qı­zın ata­sı araq ye­şi­yi­ni gö­rüb bun­la­rı çox yax­şı qar­şı­la­yır. Ye­yib-içir­lər, ha­mı kef­lə­nir. Gə­lən­lər nə üçün gəl­dik­lə­ri­ni yad­dan çı­xa­rır­lar. Qı­zın ata­sı gö­rür ki, bun­lar heç bir söz de­mir­lər, on­la­rı qo­vur və dal­la­rın­ca da bir sö­yüş fır­la­dır.
İn­ti­zar­la kü­çə­də göz­lə­yən İs­gən­dər so­ru­şur ki, nə de­di­lər? Yol­daş­la­rı ca­vab ve­rir:
- Sa­bah ye­nə ge­də­rik...
İb­ra­him Kə­bir­li pul xərc­lə­mə­yi sev­məz­di, tə­lə­bə­də də heç vaxt pul ol­maz­dı. An­caq İs­gən­dər İb­ra­him­dən pul qo­pa­ra bi­lər­di. İs­gən­dər İb­ra­hi­mə də­də de­yər­di. Uşaq­lar pul­la­rı qur­ta­ran­da onu İb­ra­hi­min ya­nı­na gön­də­rər, o da ge­dib özü­nü gu­ya ağ­la­yır­mış ki­mi gös­tə­rər və de­yər­di:
- Də­də, üç gün­dür acam, çö­rək ye­mə­mi­şəm, pu­lum yox­dur.
Pul qo­pa­rıb uşaq­la­rın ya­nı­na qa­yı­dar­mış.
İs­gən­dər eşi­dir ki, bir qız ona ürək­dən vu­ru­lub. Hə­min qız­la da ev­lə­nir.
İs­gən­dər oxu­yub qur­tar­dıq­dan son­ra Ba­kı­da ona ya­rım­zir­zə­mi bir ev ve­rir­lər. İb­ra­him Kə­bir­li­ni evi­nə apa­rır. Qa­pı­dan içə­ri keç­mə­miş İb­ra­him baş­la­yır ağ­lam­sın­ma­ğa ki, ila­hi, İs­gən­də­rin də evi olar­mış.
18 sent­yabr - Ax­şam İsa Məm­mə­dov de­di:
- Məm­məd müəl­lim, yax­şı bir ge­cə ke­çi­rə­cəm, ar­tıq hər şe­yi fik­rim­də qur­mu­şam. 150 nə­fər ən yax­şı zi­ya­lı­nı ça­ğı­ra­ca­ğam, şe­ir oxu­ya bi­lən uşaq­la­rı da özüm təş­kil edə­cə­yəm, çox gö­zəl bir ge­cə ola­caq. Okt­yab­rın 12-də ke­çi­ri­lə­cək, sə­nin ra­zı­lı­ğı­nı al­ma­ğa gəl­dim.
Məm­məd bi­zə be­lə bir ma­raq­lı əh­va­lat da­nış­dı:
- Bu ol­muş­la­rı bi­zə Mir­zə İb­ra­hi­mov da­nı­şıb.
Öz­bə­kis­tan­dan Azər­bay­ca­na gör­kəm­li bir bəs­tə­kar gə­lir. Üze­yir ya­man za­ra­fat­cıl bir adam imiş. Bül­bü­lə de­yir ki, gə­lən qo­naq bir az ağır eşi­dir, onun­la hün­dür­dən da­nış. Ey­ni söz­lə­ri Bül­bül haq­qın­da qo­na­ğa de­yir. Gö­rüş za­ma­nı Bül­bül qo­naq­la hün­dür­dən da­nı­şır, qo­naq da Bül­bü­lə hün­dür­dən ca­vab ve­rir. Söh­bət za­ma­nı hər iki­si az qa­la qış­qı­ra-qış­qı­ra da­nı­şır­mış. Son­ra Bül­bül mə­sə­lə­ni ba­şa dü­şür və bi­lir ki, bu, Üze­yi­rin işi­dir.
Bu əh­va­la­tı da bi­zə Mir­zə İb­ra­hi­mov da­nı­şıb:
Bir gün Ko­mi­tə­nin səd­ri Üze­yi­rə zəng edir:
- Üze­yir, bu­ra­da, - ya­nım­da iki kom­po­zi­tor da­la­şır, on­la­rı sa­kit­ləş­di­rə bil­mi­rəm
- Nə üs­tün­də da­la­şır­lar?
- Heç nə, bi­ri o bi­ri­si­nə eş­şək de­yir.
- Əgər iki eş­şə­yin ar­pa­sı­nı bö­lə bil­mir­sən­sə, kres­lo­da ni­yə otur­mu­san?
20 sent­yabr - Mosk­va­da ya­şa­yan Nə­sib Nə­bioğ­lu yol­da­şı və uşaq­la­rı ilə qo­na­ğı­mız ol­du:
- Ba­kı­ya gə­lib ağ­saq­qa­lı gör­mə­səy­dim ol­maz­dı, Ni­ko­lay Qo­ro­xov da mə­ni dan­lar­dı. Yol­da­şım Dür­da­nə xa­nım de­di ki, mə­ni Məm­məd müəl­li­min ya­nı­na apar. Us­tad, gəl­dik si­zin gö­rü­şü­nü­zə. Ni­ko­lay hə­mi­şə siz­dən da­nı­şır. O, in­di “So­yuz sov­re­men­nıx pi­sa­te­ley” nəş­riy­ya­tın­da iş­lə­yir. Gö­rək, gə­lə­cək­də işi­miz yax­şı ol­sa, nə­sə edə bi­lə­rik.
- Mosk­va­da bi­zim zi­ya­lı­la­ra dəy­mir­lər ki? - so­ruş­dum.
- Yox, an­caq al­ve­rə gə­lən azər­bay­can­lı­la­rı dö­yür­lər. Al­lah qoy­sa, bü­tün iş­lər yax­şı ola­caq, rus­lar Qaf­qaz­dan çı­xa­caq­lar. Çe­çen­lər on­la­ra od qo­yub. On­la­rın de­di­yi ki­mi iki min yox, beş min əs­gər ölüb. Le­bed ağıl­lı hə­rə­kət edir. On­lar Or­ta Asi­ya­dan da çı­xa­caq­lar.
- De­mə­li, be­lə çı­xır ki, bi­zim işi­miz Al­la­ha qa­lıb. Biz­də də var­lı­la­rın uşaq­la­rı vu­ruş­mur, ka­sıb­lar ölür, tor­paq­lar ge­dir...
- Var­lı­la­rın və­tə­ni ol­mur, ba­cım, - de­di, - Nə­sib. On­la­rın pu­lu var, hər yer­də ya­şa­ya bi­lər, ara­dan çı­xar­lar. Tor­pa­ğı ka­sıb­lar qo­ru­ma­lı­dır, çün­ki on­lar qa­ça bil­məz­lər, bu­ra­da ya­şa­ma­lı­dır­lar. Er­mə­ni­lər bu sa­at Bra­zi­li­ya­ya da üz tu­tub­lar.
22 sent­yabr - İsa gü­nor­ta bi­zi xən­gə­lə qo­naq apar­dı. Həm də 12 okt­yabr­da ke­çi­ri­lə­cək gö­rü­şün sse­na­ri­si­ni da­nış­dı.
Məm­məd: “İn­nən be­lə o göz­lə­rə bax­ma­ram”, “Dağ­lar” mah­nı­la­rı­nı da tap­san pis ol­maz.
İ­sa de­di ki, bu ge­cə alın­sa, fik­rim var be­lə ge­cə­lə­ri Gən­cə­də, Lən­kə­ran­da, Min­gə­çe­vir­də də ke­çi­rək. İsi Mə­lik­za­də­nin ad gü­nü­nə yax­şı bir ge­cə ha­zır­la­yı­rıq, qəb­ri­ni zi­ya­rə­tə ge­də­cə­yik. Al­lah qoy­sa, fi­kir­lə­rim çox­dur, Məm­məd müəl­lim.
Ax­şam Məm­məd­dən so­ruş­dum:
- Siz­lə­ri, bir çox gör­kəm­li adam­la­rı bə­zi­lə­ri kürd ad­lan­dı­rır­lar, xə­bə­rin var?
- Hə, bir də­fə Əli Və­li­yev­dən so­ruş­dum ki, Əli müəl­lim, si­zi kürd ki­mi mü­za­ki­rə edir­lər, ne­cə ba­xır­san?
- Kim, yə­qin Şa­mil olar, pey­ğəm­bə­ri kürd edib, az qa­la Al­la­hı da kürd sa­ya. Mən kürd de­yi­ləm.
- Mə­ni də kürd he­sab edir­lər.
- Sən Mə­şə­di İb­ra­hi­min nə­və­si­sən, sən har­dan kürd ol­dun?
25 sent­yabr - Mosk­va­dan Şos­ta­ko­viç haq­da ve­ri­liş ge­dir­di.
- Məm­məd, Qa­ra Qa­ra­ye­vi ha­ra­da bas­dı­rıb­lar, Ba­kı­da, yox­sa Mosk­va­da?
- Ba­kı­da, Fəx­ri xi­ya­ban­da.
- O ki, Azər­bay­can­da ya­şa­mır­dı.
- Ni­yə elə da­nı­şır­san, əsər­lə­ri han­sı öl­kə­də səs­lə­nib­sə, Azər­bay­can adın­dan səs­lə­nib. Nə ya­zıb­sa, bu xal­qın ma­lı­dır, azər­bay­can­lı oğ­lu­dur, ra­zı­san mə­nim­lə?
Sus­dum...
26-27 sent­yabr - Xə­tai ra­yo­nu­nun 257 say­lı mək­tə­bin­də Məm­məd­lə gö­rüş ke­çi­ril­di. Te­le­vi­zi­ya da də­vət edil­miş­di. Apa­rı­cı xa­nən­də Sə­xa­vət Məm­mə­do­vun oğ­lu Bəx­ti­yar ad­lı bir uşaq idi. Gö­rüş­də çox adam var­dı.
Po­lad ata­sı Bül­bü­lə aid ve­ri­liş apa­rır­dı. Məm­məd əla­və et­di ki, Bül­bü­lün ar­va­dı Ada xa­nım çox qo­çaq qa­dın­dır, mən nəş­riy­yat­da iş­lə­yən­də Ada xa­nım Bül­bül haq­qın­da xa­ti­rə­lə­ri­ni çap et­dir­di.
Məm­məd ye­nə keç­mi­şə qa­yıt­dı:
-Sü­ley­man Rüs­tə­min yax­şı mə­zə­li söh­bət­lə­ri olar­dı. Or­du­ba­di bərk xəs­tə imiş. Or­du­ba­di­nin qon­şu­su olan Bül­bül xəs­tə­nin ya­nı­na ke­çir, hal-əh­val tu­tur:
- Mir­zə, ölüm-itim dün­ya­sı­dır, və­siy­yə­tin var­sa elə, - de­yir.
- Yox­dur.
- On­da de gö­rüm, Mir­zə, kom­mu­niz­mə ina­nır­san­mı?
- Gə­də, ölüm aya­ğın­da be­lə qlauz­nı sual­lar ver­mə.
Sü­ley­man Rüs­təm Or­du­ba­di­nin de­pu­tat se­çil­mə­si­ni də lə­ti­fə­yə çe­vir­miş­di:
- Or­du­ba­di mə­nə da­nış­mış­dı ki, ge­cə sa­at iki­də qa­pı­nın zən­gi ça­lın­dı, qa­pı­nı aç­dım, gör­düm çe­kist:
- Ge­yin, ge­di­rik...
- 15 də­qi­qə göz­lə­yə bi­lər­si­niz­mi, - so­ru­şub səs­siz­cə ge­ri dön­düm.
Pal­ta­rı­mı ge­yin­dim, yün­gül yor­ğan, alt pal­ta­rı­mı gö­tü­rüb vur­dum qol­tu­ğu­ma. Ar­va­da tap­şır­dım ki, gəl­mə­səm ye­mək gə­ti­rər­sən. Düş­düm çe­kis­tin ar­dın­ca, ma­şın də­niz qı­ra­ğı­na dön­dü. Fi­kir­ləş­dim, apa­rır­lar pod­va­la. Ma­şın Az­nef­ti ke­çən­də ürə­yim­də de­dim, yə­qin Ba­yı­la apa­ra­caq­lar. Ma­şın ora­dan da keç­di, çat­dı MK-nın bi­na­sı­na, lift­lə qal­dır­dı­lar, ötür­dü­lər bir ota­ğa. Fik­ri­mə gəl­di ki, bu­ra­da ba­şı­mı kə­sə­cək­lər, heç ki­min xə­bə­ri ol­ma­ya­caq. Fi­kir­li-fi­kir­li ət­ra­fa ba­xan­da gör­düm Mir­cə­fər Ba­ğı­rov otu­rub, mə­ni otur­ma­ğa də­vət et­di:
- Otur, Mir­zə.
- Yol­daş Ba­ğı­rov, xe­yir ola?
- Sə­ni təb­rik edi­rik, Mir­zə.
- Yol­daş Ba­ğı­rov, nə­yi təb­rik edir­sən, ölü­mü­mü?
- Yox, Mir­zə, sə­ni de­pu­tat se­çi­rik.
- Evin ti­kil­sin, mən öl­düm ki, be­lə de­pu­tat seç­mək olar?
Yaş­lı ya­zı­çı­la­rı­mız bi­zə da­nı­şır­dı­lar ki, yı­ğın­caq­lar­da M. Ba­ğı­rov bir na­zi­ri, MK-nın iş­çi­si­ni tən­qid edən­də, cə­za­lan­dır­maq is­tə­yən­də Or­du­ba­di ye­rin­dən de­yər­miş:
- Gül­lə­lən­sin, gül­lə­lən­sin...
So­ru­şur­duq ni­yə elə de­yir­sən, ya­zıq de­yil?
Ca­vab ve­rir­miş:
- Mən Mir­cə­fə­rin xa­siy­yə­ti­ni yax­şı bi­li­rəm, o, hə­mi­şə tər­si­nə iş gö­rər.
28 sent­yabr - “Ə­də­biy­yat və in­cə­sə­nət” qə­ze­tin­də iş­lə­yir­dim. Sa­bir ad­lı bir oğ­lan ya­nı­ma gəl­di ki, əmi, mə­dəm­də ya­ra var, ev­də xö­rək bi­şi­rə­nim yox­dur, ev­lən­mək is­tə­yi­rəm. Sü­ley­man Rüs­tə­mi, Məm­məd Ra­hi­mi gö­tü­rüb el­çi ge­din. De­dim ki, Məm­məd Ra­hi­mi gö­tü­rüb ge­də­rəm. Mə­sə­lə­ni Ra­hi­mə da­nış­dım, ra­zı­laş­dı, get­dik. Yaş­lı bir ar­vad bi­zi qar­şı­la­dı, mə­sə­lə­ni aç­dıq. Ar­vad de­yin­di ki, bəs oğ­la­nın qo­hum­la­rı ha­nı? Məm­məd Ra­him de­di:
- Ba­cı, mən xalq şai­ri­yəm, ha­mı­nı əvəz edi­rəm, hər şe­yə ca­vab­de­həm.
Ra­zı­laş­dıq, oğ­lan ev­lən­di. Heç iki ay keç­mə­miş ay­rıl­dı­lar. Sa­bi­rə de­dim ki, mən da­ha sə­nin işi­nə qa­rı­şan de­yi­ləm. Am­ma Ra­him müəl­li­mi də muş­tu­luq­la­dım:
- Ra­him müəl­lim, el­çi­li­yi­miz düş­mə­di, ay­rıl­dı­lar.
- Mən da­ha ba­rı­şı­ğa ge­dən de­yi­ləm, - ca­vab ver­di Ra­him.
29-30 sent­yabr - Ax­şam te­le­vi­zi­ya­da “İ­nam” ve­ri­li­şi ge­dir­di. Də­qiq elm­lər üz­rə üç pro­fes­sor - Məm­məd, Fa­iq, To­fiq “İ­nam­”ın qo­na­ğı idi­lər. Sual­lar­dan bi­ri be­lə idi:
- Han­sı şair­lə­ri oxu­yur­su­nuz?
- Klas­sik­lə­ri, həm xa­ri­ci, həm də özü­mü­zün­kü­lə­ri. Müa­sir şair­lər­dən Məm­məd Ara­zı, Mu­sa Ya­qu­bu...
Fai­qin ca­va­bı isə be­lə ol­du:
- Puş­ki­ni oxu­yu­ram, müa­sir şair­lər­dən Məm­məd Ara­zı, an­caq və an­caq Məm­məd Ara­zı.
A­na­rın Mil­li Məc­lis­də­ki çı­xı­şı­na qu­laq asır­dım:
- Min­gə­çe­vir SES-in və­ziy­yə­ti təş­viş do­ğu­rur, əgər bənd da­ğı­lar­sa, 18 ra­yon su al­tın­da qa­la­caq...
Məm­məd mə­zə­li bir əh­va­lat da­nış­dı:
- Bir də­fə İsi Mə­lik­za­də sse­na­ri ya­zıb ki­nos­tu­di­ya­nın di­rek­to­ru­na təq­dim edir. Di­rek­tor da ümu­mi bir qay­da ola­raq üs­tü­nü ya­zıb oxu­maq üçün ve­rir baş re­dak­tor olan Yusf Sə­mə­doğ­lu­na. Bir müd­dət ke­çən­dən son­ra İsi Yu­sif­dən so­ru­şur:
- Yu­sif, əsə­ri­mi oxu­dun?
Hər də­fə so­ru­şan­da Yu­sif, “yox” de­yib bir bə­ha­nə gə­ti­rir. Bir ne­çə ay ke­çir, ye­nə də İsi­nin sua­lı­na Yu­si­fin ca­va­bı be­lə olur:
- Ay İsi, on­suz da İkar gə­lir, dün­ya da­ğı­la­caq, ney­nir­sən onu? İn­di sə­nə də de­yim, Min­gə­çe­vir gə­lir, ney­lə­yir­sən gün­də­li­yi?
2-4 okt­yabr - Mah­nı oxu­yur­lar... “Gü­nəş sö­nər mən sön­mə­rəm”
- Ağ mü­ba­li­ğə­dir, - de­dim. Məm­məd əla­və et­di:
- İb­ra­him Kə­bir­li yaz­mış­dı:
- “Le­nin gü­nəş­di, gü­nəş sö­nər, Le­nin sön­məz”.
Ə­li Və­li­yev oxu­yub de­yir:
- Ya­lan de­yir­sən, İb­ra­him, Le­nin sö­nər, gü­nəş qa­lar.
Bi­rin­ci də­fə idi ki, Əli müəl­lim­dən Le­nin haq­qın­da elə söz eşit­miş­dik.
Xe­yir ola, gö­rə­sən, ye­nə nə olub, be­lə küy qal­xıb kü­çə­də?
- Yə­qin, İl­yas Əfən­di­ye­vin dəf­ni ilə əla­qə­dar­dır.
- Sə­mə­din dəf­ni­ni len­tə al­mışd­lar. Ne­çə də­fə şa­gird­lə­ri­mə nü­ma­yiş et­dir­mi­şəm. Am­ma...
Sə­məd çox əvəz­siz is­te­dad olub. Baş­dan aya­ğa şe­ir idi Sə­məd. An­caq rus­lar qa­ba­ğı­mı­zı kəs­miş­di. Dün­ya­ya, dün­ya ədə­biy­ya­tı­na bir­ba­şa çı­xa bil­mir­dik.
Rus şair­lə­ri - Tvar­dovs­ki, İsa­kovs­ki, Pas­ter­nak - bun­la­rın heç bi­ri şüa­ra get­mə­di­lər, şü­ar yaz­ma­dı­lar. Bu­na bax­ma­ya­raq, Tvar­dovs­ki ən gö­zəl So­vet şai­ri sa­yı­lır­dı.
Şeir­də da­şı tə­rif­lə­yib mər­mər də et­mək olar, onu o qə­dər bə­zə­mək olar ki... son­ra ayı­lıb gö­rür­lər ki, bu, daş­dır. İn­di xal­qı al­dat­maq müm­kün de­yil­dir, təb­li­ğat­la şai­ri sev­dir­mək ol­mur, zi­ya­lı­lar ayıq­dır­lar, da­şı mər­mər­dən se­çir­lər.
Şei­rin nə­fə­si bö­yük­dür. Qə­dim­də İran or­du­la­rı dö­yü­şə ha­zır­la­şar­kən on­la­ra Fir­dov­si­nin “Şah­na­mə”­sin­dən par­ça­lar oxu­nar­mış. Bu yük­sək poe­zi­ya­nın lən­gə­rin­dən vəc­də gə­lən hiss­lər san­ki bü­tün ət­raf mü­hi­ti, da­şı-qa­ya­nı, su­yu-tor­pa­ğı əy­ni­nə ge­yib öz yur­du­nun mü­da­fiə­si­nə qal­xan əs­gə­rin özü­nü qı­lınc ki­mi ov­xar­lar­mış...
Bol­şe­vik­lər bu­nu bi­lir və şab­lon şeir­lə­rə diq­qə­ti ar­tı­rır­dı­lar.
R.Rza­nın ən yax­şı şeir­lə­ri Xruş­şov döv­rün­də ya­zıl­dı, nis­bə­tən azad nə­fəs ve­ril­di qə­ləm sa­hib­lə­ri­nə.
S.Vur­ğun “Şair, nə tez qo­cal­dın” ki­mi əvəz­siz şei­ri­ni Sta­lin ölən­dən son­ra yaz­dı.
Bi­zim nəs­li­mi­zin bəx­ti nis­bə­tən gə­tir­di, sö­zü açıq de­mək müm­kün olan döv­rə düş­dü. Ba­yaq de­di­yim ki­mi, Xruş­şov rus şair­lə­ri­nə nis­bə­tən azad­lıq ver­miş­di. Bu dövr­də Ru­si­ya­da Yev­tu­şen­ko, Bel­la Ax­ma­du­li­na, And­rey Voz­ne­sen­ki və bir sı­ra şair­lər ye­tiş­di.
5 okt­yabr - Ax­şa­müs­tü dos­tu­muz İsa və Rüs­təm Beh­ru­di Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­di­lər. Söh­bət əs­na­sın­da İsa üzü­nü Rüs­tə­mə çe­vir­di:
- Rüs­təm, bi­li­rik yax­şı şair­sən, həm də bö­yük­lü­yün on­da­dır ki, sən hə­mi­şə özü­nü Məm­məd Ara­zın şa­gir­di, onu isə us­ta­dım ad­lan­dı­rır­san. Ca­van ol­san da ta­nı­nır­san, şe­ir alə­min­də öz ye­rin var. 41 ya­şı­ma qə­dər mən Ba­kı­ya qey­diy­ya­ta gö­tü­rül­mə­mi­şəm, an­caq mən fi­kir­ləş­mi­şəm ki, bir Məm­məd Araz dün­ya­sı var və hə­min dün­ya­da mə­nim xü­su­si ye­rim, qey­diy­ya­tım var.
Beh­ru­di sö­zə qo­şul­du və da­hi­lə­ri üç qru­pa ayır­dı:
- Rə­zil olub­lar, son­suz olub­lar, ka­sıb olub­lar. Məm­məd əmi ka­sıb­lar qru­pu­na da­xil olan da­hi­lər­dən­dir. Nə yax­şı ki, Məm­məd Araz var. O, Azər­bay­can şei­rin­də mi­zan tə­rə­zi­dir. Məm­məd Araz olan yer­də heç kim de­yə bil­məz ki, mən bö­yük şai­rəm. Məm­mə­din bö­yük­lü­yü bir də on­da­dır ki, sağ­lı­ğın­da Məm­məd Araz mək­tə­bi ya­ra­nıb, Məm­məd Araz mək­tə­bi var. Məm­məd əmi haq­qın­da “Şeir Al­la­ha oxu­nan dua­dır” baş­lı­ğı ilə mə­qa­lə yaz­mı­şam. “A­zər­bay­can” qə­ze­ti­nə ve­rə­cə­yəm. Mən də ki­çik adam de­yi­ləm...
İ­sa dil­lən­di:
- Bir da­ha əla­və edi­rəm ki, yax­şı şair­sən, an­caq Məm­məd Ara­zın şa­gir­di ol­du­ğun üçün yax­şı şair­sən, Məm­məd Araz mək­tə­bi­nin da­vam­çı­sı­san.
- Bə­li, mən fəxr edi­rəm ki, Məm­məd Araz mək­tə­bi­nin şa­gir­di­yəm.
6 okt­yabr - Məm­məd, Rüs­təm Beh­ru­di Se­va­ka mil­lət­çi de­yil, de­di. Axı sən ay­rı cür de­miş­din.
- Se­vak o vax­tın Zo­ri Ba­la­ya­nı idi. El­mi mə­qa­lə­lər­lə çı­xış edir­di. Rüs­təm onu ta­nı­ma­dı­ğı üçün elə de­yir. Gör şei­rin­də Se­vak nə de­yir:
Biz ki­çi­yik
Gül­lə­nin ucun­da­kı qur­ğu­şun ki­mi
ki­çi­yik.
Biz ki­çi­yik,
Pa­lıd to­xu­mu ki­mi ki­çi­yik...
Və sai­rə mü­qa­yi­sə­dən son­ra gör ne­cə de­yir:
Biz ki­çi­yik,
Ət­ra­fı­mı­zı ye­yib bö­yü­mə­li­yik.
İ­za­ha eh­ti­yac var­mı? Mil­lət­çi­di, yox­sa yox?
Se­vak er­mə­ni şair­lə­ri­nin ço­xu­nu bə­yən­məz­di. Var­ped, yə­ni us­tad de­dik­lə­ri Ava­te­ki də bə­yən­məz­di. De­yir­di, oxu­ma­mı­şam, eşit­mi­şəm ki, siz­də də “us­tad­laş­mış” şair­lər var. Tər­cü­mə olun­maq is­tə­mir­di, tər­cü­mə­dən xo­şu gəl­mir­di. De­yir­di:
- Tər­cü­mə olu­nan­da elə bil mə­ni so­yun­du­rub­lar, çıl­paq qal­mı­şam. Sağ­lı­ğın­da şeir­lə­ri az çıx­mış­dı, ya da heç çıx­ma­mış­dı.
7 okt­yabr - Mə­nim Əla­ğa Va­hid haq­qın­da yax­şı xa­ti­rə­lə­rim var, qis­mət ol­sa, ya­za­ca­ğam.
- Bir ya­rım­çıq ya­zın əli­mə ke­çib. Yaz­mı­san: “Mən Əla­ğa Va­hi­di gör­müş­düm”. Onu gün­də­li­yi­mə kö­çür­mü­şəm.
“Bu gün qü­rur­la de­yə bi­lə­rəm ki, mən Əla­ğa Va­hi­di gör­müş­düm, həm də ta­nış ol­muş­dum.
1963-cü il­də mə­ni Azər­bay­can Döv­lət nəş­riy­ya­tı­nın bə­dii ədə­biy­yat re­dak­si­ya­sı­na mü­dir tə­yin et­di­lər. İşə gir­di­yim gü­nün sa­ba­hı­sı şö­bə­nin si­fa­riş­lər qov­lu­ğu­nu gö­tü­rüb və­rəq­lər­kən Va­hi­din şi­ka­yət əri­zə­si­nə rast gəl­dim. Əri­zə o za­man Az. MK-nın bi­rin­ci ka­ti­bi iş­lə­yən Və­li Axun­do­va ya­zıl­mış­dı. Əri­zə­nin məz­mu­nu təx­mi­nən ya­dım­da­dı; hət­ta bə­zi de­tal­la­rı­na qə­dər. Va­hid ya­zır­dı:
“Hör­mət­li Və­li Axun­dov yol­daş, mə­nim ki­tab­la­rım an­bar­lar kün­cün­də qa­lıb si­çan­la­ra yem olur. An­caq mə­ni çap elə­mir­lər. Bir ki­ta­bın ça­pın­dan öt­rü il­lər­lə nəş­riy­yat­la­ra ayaq dö­yü­rəm. Ha­mı­sı ya­lan da­nı­şır, vəd ve­rir. Ki­ta­bın çıx­ma­sı haq­da gös­tə­riş ver­mə­ni­zi xa­hiş edi­rəm”.
Bu mə­qam­da mər­hum ya­zı­çı Sa­lam Qə­dir­za­də re­dak­si­ya­ya gəl­di. Va­hi­din mək­tu­bu­nu ona oxu­dum. Mək­tub ya­zı­lan ün­va­na çat­ma­mış, adi şi­ka­yət əri­zə­si ki­mi mü­va­fiq şö­bə­də qey­də alı­nıb, ba­xıl­maq üçün Mət­buat Ko­mi­tə­si­nə gön­də­ril­miş, İs­kən­də­rov yol­daş da bax­maq üçün Azər­nəş­rə, Azər­nəş­rin di­rek­to­ru da “müəl­li­fə” ca­vab ver­mək üçün dər­kə­nar­la şö­bə­yə gön­dər­miş və bu­ra­da mür­gü­lə­miş­di.”
-- Ya­zı tam de­yil, nə üçün­sə da­vam edə bil­mə­mi­şəm.
Ə­la­ğa Va­hid Sə­məd Vur­ğun­dan baş­qa heç bir şai­ri qə­bul et­məz­di. Bir də­fə özü mə­nə da­nı­şıb:
- Sə­məd Vur­ğu­nun ya­nı­na ge­dib qə­zə­li­mi oxu­dum, axı­rın­cı mis­ra­nı be­lə bi­tir­dim:
Va­hi­dəm, xal­qı­mın qə­zəl şai­ri.
Sə­məd Vur­ğun tez əla­və et­di:
Mə­həb­bət şai­ri, gö­zəl şai­ri.
Son­ra Lit­fon­dun mü­di­ri­ni ça­ğı­rıb gös­tə­riş ver­di:
- Va­hi­də iki min ma­nat pul ver.
On­da Sə­məd Vur­ğun Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın səd­ri idi. Va­hid ona mad­di yar­dım edə­ni unut­maz­dı.
Şö­bə­də olan iş­çi­lə­rə gös­tə­riş ver­dim ki, Va­hi­di ya­nı­ma ça­ğır­sın­lar. Sa­lam Qə­dir­za­də də ora­da idi. Söz ver­di ki, mən ça­ğı­ra­ram, gə­lər.
İ­ki gün ke­çən­dən son­ra 12 yaş­lı oğ­lu ilə gəl­di:
- Bur­da Məm­məd İb­ra­him kim­dir?
- Mə­nəm, Va­hid əmi, nə qə­dər əl­yaz­man var­sa, gə­tir. 15 çap və­rə­qi həc­min­də bir ki­ta­bı­nı çap edək.
- Val­lah, inan­mı­ram.
- İnan, Va­hid əmi, inan, - de­dim.
Üç-dörd gün ke­çən­dən son­ra Sey­fəd­din Dağ­lı da gəl­di. Əla­ğa ilə qo­hum idi­lər. Sey­fəd­din­dən xa­hiş et­dim ki, Va­hi­də kö­mək et­sin ki­ta­bı­nı çap edək. Adil müəl­lim­lə də ra­zı­laş­mış­dım, yax­şı olar de­miş­di. Be­lə­lik­lə, 64-cü il­də ki­ta­bı­nı çap et­dik, çox ra­zı­lıq et­di.
Mə­nə hə­mi­şə Ma­met de­yər­di. Qaq­ra­ya is­ti­ra­hə­tə get­mə­yə ha­zır­laş­dı­ğım vaxt­lar idi. Ara­da çı­xıb bağ­da­kı ka­fe­də aya­qüs­tü ye­mək ye­yər­dim. Gör­düm ki, Va­hid ayaq üs­tə du­ra bil­mir. Bu­fet­çi­dən so­ruş­dum ki, Va­hid nə yeyib, pu­lu­nu ve­rim:
- 100 qram kon­yak - ca­va­bı­nı ver­di.
Pu­lu­nu ve­rib Va­hi­də ya­xın­laş­dım:
- Va­hid əmi, nə ye­yir­sən?
- Ma­met, aşa­ğı dü­şək, hə­rə­miz bir pi­ti ye­yək.
Get­dik, nə içir­sən, Va­hid əmi?- so­ruş­dum.
- Hə­rə­miz 200 vu­raq, - ca­va­bı­nı ver­di.
Gə­tir­di­lər, elə bu vaxt uzun əl­lə­ri olan bir ki­şi bi­zə ya­xın­laş­dı. Va­hid­lə gö­rüş­dü­lər.
- Bu ki­şi­ni ta­nı­yır­san­mı? - so­ruş­du.
- Yox, ca­va­bı­nı ver­dim.
- Bu ki­şi Se­yid Şu­şins­ki­dir.
İç­mək tək­lif et­dim, Se­yid iç­mə­di. Söy­lə­dim ki, mən işə qa­yıt­ma­lı­yam, si­zi ha­ra la­zım­sa apa­rım.
- Ma­met, sən get, biz Se­yid­lə bur­da dəm­lə­nə­cə­yik.
Mən işə qa­yıt­dım.
Bir də­fə mən tə­lə­bə olan­da ic­las ol­muş­du, be­lə yer­lər­də tə­lə­bə­lər ma­raq­la iş­ti­rak edər­di­lər. Sə­məd Vur­ğun sağ idi. Zey­nal Xə­lil ic­las­da çı­xış et­di:
- Yol­daş­lar, Va­hid bi­zim qa­ba­ğı­mı­zı kə­sib, bi­zi oxu­mur­lar, ki­tab­la­rı­mı­zı al­mır­lar, bax­ma­ya­raq ki, so­sia­liz­mi təb­liğ edən bi­zik.
S. Vur­ğun ye­rin­dən dil­lən­di:
- Zey­nal, gə­rək Va­hid­dən yax­şı ya­za­san ki, sə­ni oxu­sun­lar.
Zey­nal din­mə­dən tri­bu­na­dan düş­dü.
Mə­nim də ki­tab­la­rım çıx­mış, Va­hid oxu­muş­du. Mə­nə de­yər­di:
- Ma­met, əşa­rın yax­şı­dır, lap Sə­məd ki­mi ya­zır­san.
Hə­mi­şə za­ra­fat­la de­yər­di, ə, oğ­raş, de­yən gə­rək, iki ar­vad al­maq sə­nin ha­ra­na ya­ra­şır. Tak­si şo­fer­lə­ri ha­ra de­sə idi onu pul­suz apa­rar­dı­lar.
- Məm­məd, mə­nim fik­rim­cə, Sü­ley­ma­nın qə­zəl­lə­ri Va­hi­din qə­zəl­lə­rin­dən yax­şı­dır axı.
- Yox, Va­hi­din qə­zəl­lə­ri xa­nən­də­lə­rin oxu­du­ğu mu­si­qi­yə ya­tır. Elə Sü­ley­ma­nın qə­zəl­lə­ri də yax­şı­dır.
11-12 okt­yabr - Məm­məd ax­şa­ma qə­dər bir kəl­mə də da­nış­ma­dı. Ax­şam əh­va­lı­nın yax­şı­laş­ma­sı­nı göz­lə­dim. Nə­ha­yət ki...
- Mən Uni­ver­si­te­tin jur­na­lis­ti­ka fa­kül­tə­sin­də oxu­yan­da Yu­sif Şir­van dər­nək apa­rır­dı. “Mən” kəl­mə­si olan şeir­dən xo­şu gəl­məz və onu mü­za­ki­rə­yə qoy­maz­dı. Ca­van­lar da qəs­dən “mən” kəl­mə­si­ni iş­lə­dər­di­lər. Və elə vaxt olur­du ki, gün­lər­lə dər­nək­də şe­ir mü­za­ki­rə olun­maz­dı.
Gün­düz bir az ke­fi du­rul­muş­du, hə­vəs­lə xa­ti­rə­lə­rə üz tut­du:
- Bu ha­di­sə­ni Qu­ba­da bir məc­lis­də mə­nə Sə­məd Vur­ğun­la ova ge­dən ov­çu da­nı­şıb.
S.Vur­ğun çox vaxt Qu­ba­ya ova ge­dər­miş. Ray­kom ka­ti­bi­nə de­yir ki, mə­nə me­şə­lə­ri yax­şı ta­nı­yan bir ov­çu yol­daş tap. Mən tə­sa­düf nə­ti­cə­sin­də Sə­məd­lə yol­daş­lıq et­dim. Sö­za­ra­sı Sə­mə­də çat­dı­rır­dım:
- Sə­məd müəl­lim, siz çı­xıb ge­də­cək­si­niz, mə­ni­sə tu­tub da­ma ba­sa­caq­lar ki, qa­nun­suz ov et­mi­sən. Sə­məd müəl­lim mə­nə ca­vab ver­di:
- Bu dün­ya­da üç nə­fə­rə qo­ruq-qay­taq yox­dur, bir şai­rə, bir də­li­yə, bir də de­pu­ta­ta. On­la­rın üçü də mən­də var, qorx­ma!
Bir də­fə də Sə­məd Xaç­maz me­şə­lə­ri­nə ova ge­dir. Ye­nə də yer­li­lər­dən bir nə­fə­ri­ni özü­nə bə­ləd­çi gö­tü­rür. Bə­ləd­çi hör­mət mə­na­sın­da Sə­məd Vur­ğun­la siz-biz ki­mi söz­lər­lə da­nı­şır­mış. S. Vur­ğun acıq­la­nır:
- Adam ki­mi da­nış­sa­na, nə dız-vız sal­mı­san.
Bə­ləd­çi be­lə bir əh­va­lat da da­nış­dı:
- Ov ba­şı­mı­zı elə qat­mış­dı ki, bir-bi­ri­miz­dən xə­bə­ri­miz yox idi. Bir də ayıl­dım ki, Sə­məd ya­nım­da yox­dur. Ət­ra­fı gəz­dim, ça­ğır­dım, ca­vab ol­ma­dı. Qa­ran­lıq dü­şür­dü, ya­man qorx­muş­dum. Sən de­mə, ovun izi­nə dü­şüb mən­dən xey­li ara­la­nıb­mış. De­dim, Sə­məd müəl­lim, mə­ni ya­man qor­xut­du­nuz, azar­dı­nız.
- Qorx­ma, Sə­məd itən oğul­lar­dan de­yil, - ca­va­bı­nı ver­di.
Ax­şam sa­at 6-da AMİP-in bi­na­sın­da, zal­da “Fik­ri­min çə­ki­si özüm­dən ağır” baş­lı­ğı al­tın­da ke­çi­ri­lən ge­cə­yə get­dik. Hə­mi­şə­ki ki­mi zal dol­muş, ca­maat aya­qüs­tə qal­mış, içə­ri ke­çə bil­mə­yən­lər isə qa­pı­la­rı açıq qoy­du­rub dəh­liz­dən boy­la­nır­dı­lar. Ço­xu zi­ya­lı­lar idi. İlk əv­vəl 4 yaş­lı bir co­cuq özü­nün uşaq alə­mi ilə “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim” şei­ri­ni çox gö­zəl söy­lə­di və hər bənd­dən son­ra ca­maat­dan al­qış al­dı. Uşaq­lar bir-bi­ri­ni əvəz-əvəz edə-edə şe­ir söy­lə­yir­di­lər. Ara­da mah­nı­ya, sa­za, zur­na­ya da yer ve­ril­di. “Yuğ” teat­rı­nın ar­tist­lə­ri­nin ifa­sın­da “Sən ki­mə gə­rək­sən, mən ki­mə gə­rək”, “İn­nən be­lə o göz­lə­rə bax­ma­ram” söz­lə­ri­nə ya­zıl­mış mah­nı­lar al­qış­lar­la qar­şı­lan­dı. Mi­ka­yıl ye­nə də za­lı aya­ğa qal­dır­dı. Rüs­təm Beh­ru­di çı­xış et­di:
- Əs­lin­də şei­rin heç bir tər­bi­yə­vi əhə­miy­yə­ti yox­dur, şa­ir şei­ri ya­zır, hər kəs or­dan öz pa­yı­nı gö­tü­rür. İn­di si­zə oxu­ya­ca­ğım şe­ir “Qo­şul mə­nə, çı­xaq ge­dək” ad­la­nır. İn­di­ki ca­van­lar hə­min mis­ra­nı be­lə də­yiş­di­rib­lər: “Qo­şul mə­nə, ge­dək vu­raq”.
Çı­xış­lar çox ol­du, am­ma ge­cə­nin gö­zəl­li­yi on­da idi ki, şe­ir ifa­çı­la­rı ha­mı­sı uşaq idi.
Gö­rüş­dən son­ra ge­cə­ni ev­də da­vam et­dir­di­lər.
14 okt­yabr - Məm­mə­din ad gü­nü mü­na­si­bə­ti­lə AMİP ax­şam sa­at 6-da “Züm­rüd” res­to­ra­nın­da ban­ket ver­di. Ban­ke­tin təş­ki­lat­çı­sı və apa­rı­cı­sı İsa müəl­lim idi. Ge­cə­də şeir­lər, sağ­lıq­lar de­yil­di. Mi­ka­yı­lın ifa­sın­da “Ya rəb­bim, bu dün­ya sən qu­ran de­yil” şei­ri çox gö­zəl səs­lən­di.
­E­və qa­yıt­dıq­da qa­pı­da Hey­dər Hə­sə­noğ­lu­nun mək­tu­bu var­dı:
“Çox hör­mət­li Məm­məd müəl­lim, son iki ay­da bu mə­nim dör­dün­cü gə­li­şim­dir. Si­zi ev­də ta­pa bil­mi­rəm. Son vaxt­lar Ba­kı­da az ol­mu­şam. Si­zin ad gü­nü­nü­zü təb­rik et­mə­yə gəl­dim. Zəh­mət ol­maz­sa, Gül­xa­nım müəl­li­mə mə­nə zəng et­sin. Hör­mət­lə: Hey­dər. 14.10.96”
17 okt­yabr - Ar­tıq hər ax­şam Məm­məd­dən ye­ni bir söz eşit­mək is­tə­yim adət ha­lı­nı al­mış­dı:
- Bir də­fə Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­da par­ti­ya ic­la­sı idi. İc­las tən­qid şə­rai­tin­də ke­çir­di. Hü­cum­lar Mir­zə İb­ra­hi­mo­va yö­nəl­miş­di. Mir­zə təm­kin­lə ci­bin­dən nə­sə çı­xa­rıb ağ­zı­na qoy­du. Bu­nu gö­rən Bay­ram Bay­ra­mov du­rub ic­las­da­kı­la­ra de­di:
- Bi­zə ayıb ol­sun ki, bu boy­da ki­şi­ni əsə­bi­ləş­dir­dik, ba­xın, Mir­zə müəl­lim di­li­nin al­tı­na va­li­dol qoy­du.
Mir­zə çox sa­kit­cə ca­vab ver­di:
- Bay­ram, va­li­dol de­yil, kon­fet­dir.
Mir­zə­nin kəs­kin söz­lə­ri var­dı. De­yir­di ki, yu­xa­rı təş­ki­lat­lar ya­zı­çı­la­rı mi­li­sio­ner atı­na dön­də­rib, min­mək is­tə­yir­lər. Bil­mək is­tə­mir­lər ki, ya­zı­çı­nın və­zi­fə­si an­caq əsər yaz­maq­dır.
Bir də­fə Aka­de­mi­ya­nın bi­na­sın­da nə­sə bir yı­ğın­caq idi. İc­la­sı Mir­zə aç­dı. İc­las­da­kı­lar uzun za­man əl çal­dı­lar. Mir­zə acıq­lan­dı:
- Bəs­di­rin, əl ça­la-ça­la dost­la­rı­mı da mə­nə düş­mən et­di­niz...
Bay­ram Bay­ra­mov Mət­buat Ko­mi­tə­sin­də sədr müa­vi­ni iş­lə­yən­də ka­ti­bə­si M. İb­ra­hi­mo­va zəng edib de­yir ki, Bay­ram müəl­lim si­zin­lə da­nış­maq is­tə­yir. Acıq­la­nan Mir­zə qız­dan so­ru­şur:
- Bay­ram müəl­lim kim­dir?
Son­ra te­le­fo­nu qo­yub döv­lət te­le­fo­nu­nu gö­tü­rür və Bay­ra­ma zəng edir:
- Bay­ram, si­zin­lə da­nı­şan SSRİ Ali So­ve­ti­nin de­pu­ta­tı, Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qı­nın səd­ri Mir­zə İb­ra­hi­mov­dur. Bu nə­dir, ka­ti­bə va­si­tə­si­lə da­nı­şır­san?
Bu söh­bə­ti isə Mir­zə müəl­lim özü bö­yük bir yı­ğın­caq­da da­nı­şıb:
- Ali So­ve­tin səd­ri idim. Mə­nə xə­bər ver­di­lər ki, bir qa­dın Sa­bun­çu­dan gə­lib si­zin­lə gö­rüş­mək is­tə­yir. Qa­dı­nı qə­bul et­dim, qar­şım­da üst-ba­şı cı­rıq, vaxt­sız qo­ca­lı­ğa üz tut­muş bir qa­dın da­yan­mış­dı. So­ruş­dum:
- Kim­sən?
Sı­xı­la-sı­xı­la ca­vab ver­di ki, fi­lan­kə­səm.
Elə bil ürə­yi­mə gül­lə sıx­dı­lar. De­dim, za­lım qı­zı, o idea­lı ürə­yim­də ni­yə öl­dür­dün?
Bu hə­min qız idi ki, vax­ti­lə onu se­vir­dim. An­caq on­la­rın evin­də nö­kər idim. Qız ev­də­ki­lər­dən xəl­və­ti mə­nə ün­siy­yət gös­tə­rər, ye­di­rər­di. De­mək olar ki, ürək­lə­ri­miz­də qar­şı­lıq­lı sev­gi var­dı, aş­kar et­mək müm­kün de­yil­di, çün­ki mən nö­kər, o, isə ağa qı­zı idi.
18 okt­yabr - Hə, Gül­xa­nım, ar­zu­la­dı­ğı­mız müs­tə­qil­li­yi də be­lə qa­zan­dıq... Ya­dın­da­mı, ca­van­la­rı tez-tez ra­yon­la­ra gö­rüş­lə­rə ça­ğı­rar­dı­lar. On­lar da tə­zə yaz­dıq­la­rı şeir­lə­ri, ki­çik he­ka­yə­lə­ri qol­tu­ğu­na vu­rub ça­ğı­rı­lan ra­yo­na ge­dər­di­lər. Ək­rəm Əy­lis­li də Lən­kə­ra­na ge­dir. Söh­bət­lər, sual­lar müx­tə­lif is­ti­qa­mət­də olur.
Mə­lum­dur ki, yaz, yay, pa­yız ge­cə­lə­ri dağ yer­lə­rin­də bir cür, aran yer­lə­rin­də bir cür olur. Söh­bət vax­tı Ək­rəm­dən so­ru­şur­lar:
- Lən­kə­ran ge­cə­lə­ri ne­cə­dir, gö­yü Nax­çı­van gö­yün­dən se­çi­lir­mi, ora­da göy üzü tə­miz olur­mu?
­Ək­rəm sua­la be­lə ca­vab ve­rir:
- Elə bil Lən­kə­ran­da göy bir az al­çaq­dır, ul­duz­la­rı iri­dir.
Ax­şam te­le­vi­zo­ru aç­dıq. S.Vur­ğun - 90.
- Sə­məd Vur­ğu­nun sə­nə­ti­nə çox bö­yük sev­gim var­dı.
Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­da M. Ra­him şe­ir üz­rə məs­lə­hət­çi idi. Ca­van­lar tə­zə yaz­dıq­la­rı şeir­lə­ri oxu­yar, məs­lə­hət alar­dı­lar. Mən də şe­ir oxu­maq is­tə­yir­dim. Bu ara­da S. Vur­ğun da gəl­di. Ra­him müəl­lim ona mü­ra­ciət et­di:
- Sə­məd, otur. Məm­məd İb­ra­hi­mov şe­ir oxu­maq is­tə­yir.
İt­miş-bat­mış şeir­lə­rim­dən bi­ri idi. Şei­rin an­caq iki mis­ra­sı ya­dım­da qa­lıb:
O­nun saç­la­rı­nı ox­şa­yır hər­dən,
Bir qa­dın əlitək də­niz kü­lə­yi.
Sə­məd Vur­ğun əli­ni çiy­ni­mə qoy­du:
- Oğ­lum, qa­dın əli­nin poe­zi­ya­sı ay­rı­dır, - de­di.
S.Vur­ğu­nu ya­xın­dan bi­rin­ci də­fə idi gö­rür­düm. Gö­rü­nür, şe­ir xo­şu­na gəl­mə­miş­di, qəl­bi­mi qır­maq is­tə­mə­di, iki mis­ra­ya mü­na­si­bə­ti­ni bil­dir­di, son­ra Ra­him­dən üzr is­tə­di:
- Ra­him, sə­hə­rə qə­dər di­şim ağ­ra­yıb, otu­ra bil­mi­rəm - de­yə­rək get­di.
Bu söh­bə­ti isə mə­nə da­nı­şıb­lar.
- Meh­di Hü­sey­nin “Tər­lan” ro­ma­nı­nın mü­za­ki­rə­si imiş. Tən­qid­çi­lər hə­rə­si bir tə­rəf­dən əsə­ri tən­qid edir­miş­lər. Meh­di Sə­mə­də mü­ra­ciət edir:
- Sən də da­nış...
Sə­məd söz alıb əsə­ri tə­rif­lə­yir,
- Əsər bə­dii cə­hət­dən qüv­vət­li­dir, su­rət­lə­rin di­li sə­lis­dir, so­sia­lizm-rea­lizm tə­ləb­lə­ri­nə ca­va­ba ve­rir, am­ma yax­şı olar­dı ki, ki­ta­bın üz qa­bı­ğın­da Tər­la­nın şək­li­ni də ve­rər­di­lər, yay­lı­ğı da dal­ğa­lı.
Meh­di hirs­lə­nir:
- Sə­məd, Tər­lan oğ­lan­dır, qız de­yil, oxu­ma­mı­san, nə da­nı­şır­san?
- Ə, oxu­ma­lı bir şey yaz­mı­san ki, oxu­yam!
19 okt­yabr - Keç­miş­dən söh­bət dü­şən­də Hə­sən Əli­yev­dən çox ra­zı­lıq­la da­nı­şar­dı Məm­məd:
- Hə­sən müəl­lim mə­nim xət­ri­mi çox is­tər­di, ba­car­dı­ğı qə­dər qey­di­mə qa­lar­dı. Əj­dər Xan­ba­ba­yev mə­ni ça­ğı­rıb de­di ki, Məm­məd, mən is­tə­yi­rəm “Hə­yə­can tə­bi­li” ki­ta­bı­nın re­dak­to­ru sən ola­san. Ca­vab ver­dim:
- Əj­dər müəl­lim, val­lah, bu tap­şı­rı­ğı Brej­nev də ver­səy­di mən qə­bul et­məz­dim, çün­ki fi­zi­ki cə­hət­dən qüv­vəm çat­mır. Hə­sən müəl­li­min və sə­nin xət­ri­nə tək­li­fi qə­bul edi­rəm. Bi­lir­sən, alim əsə­ri iş­lə­yən­də an­caq el­mi cə­hə­ti­nə fi­kir ve­rir. Ali­mə pub­li­sist kö­mək­çi də la­zım­dır. Hə­sən müəl­lim mə­nə hə­mi­şə de­yər­di ki, bu ki­tab­da sə­nin zəh­mə­tin çox olub.
24-25 okt­yabr - İsa müəl­lim­lə bir­lik­də gə­lən - han­sı teat­rın­sa ya­dım­da qal­ma­dı - re­jis­so­run sə­nət haq­qın­da de­di­yi bu söz­lər xo­şu­ma gəl­di:
- Poe­zi­ya hey­rət de­mək­dir, hey­rət yox­sa, de­mək, o, poe­zi­ya de­yil­dir.
- Sə­nət­çi kü­lək və su ki­mi azad­dır, ən gö­zəl sə­nət əsə­ri ən ağır əzab­la­rı unut­dur­ma­ğa qa­dir­dir - əla­və et­di Məm­məd.
- Məm­məd Ni­za­mi­dən, Xa­qa­ni­dən beyt­lər de­mə­yə baş­la­dı:
Ye­rin dai­rə­si əy­ri­dir bir az,
Bu əy­ri­dən düz­lük göz­lə­mək ol­maz.
Bu­nu Xa­qa­ni XI əsrdə de­yib. Özü də gör ne­cə de­yib. Ye­rin öz oxu­na mai­li ol­ma­sı­nı üzə­rin­də ya­şa­dı­ğı adam­la­rın xa­siy­yə­ti­nə uy­ğun­laş­dı­rıb.
Ni­za­mi öz əsər­lə­rin­də ona gö­rə qa­dın hökm­dar­la­rı seç­miş­di ki, dün­ya­nı dü­zəlt­sə, qa­dın meh­ri, qa­dın ül­fə­ti, qa­dın sev­gi­si dü­zəl­dər. Ki­şi­lər­dən əli­ni­zi üzün, on­lar bu dün­ya­nı dü­zəl­də bil­məz.
Ni­za­mi XII əsrdə ya­şa­dı, in­di isə XII əsr Ni­za­mi­də ya­şa­yır:
Hər ta­rix şe­ir ilə al­sa ya­ra­şıq,
Şüb­hə­siz, ola­caq bir az do­la­şıq.
Doğ­ru­ya aza­cıq bən­zə­yən ya­lan,
Yax­şı­dır ya­la­na bən­zər doğ­ru­dan. (Ni­za­mi)
Ni­za­mi ki­mi bir dü­ha­nın poe­zi­ya­sın­da onun ya­şa­dı­ğı döv­rün ta­ri­xi­ni öy­rə­ni­rik, poe­zi­ya, fi­kir, fəl­sə­fə - nə yox­dur Ni­za­mi­də?!
- Be­lə çı­xır ki, hər dövr o döv­rün poe­zi­ya­sın­da ya­şa­yır və ya­şa­ma­lı­dır.
- Bə­li, bu gü­nün poe­zi­ya­sın­da bu gün ol­ma­lı­dır. Bu key­fiy­yət­lər­dən məh­rum olan, ilk ba­xış­da pa­rıl­da­yan, pa­rıl­tı­sın­dan işıq və is­ti­lik alın­ma­yan əsər­lər uzaq­dan gö­zəl gö­rü­nən his­siz gö­zəl­lə­ri xa­tır­la­dır. On­la­ra ba­xan ta­pı­lar, an­caq se­vən ta­pıl­maz.
“Poe­zi­ya ağ­lın və his­sin məh­su­lu­dur. Bun­lar­sız poe­zi­ya qa­na­dı qı­rıl­mış qu­şa bən­zə­yir.”
De­yi­rəm: “Ya­zı­çı qə­lə­mi­nin hə­yat­dan dərs al­ma­sı əbə­di eh­ti­yac­dır, sə­nə­tin ün­va­nı­na ya­zıl­mış əbə­di qa­nun­dur...”
- Məm­məd, özün de­yir­sən ki, tər­cü­mə­də şe­ir itir, əv­vəl­ki ki­mi, yə­ni müəl­li­fin yaz­dı­ğı ki­mi qal­mır. Ni­za­mi­də də, yə­qin, poe­tik fi­kir­lər itib.
- Yox, tər­cü­mə­də nə qə­dər itir­sə də, Ni­za­mi ki­mi şair­lər­də nə­sə qa­lır. Bax, Nə­si­mi­yə gi­ri­şə bil­mir­lər. Onu yax­şı təh­lil edən tən­qid­çi­ni, hə­lə ki, ta­nı­mı­ram. Nə­si­mi çox bö­yük şair­dir. Hər şey­dən əv­vəl, on­da çox qə­ri­bə şe­ir for­ma­la­rı var. Am­ma Ni­za­mi köl­gə­si onu üzə çıx­ma­ğa qoy­mur. İn­di be­lə şair­lər­dən son­ra, hü­nə­rin var­sa tə­zə söz de.
26 okt­yabr - Pre­zi­dent apa­ra­tın­dan so­ruş­du­lar:
- Biz si­zi Hü­seyn Ca­vi­din məq­bə­rə­si­nin açı­lı­şı­na ge­dən nü­ma­yən­də he­yə­ti­nin tər­ki­bi­nə sal­mı­şıq, eti­raz et­mir­si­niz ki?
Məm­məd ra­zı­lıq ver­di, mə­nim də adı­mı ya­zıb gö­tür­dü­lər. De­di­lər ki, 29-u ge­də­cə­yik.
- Bi­li­rəm, söh­bət­lə­rim üçün da­rı­xır­san, otur, sə­nə da­nı­şım. Bu söh­bə­ti Va­hi­din özü mə­nə da­nı­şıb:
- Ca­van vaxt­la­rı­mız idi, iç­mək is­tə­yir­dik, am­ma pu­lu­muz yox idi. Kom­mu­nist kü­çə­si ilə üzü yu­xa­rı ge­dir­dik. Xoş­bəxt­lik­dən, Cə­fər Cab­bar­lı ilə rast­laş­dıq, ona şi­ka­yət­lən­dik: Cə­fər, öl­mü­şük, bi­zi yer­dən gö­tür.
Cab­bar­lı ərin­mə­dən qol­tu­ğun­dan “Ba­kins­ki ra­bo­çi” qə­ze­ti­ni çı­xa­rıb ye­rə at­dı, üs­tü­nə də bir üç­lük tul­la­dı və de­di:
- Ge­din, özü­nü­zü yer­dən gö­tü­rün.
Məm­məd Ək­bər hə­mi­şə de­yər­di:
- Va­hid bö­yük şair­dir. Mə­nim dos­tum idi. Mə­ni gö­rən­də hə­mi­şə za­ra­fat­la de­yər­di:
Hə­mi şöh­rət­li­sən, hə­mi ad­lı­san,
Dos­tum­san, ha­yıf ki, or­du­bad­lı­san.
Sü­ley­man Rüs­tə­min Va­hi­də aid gö­zəl bir lə­ti­fə­si var­dı:
- Va­hid it sax­lar­dı. İtin quy­ru­ğu­nu kəs­di­rir. Bu­nu lo­tu­lar eşi­dir və iç­mək məq­sə­di­lə gə­lir­lər Va­hid­gi­lə:
- Va­hid, eşit­mi­şik iti kəs­dir­mi­sən, gəl­mi­şik təb­rik edək.
Va­hid özü­nü itir­mir, ar­va­dı­nı ça­ğı­rır:
- Ay qız, dur bir süf­rə aç, itin qo­hum-əq­rə­ba­la­rı yı­ğı­şıb gə­lib­lər.
27 okt­yabr - Sə­hər əli­mə Məm­mə­din ya­rım­çıq mis­ra­la­rı düş­dü.
Ta­bu­tum olay­dı kaş ya­zı ma­sam,
Ya­tay­dım ya­zı­lar ara­sın­da­ca (20.04.81)
İki il öm­rü­mün iki va­ra­ğı,
Ya­zı­lıb əbə­di çev­ril­di ar­tıq (ili ya­zıl­ma­yıb)
- Oxu­dum, bu mis­ra­lar çox gö­zəl de­yi­lib, ni­yə on­la­rı şeir­ləş­dir­mir­sən? Ya­zı ma­sa­na bir ne­çə şe­ir yaz­mı­san, de­yə­sən, ye­nə yaz­maq is­tə­mi­sən?
- Bu can­sız ma­sa nə vaxt­sa ağac olub, bo­ran­la-qar­la, ya­ğış­la dö­yü­şüb, can­lı tə­biət­lə üz-üzə du­rub, in­di evin bir kün­cün­də, əli-aya­ğı bağ­lı, heç ya­na tər­pə­nə bil­mir. Onu da­nış­dı­ra bi­lən sə­nət­lə nə üçün ün­siy­yət­də ol­ma­sın. Yə­qin ki bun­la­rı de­mək is­tə­mi­şəm... Bir də, şər de­mə­sən xe­yir gəl­məz, mən­dən son­ra öl­sən, bü­tün ya­rım­çıq mis­ra­la­rı­mı yı­ğıb çap et­di­rər­sən...
29 okt­yabr - Sə­hər sa­at 9-a iş­lə­miş ev­dən çıx­dıq, ge­dən­lər yı­ğış­mış­dı­lar. Təy­ya­rə­yə mi­nən­dən son­ra çox göz­lə­mə­li ol­duq. Da­rı­xan Məm­məd ba­şı­nı söh­bət­lə qa­rış­dır­ma­ğa üs­tün­lük ver­di:
- 1981-ci il­də Mosk­va­ya qu­rul­ta­ya mən də nü­ma­yən­də sa­lın­mış­dım. Təy­ya­rə­dən dü­şən­də ayaq­la­rım ye­ri­mə­di. Da­yan­dım. Ya­zı­çı­la­rın ço­xu de­di ki, ye­ri­yə bil­mir­sən, ni­yə gəl­mi­sən? İsaq İb­ra­hi­mov əl atıb ça­ma­da­nı­mı gö­tür­dü. De­di ki, Məm­məd, bun­la­rın sö­zü­nü ürə­yi­nə sal­ma, in­san­lıq­la­rı yox­dur ki, sə­nə elə söz de­yir­lər. Ya­vaş-ya­vaş ge­dək. İn­di ye­nə iki­fi­kir­li idim. Nax­çı­va­na get­mək is­tə­mir­dim, am­ma yax­şı ol­du gəl­dim.
Nə­ha­yət, uç­duq. Təy­ya­rə Nax­çı­va­na enən­də 1230 idi. Məm­məd ayaq üs­tə du­ra bil­mə­di­yi üçün ət­ra­fa boy­la­nan­da, bi­zi ax­tar­dıq­la­rı­nı gör­düm. Yol uzu­nu ca­maat Məm­mə­di al­qış­la­yır, onu gö­rüb se­vi­nir­di­lər. Bi­zi qo­naq evin­də yer­ləş­dir­di­lər.
Saat 3-də ar­dı­mız­ca ma­şın gəl­mə­li idi. An­caq ge­cik­miş­di. Na­ra­hat ol­duq. Axır ki, ma­şın gə­lib çıx­dı. Ey­van­lar­da, məq­bə­rə­nin ət­ra­fın­da olan ca­maat Məm­mə­di gö­rən ki­mi: - Məm­məd Araz! Məm­məd Araz! - de­yə al­qış­la­yır­dı­lar. Pre­zi­dent stul təş­kil et­di­rib Məm­mə­di oturt­du. Məq­bə­rə­nin açı­lı­şı ba­şa çat­dı.
­Ax­şam sa­at 7-də ban­ket ve­ril­di. Biz - Ca­bir Nov­ruz, Fik­rət Qo­ca, Mu­sa Ya­qub, Xey­rəd­din Qo­ca bir sto­lun ət­ra­fın­da otur­duq. Ma­raq­lı söh­bət­lər, sağ­lıq­lar ol­du. Apa­rı­cı Fə­ra­məz Maq­su­dov idi. Çı­xı­şı­nın bir ye­rin­də özü­nün şe­ir yaz­dı­ğı­nı, mah­nı bəs­tə­lə­di­yi­ni, hət­ta özü oxu­du­ğu­nu söy­lə­yən Fə­ra­mə­zin sö­zü­nə Qa­bil ye­rin­dən rep­li­ka at­dı:
- Fə­ra­məz rəqs elə­sin.
Zal gü­lüş­dü. Şah­mar Ək­bər­za­də Müş­gü­naz xa­nı­ma həsr elə­di­yi şei­ri oxu­du. Bir mis­ra­sı be­lə idi:
Müş­kü­naz mə­zar­dan mə­za­ra gə­lin kö­çüb­dü...
Qa­bil şei­rə də mü­na­si­bə­ti­ni bil­dir­di.
Mi­ka­yı­lın çı­xı­şı da­ha ma­raq­lı idi:
- Hör­mət­li Hey­dər Əli­yev, Hü­seyn Ca­vi­di lap çox is­tə­di­yi­niz­dən nə­və­ni­zin adı­nı da Azər qoy­mu­su­nuz.
Mi­ka­yıl sö­zü­nə da­vam et­di: - Nax­çı­van tor­pa­ğı mö­cü­zə­li tor­paq­dı. Məm­məd Ara­zın bu və­ziy­yət­də bu­ra gəl­mə­si, adam­la­rı ya­ra-ya­ra məq­bə­rə­yə çıx­ma­sı özü də mö­cü­zə idi. Si­zin, Nax­çı­van və Məm­məd Ara­zın da sağ­lı­ğı­na içək və sö­zü­mü “A­zər” poe­ma­sın­dan bir par­ça ilə bi­tir­mək is­tə­yi­rəm.
Da­nı­şan­lar çox ol­du. Ara­da fa­si­lə­dən is­ti­fa­də edə­rək ət­ra­fım­da otu­ran­la­rın ha­mı­sı ya­zı­çı ol­du­ğu üçün be­lə bir su­al ver­dim:
- Mən ne­çə də­fə te­le­ve­ri­liş­lər­də ta­nın­mış və ya ta­nın­ma­mış şa­ir və na­sir­lər­dən eşit­mi­şəm ki, on­la­ra şei­ri də, nəs­ri də tan­rı pı­çıl­da­yır, on­lar da ha­zı­rı­nı ağ ka­ğı­za kö­çü­rür­lər. Siz ne­cə? Si­zə də kim­sə pı­çıl­da­yır?
Ca­bir:
- Mən, ümu­miy­yət­lə, ina­na­mı­ram ki, elə bir qüv­və var və o da şe­ir pı­çıl­da­sın. O in­san bey­ni­nin məh­su­lu­dur.
Fik­rət Qo­ca:
- Hə­yat­da elə bir şey ola bil­məz ki, kim­sə sə­nə dik­tə edib yaz­dır­sın.
Mu­sa Ya­qub:
- Mən ina­nı­ram, nə­sə bir şey var, yox­sa har­dan gə­lir bun­lar in­san bey­ni­nə?
Xey­rəd­din Qo­ca:
- Şair­lər şeir­lə­ri­ni ürək­lə­ri­nin qa­nı ilə ya­zır­lar.
Fa­si­lə­dən son­ra Hey­dər Əli­yev çı­xış et­di:
- 5 ya­şım­da olan­da mə­ni bö­yük qar­da­şım Hə­sən Əli­yev bağ­ça­ya apa­rar­dı. Bağ­ça­mı­zın pən­cə­rə­si Mö­mü­nə xa­tun məq­bə­rə­si­nə ba­xır­dı. Çox hey­ran­lıq­la məq­bə­rə­yə ba­xar, onun rəs­mi­ni çə­kər­dim...
Çox gö­zəl bir ge­cə idi. Yə­qin ki, Ca­vi­din ru­hu da ra­zı qa­lar­dı.
30 okt­yabr - Sə­hər ya­ğış ya­ğır­dı, ha­va tu­tul­muş­du. Qo­naq evi­nin hə­yə­tin­də ta­nış adam­lar­la sa­lam­laş­dıq. Tən­tə­nə­li ke­çi­ri­lən yı­ğın­ca­ğa get­mə­dik, çün­ki Məm­məd otu­ra bil­mir­di.
­Ax­şam dü­şən­də abi­də­yə bax­ma­ğa çıx­dıq, mə­də­niy­yət evi­nə ya­xın­laş­dıq, la­kin içə­ri gir­mə­dik.
Qo­naq evin­də ta­nış nax­çı­van­lı­lar­la söh­bət­lə­şir­dik ki, ar­xa­mız­ca ma­şın gəl­di və biz kon­ser­tə get­dik. Lap ar­xa­da otur­duq ki, oxu­yan­la­ra ma­ne ol­ma­yaq.
Məm­mə­din “Bu şey­tan­lar” şei­ri­ni Fat­ma xa­nı­ma ver­miş­dim ki, kon­sert­də ifa et­sin­lər, çün­ki şe­ir Hü­seyn Ca­vi­də həsr olun­muş­du. Fat­ma xa­nım Ab­dul­la­za­də şei­ri oxu­yub çox bə­yən­miş və ifa­çı ar­tis­tə ver­miş, vaxt az ol­du­ğu­na gö­rə ifa­çı şei­ri tam əz­bər­lə­yə bil­mə­miş­di. Onu ay­rı şeir­lə, “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim, dün­ya heç ki­min” şei­ri ilə bir­ləş­di­rib ifa et­miş­di. Ye­nə də uzun al­qış­lar­la qar­şı­lan­mış­dı şeir.
A­ra­da ope­ra­tor­lar gə­lib Məm­mə­di çə­kir­di­lər. Son­ra Ni­za­mi Xu­di­yev de­di ki, on­la­rı mən gön­də­rir­dim, çün­ki bun­lar bir də tək­rar olu­nan ha­di­sə­lər de­yil.
Kon­sert qur­ta­ran­da Möh­tə­rəm pre­zi­dent ca­maa­ta tə­zim edə­rək qa­pı­ya yö­nəl­di və bir­dən çö­nüb bi­zə tə­rəf gəl­di, Məm­məd­lə gö­rüş­dü:
- Nə yax­şı kon­sert­də iş­ti­rak et­din, yo­rul­ma­mı­san ki, yax­şı­san?
Son­ra gö­rü­şüb ay­rıl­dı. Ban­ke­tə get­mə­yib qo­naq evi­nə qa­yıt­dıq. Ge­cə Nax­çı­va­nın sə­ma­sı elə ay­dın, elə gö­zəl idi ki...
31 ok­taybr - Sə­hər çox gö­zəl bir ha­va var­dı. Am­ma ye­nə Ba­kı­nın zəh­ri­mar ha­va­sı­na qa­yıt­ma­lıy­dıq. Qa­yıt­maq vax­tı­nı so­ruş­dum. Sa­at iki­də ca­va­bı­nı ver­di­lər. Bu­fet­dən çay, ye­mək gəl­di. Məm­mə­di ye­di­rib, hə­yə­tə çıx­dıq. Ni­za­mi Xu­di­yev Məm­mə­din əh­va­lı­nı so­ruş­du və söh­bə­tə baş­la­dı:
- Rəh­bər­li­yə ke­çən ki­mi Məm­mə­də aid ve­ri­liş ve­rə bil­mə­dim. Bi­zim hər işi­mi­zə qulp qo­yan­la­rı gö­rür­sü­nüz, o də­qi­qə de­yir­lər ki, nax­çı­van­lı­dır, ona gö­rə də ve­ri­liş ve­rir. Onun haq­qın­da nə çə­ki­lib­sə qal­sın fond­da. İn­di ya­vaş-ya­vaş çə­ki­liş­lər apa­raq. Mi­ka­yıl­la söh­bə­ti­miz­də o, Məm­mə­din bir şei­ri­ni oxu­du, “qurd mə­lər­ti­si, tül­kü qaq­qıl­tı­sı” - ə, bu ki­şi be­lə söz­lə­ri ha­ra­dan ta­pır. Sse­na­ri­si­ni özüm ya­za­ca­ğam. Gö­zəl bir ki­no çə­kək, qoy qal­sın ta­rix­də.
Məm­məd də söh­bə­tə qo­şul­du:
- Ni­za­mi­nin ata­sı ilə bir yer­də oxu­mu­şuq. Son­ra­lar gö­rü­şər­dik, Ni­za­mi ilə nə­fəs alar­dı, Al­lah rəh­mət elə­sin.
Gə­lən­lər hə­rə­si bir tə­rə­fə da­ğıl­dı. İş­çi­lər­dən bil­dik ki, ge­ri qa­yıt­maq sa­at 4-ə qa­lıb. Biz İn­qi­lab­gi­lə get­mə­li ol­duq, çün­ki Məm­mə­din dər­ma­nı­nın vax­tı ke­çir­di, ye­mək ye­mə­li idi. Hə­yət­də an­caq Ca­bir və Mu­sa qal­mış­dı. On­la­rı da gö­tü­rüb Mö­mü­nə xa­tun məq­bə­rə­si­nə get­dik. Son­ra İn­qi­lab­gi­lə yı­ğış­dıq, ye­mək vax­tı çox ma­raq­lı söh­bət­lər ol­du.
Mu­sa Ya­qub:
- To­fiq Bay­ram­la Qa­za­xa get­miş­dik. O vax­tın də­bi ilə gə­lən qo­naq­la­ra bi­rin­ci töv­lə­lə­ri gös­tə­rər­di­lər. Bi­zi də əv­vəl ora apar­dı­lar. To­fiq dö­zə bil­mə­di, üzü­nü ray­ko­ma tu­tub de­di ki, ə, Qa­zax an­caq töv­lə­lər­dən iba­rət­dir, res­to­ran yox­dur?
- Ola­caq, ola­caq, To­fiq müəl­lim, o da ola­caq - de­di­lər.
Mu­sa söh­bə­ti­nə da­vam et­di: - Məm­məd əmi bi­zim kən­di­mi­zə gəl­miş­di. Dağ­la­ra, gəz­mə­li yer­lə­rə çıx­ma­lı idik. At­lar ay­rıl­mış­dı. Məm­məd mə­nə de­di:
- Mu­sa, on­lar yax­şı at­la­rı mi­nib ge­də­cək­lər, bi­zim pa­yı­mı­za ya­bı dü­şə­cək, şair­lə­rin ta­le­yi be­lə­dir.
Hə­qi­qə­tən, elə də ol­du. Dağ kən­di­nə çat­dıq. Evin di­var­la­rın­da çox­dan ya­pış­dı­rıl­mış qə­zet qal­mış­dı. Gö­zü­mü­zə iri hərf­lər­lə ya­zıl­mış bir baş­lıq sa­taş­dı: - “Xalq düş­mə­ni Mi­ka­yıl Müş­fiq” - ac­göz­lük­lə oxu­duq. Məm­məd əla­və et­di:
- Mə­qa­lə­nin müəl­li­fi Ək­bər Məf­tun idi. Özü­nü şa­ir sa­nır­dı, uni­ver­si­te­tin müəl­li­mi idi. Son­ra­lar boy­nu­na al­mır­dı mə­qa­lə­ni o ya­zıb, ya­lan­dan de­yir­di ki, adım­dan ya­zıb­lar.
Mu­sa söh­bə­ti­ni mə­zə­li əh­va­lat­lar­la da­vam et­dir­di.
- Məm­mə­di hey­rət­lən­dir­mək is­tə­yir­dim - əmi, bax su bu­ra­da ne­cə qır­mı­zı­dır, bir az o tə­rəf­də isə ağ­dır, gö­rür­sən?
Ə­mi isə gü­lüb ca­vab ve­rər­di:
- Mu­sa, mə­nə də yox da, su­yun al­tın­da­kı tor­paq han­sı rəng­də­dir­sə su hə­min rəng­də gö­rü­nür.
Söh­bət­lər, sağ­lıq­lar baş alıb ge­dir­di. Qa­ra­bağ­dan söh­bət dü­şən­də Ca­bir dil­lən­di:
- Hey­dər Əli­yev cə­nab­la­rı de­yir ki, bu sa­at Qa­ra­bağ­da 35 min si­lah­lı rus əs­gə­ri var, mə­nə tək­lif edib­lər ki, qo­şun­la­rı­mı­zı Azər­bay­can­da yer­ləş­dir­sə­niz Qa­ra­bağ mə­sə­lə­si­ni həll edə­cə­yik, an­caq gör­düm ki, gür­cü­lə­ri al­dat­dı­lar, Şe­var­nad­ze­yə söz ver­miş­di­lər ki, rus qo­şun­la­rı Gür­cüs­tan­da yer­ləş­sə, Ab­xaz mə­sə­lə­si həll olu­na­caq. Qo­şun­la­rı yer­ləş­dir­di­lər, am­ma Ab­xaz mə­sə­lə­si­ni həll et­mə­di­lər.
Son­ra əla­və et­di: - Bu da bir ta­le­dir, val­lah. Bir yer­də otur­duq, tə­sa­dü­fə bax.
- Bu bir ta­rix­dir, bil­lah, bun­lar ta­ri­xin sə­hi­fə­lə­ri­dir, - de­di, - Mu­sa.
Saat 4-ə qal­mış qo­naq evin­dən əş­ya­la­rı­mı­zı gö­tü­rüb ae­ro­por­ta yol­lan­dıq. Ha­mı yı­ğış­mış­dı. Yol bo­yu Ni­ya­məd­di­nin ifa­sın­da Məm­mə­din mah­nı­sı səs­lə­nir­di. Ye­ri­miz­də otur­duq. Vaxt ke­çir, Pre­zi­dent ge­ci­kir­di. Təy­ya­rə­də ən çox da­nı­şan şair­lər idi. Sa­lo­nun ar­xa tə­rə­fin­də qa­fi­yə mü­za­ki­rə­si ge­dir­di. Ha­mı­dan gur Zə­lim­xa­nın sə­si çı­xır­dı. Sən de­mə, şair­lər Ca­vi­də hə­rə­si bir bənd şe­ir yaz­ma­lı, qa­fi­yə sual­la qur­tar­ma­lı idi. Məm­mə­də də təx­mi­nən be­lə məz­mun­da bir mək­tub gəl­di:
“Ər­toğ­ru­lun ru­hu məq­bə­rə­nin için­də do­la­şır, ata­sı­nın ru­hu ilə da­nı­şır, olub-ke­çən­lər haq­qın­da ata­sı­na sual­lar ve­rir. Bənd­lər sual­la­rı əha­tə et­mə­li­dir”.
Zə­lim­xan, Sa­bir, Mu­sa, Mi­ka­yıl, Ka­mal və s. yaz­dıq­la­rı bənd­lə­ri də gön­dər­miş­di­lər. Məm­məd də yaz­dı:
Bu tor­pa­ğın ürə­yi­nə çə­kil­din,
Ü­rə­yi­nə, bə­bə­yi­nə çə­kil­din.
Ba­rı in­di azad­san­mı, şai­rim,
Şim­şək­lə­rə qa­nad­san­mı, şai­rim?
Mi­ka­yıl onu be­lə re­dak­tə et­di:
Bu tor­pa­ğın ürə­yi­nə çə­kil­din,
Ürə­yi­nə, bə­bə­yi­nə çə­kil­din,
Dən-dən olub tor­pa­ğı­na əkil­din,
Tor­pa­ğın­da azad­san­mı, əfən­dim,
Şim­şək­lə­rə qa­nad­san­mı, əfən­dim?
Məm­məd eti­raz et­di ki, tor­paq sö­zü çox olur, bənd ye­ni­dən də­yi­şil­di. (Bu bənd­lər son­ra­dan han­sı qə­zet­də­sə çap olun­du).
Nə­ha­yət, qa­ran­lıq dü­şən­də Pre­zi­dent gə­lib çıx­dı. Təy­ya­rə­nin sağ tə­rə­fin­dən boy­la­nan İlan­lı dağ da du­ma­na bü­rün­mək­lə ge­ri qa­yı­dan­lar üçün da­rıx­dı­ğı­nı bil­dir­mək is­tə­yir­di. Təy­ya­rə Təb­ri­zin üs­tün­dən uçan­da Rza İba­dov, “Mu­sa Ya­qub, gö­zü yol­da Təb­ri­zin” - Təb­ri­zin üs­tün­dən uçu­ruq de­di. Pre­zi­dent ca­maat olan sa­lo­na ke­çib ge­cik­mə­si­nin sə­bə­bi­ni de­di. Kim­lər­lə­sə gö­rüş­dü, söh­bət et­di, Məm­mə­di ax­tar­dı və onun­la da gö­rüş­dü:
- Mən çox se­vin­dim ki, təd­bir­də iş­ti­rak et­mi­sən, gə­lib ata yur­du­nu gör­dün. Yo­rul­ma­dın ki? Sə­nə tez-tez Nax­çı­va­na gəl­mək la­zım­dır.
- Düz­dür, mə­nə­vi zövq al­dım, hər şe­yi gör­düm, ya­za­ca­ğam.
- Yaz da, ni­yə yaz­mır­san, yaz­san yax­şı olar...
Son­ra Ana­rı, Fat­ma xa­nı­mı, El­çi­ni öz sa­lo­nu­na ça­ğır­dı.
Bu­nun­la da Nax­çı­van sə­fə­ri­miz ba­şa çat­dı.
1 no­yabr - Bu söh­bə­ti mə­nə bir ne­çə də­fə söy­lə­yib Məm­məd:
- 60-cı il idi. Mən Mosk­va­da oxu­yan­da Meh­di Hü­seyn nə vaxt Mosk­va­ya gəl­sə idi mə­ni və Söh­ra­bı ax­ta­rar­dı. Ye­nə də Meh­di ilə gö­rüş­dük. Meh­man­xa­na­dan çı­xıb Qor­ki kü­çə­si ilə Puş­ki­nin hey­kə­li­nə tə­rəf ge­dir­dik. Müa­sir şair­lər­dən söh­bət düş­dü. Bir­dən Meh­di müəl­lim mən­dən so­ruş­du:
- Hü­seyn Ca­vi­də mü­na­si­bə­tin ne­cə­dir?
- Meh­di müəl­lim, mən Ca­vi­di də­rin­dən oxu­ma­mı­şam, an­caq Ca­vid bö­yük şair­dir.
- Bö­yük­lü­yü nə­də­dir?
- Dram əsər­lə­rin­də çox bö­yük prob­lem­lər - bə­şə­ri, əx­la­qi, in­sa­ni prob­lem­lər qo­yur. Ona gö­rə də...
Meh­di­nin yol­da­şı Fat­ma xa­nım dil­lən­di:
- Ca­vi­din bö­yük­lü­yü elə bö­yük­lü­yün­də­dir. Si­zin na­sir, dra­ma­turq, şair­lər­dən - ha­mı­nız­dan mü­qa­yi­sə­yə gəl­məz də­rə­cə­də bö­yük­dür Ca­vid.
- Hü­seyn Ca­vid müəl­li­mi ol­du­ğu üçün be­lə da­nı­şır Fat­ma, am­ma o bi­ri ya­zı­çı­lar­dan söh­bət dü­şən­də Fat­ma xa­nım su­sur, Ca­vid­dən söh­bət dü­şən­də dil­lə­nir. Mə­nim və Fat­ma xa­nı­mın Ca­vid haq­qın­da fi­kir­lə­ri­miz bir-bi­ri­lə üst-üs­tə düş­mür. Hər hal­da, Ca­vid­lə ideo­lo­ji mü­ba­ri­zə­miz da­vam edir, - de­di Meh­di.
7 no­yabr - De­dik­lə­ri vaxt H. Hə­sə­noğ­lu və İsa Hə­bib­bəy­li gə­lib çıx­dı­lar. İsa özü­nün tə­lə­bə­lik il­lə­rin­dən söh­bət aç­dı:
- Nax­çı­van­da ins­ti­tut­da oxu­yan­da əy­nim­də dir­sə­yi get­miş bir pen­cək var­dı. Anam ora elə ya­maq sal­mış­dı ki, çox bi­lin­mir­di. Bir gün, ürə­yim­də giz­li mə­həb­bət bəs­lə­di­yim qız da da­xil ol­maq­la, bir ne­çə nə­fə­rin ya­nın­da müəl­lim mən­dən so­ruş­du ki, İsa, pen­cə­yin ya­maq­lı­dı? Ona ca­vab ver­mə­dim, ya­taq­xa­na­ya qa­yıt­dım, o qə­dər ağ­la­dım ki, yas­tı­ğım ta­mam su ol­muş­du. Son­ra te­le­vi­zi­ya­da “Köh­nə pen­cə­yim” şei­ri­mi oxu­dum. Müəl­li­mə zəng vu­rub so­ruş­dum, şei­ri­mə qu­laq as­dın­mı? Ca­vab ver­di ki, işıq­la­rı­mız yan­mır­dı. İn­di ta­le elə gə­tir­di ki, hə­min mə­zu­nu ol­du­ğum ins­ti­tu­tun rəh­bə­ri­yəm.
Son­ra mü­ka­fat­la­rın nə vaxt ve­ri­lə­cə­yi­ni də­qiq­ləş­di­rib get­di­lər.
8 no­yabr - Ağa­lar Bay­ra­mov iki qız­la qo­na­ğı­mız ol­du:
- Məm­məd müəl­lim, bu qız­lar ba­cı­dır­lar, sə­nin pə­rəs­tiş­kar­la­rın­dır. Qız­la­rın bö­yü­yü Fə­zi­lə İn­cə­sə­nət ins­ti­tu­tun­da dərs ve­rir, Ye­ga­nə isə hə­kim­dir, ey­ni za­man­da, hə­vəs­kar bəs­tə­kar­dır. Sə­nin “A­ta mil­lət, ana mil­lət ağ­la­ma”, “A­ğar­ma sa­çım, ağar­ma”, “Dün­ya dü­zəl­mir” şeir­lə­ri­nə mu­si­qi bəs­tə­lə­yib, - mə­lu­mat ver­di Ağa­lar.
16 no­yabr - Gün­də­li­yim sə­nin söh­bət­lə­ri­ni göz­lə­yir axı.
- Su­al ver, ca­vab ve­rim.
- Yax­şı. Mə­nə qa­ran­lıq­dı, hə­yat hə­qi­qə­ti­ni poe­zi­ya­da ol­du­ğu ki­mi ne­cə ver­mək olar ki, inan­dı­rı­cı ol­sun?
- Hə­yat hə­qi­qə­ti ilə poe­zi­ya hə­qi­qə­ti əkiz ol­ma­sa­lar da qar­daş­dır. Am­ma­sı var: - hər hə­yat hə­qi­qə­ti bə­dii hə­qi­qət, hər bə­dii hə­qi­qət də hə­yat hə­qi­qə­ti de­yil. Əsl ya­zı­çı olan bir bən­də hə­yat hə­qi­qə­ti­nin elə gö­zə­çar­pa­nı­nı alır ki, ona elə bir bo­ya ve­rir ki, bu­ra­da hə­yat hə­qi­qə­ti ilə bə­dii hə­qi­qət qay­na­yıb qa­rı­şır. Han­sı­nın ha­ra­da baş­la­nıb ha­ra­da qur­tar­dı­ğı­nı seç­mək ol­mur. Ya­zı­çı qə­lə­mi üçün hə­yat hə­qi­qə­ti xam­mal­dır. On­dan son­ra po­lad, də­mir və ya çu­qun alın­ma­sı üçün nə pro­ses­lər ge­dir­sə, bə­dii hə­qi­qət də ya­zı­çı­nın qəl­bin­də, tə­xəy­yü­lün­də ya­ra­dıc­lıq la­bo­ra­to­ri­ya­sın­da hə­min yo­lu ke­çir.
Sə­nət­kar­dan xa­ric sə­nə­tin gö­zəl­li­yi yox­dur. O var­lıq sə­nət­ka­rın qəl­bin­də yet­kin­lə­şir, zəh­mə­tin­də dün­ya­ya gə­lir.
Bo­yük hə­ya­tın, bə­şə­rin öv­la­dı olan sə­nət­kar qə­lə­mi za­ma­nın ən qüd­rət­li müəl­li­mi sə­viy­yə­si­nə qalx­ma­lı­dır.
Poe­zi­ya o za­man ya­ra­nır ki, onun ob­yek­ti var, is­te­da­dın ağıl fə­nə­ri bun­la­ra yö­nə­lib və gör­mə­li­ni gös­tə­rir. Gö­zəl­lik ola bi­lə­cək löv­hə­ni işıq­lan­dı­rır. Gö­zəl­lik də o za­man gö­zəl­dir ki, yüz­lə­rin, min­lə­rin zöv­qü­nü ox­şa­ya bi­lir.
Bü­tün hə­qi­qət­lər o za­man sə­nət hə­qi­qə­ti olur ki, bun­lar sə­nin və­tən­daş­lıq bor­cun və ama­lın­la bir­lə­şir. Bu gü­nün mü­rək­kəb ha­di­sə­lə­ri, bu gü­nün ada­mı­nın mə­nə­vi alə­mi, şəx­si və ic­ti­mai duy­ğu­la­rı bu gü­nün ya­zı­çı­sı­nın ən yax­şı mək­tə­bi­dir.
Heç bir el­min “ha­va bü­ro­su” xə­bər ve­rə bil­məz ki, yüz il­dən son­ra nəğ­mə ya­ğı­şı, qa­rı nə don­da ola­caq­dır...
18-20 no­yabr - İş­dən gəl­di, is­ti­ra­hə­ti­ni et­di.
- Gül­xa­nım, Şəm­kir­də mə­nim­lə gö­rü­şə ha­zır­la­şır­lar. Yax­şı ke­çi­rə­cək­lər. De­yir­lər ki, sən Məm­məd Araz­san, onun üçün hər şey çox yax­şı ol­ma­lı­dır.
Ax­şam Cə­lal Əli­yev te­le­fon­la da­nış­dı:
- Nə vaxt idi xəs­təy­dim, Mi­ka­yıl­la hər də­fə da­nı­şı­rıq ki, gə­lim, Məm­məd­lə gö­rü­şüm, am­ma im­kan düş­mür. İc­ra ha­ki­miy­yə­ti­nə tap­şır­mı­şam, si­zə ev ax­ta­rır. Ki­şi­nin nə­zə­rin­də­si­niz. De­yir­di ki, Nax­çı­van­da gö­rüş­mü­şük, xa­nı­mı ilə otur­muş­du. As­lan müəl­lim çox qey­rət­li oğ­lan­dır. Xal­ça ha­zır olan ki­mi ya bur­da, ya da Şəm­kir­də təq­dim edə­rik, ne­cə is­tə­sən.
Məm­məd mə­nə gös­tə­riş ver­di ki, bü­tün ya­rım­çıq qal­mış şe­ir və mis­ra­la­rı­mı top­la. On­lar­da bit­mə­miş fi­kir­lər var, la­zım gə­lən­də çap et­mək olar. Son­ra de­di ki, sə­nin yaz­dıq­la­rı­nı re­dak­tə edə­cə­yəm.
21 no­yabr - Doğ­ru­dan ya­zı­la­rı­mı re­dak­tə edə­cək­sən?
- Hə, ne­cə ki?
- Bir şərt­lə, mə­nim yaz­dıq­la­rı­mın heç bi­ri­ni çı­xar­ma­ya­san gə­rək. Bu şərt­lə ra­zı ola­ram.
- Sə­nin mən­ti­qi­nə gö­rə çı­xa­rıl­ma­ma­lı­dır, an­caq “so­vet re­dak­to­ru­nun” mən­ti­qi­nə gö­rə çı­xa­rıl­ma­lı­dır. 50 il­dir bi­zi po­zur­lar - ne­cə dö­zü­rük?
22 no­yabr - Məm­məd, de­yir­sən ki, kim ki pis­lik­lə məş­ğul­dur, onun adı­nı çək­məz­lər. Yax­şı­la­rı yaz de­yir­sən, ni­yə?
- Ni­yə? Ona gö­rə ki, pis elə ha­mı­nın ya­nın­da pis­dir, onu ha­mı ta­nı­yır. Yaz­maq­la ta­nı­ma­ya­caq­lar ki...
- Sə­nin­lə çə­ki­şən­lər­dən bi­ri­lə ne­cə ol­du ki, son­ra­lar ara­nız dü­zəl­di?
- Bi­lir­sən, ara vu­ran­lar hər vaxt möv­cud­dur. Mə­ni həzm edə bil­mə­yən­lər hə­mi­şə köl­gə­mi qı­lınc­la­yıb­lar.
23 no­yabr - Sə­nə mə­zə­li bir əh­va­lat da­nı­şım: Bir dəs­tə ca­van şa­ir “İn­tu­rist”də ye­yib-içir. İçən­dən son­ra xö­rək­pay­la­yan­la­rı təh­qir edib da­va sa­lır­lar. Mə­sə­lə İt­ti­fa­qa ça­tır. Meh­di Hü­seyn, baş­da Atif Zey­nal­lı ol­maq­la, on­la­rın ha­mı­sı­nı ça­ğı­rır. Mə­sə­lə­ni pre­zi­diu­ma qo­yub on­la­rı Ya­zı­çı­lar İt­ti­fa­qın­dan çı­xar­ma­ğı qə­ra­ra alır­lar. Əli Və­li­yev tək­lif ve­rir:
- Meh­di, ora Cab­ba­rı da əla­və elə.
- Əli müəl­lim, mən ora­da ol­ma­mı­şam, mən ni­yə?
- Sən or­da ola bi­lər­din, tə­sa­dü­fən ol­ma­mı­san, on­lar­dan da çox içə bi­lər­din. Adı­nı ya­zın.
İ­çən­lə­rin ara­sın­da Meh­di müəl­lim Yu­sif Hə­sən­bə­yi gö­rüb so­ru­şur:
- Sən ni­yə gəl­mi­sən, or­da ki, yox idin, sən də içir­sən?
- İçi­rəm e, Meh­di müəl­lim, an­caq do­yun­ca içə bil­mi­rəm, pu­lum yox­dur.
O­nun “do­yun­ca içə bil­mi­rəm” sö­zü­nə Meh­di­ni gül­mək tu­tur və ha­mı­sı­nı ba­ğış­la­yır.
1 de­kabr - Rəs­sam Adil Rüs­tə­mov zəng et­miş­di:
- “Va­hid” xey­riy­yə cə­miy­yə­ti sə­nin­lə gö­rüş ke­çir­mək is­tə­yir, Məm­məd müəl­lim.
- Va­hid haq­qın­da mə­nim gö­zəl xa­ti­rə­lə­rim var, gə­lər­sən da­nı­şa­rıq, vax­tı­nı də­qiq­ləş­di­rə­rik.
De­dim, Məm­məd, Va­hid haq­qın­da ye­nə də xa­ti­rə­lə­rin var?
- Si­nəm Va­hid­lə əla­qə­dar xa­ti­rə­lər­lə do­lu­dur, on­la­rı özüm­lə apar­ma­yım.
- Mən yaz­dıq­la­rım­dan əla­və ye­nə də var­sa, da­nış ya­zım.
- Sə­nin yaz­dı­ğın hə­lə ki, xal­qa çat­mır.
3 de­kabr - EM­ZE-nin mə­də­niy­yət evin­də Məm­məd­lə gö­rüş ke­çi­ril­di. Gö­rüş Çər­kəz hə­ki­min təş­kil et­di­yi xey­riy­yə cə­miy­yə­ti­lə idi, Də­mir­çi kən­di­nin “Sa­rı­su” cə­miy­yə­ti. Ge­cə­ni Va­qif Əsə­dov apa­rır­dı. Mü­ğən­ni Rə­hi­lə Bən­də­li­ye­va Məm­mə­din söz­lə­ri­ni aşıq ha­va­sı ilə oxu­yur­du, gö­zəl bir ge­cə alın­mış­dı.
6 de­kabr - Bu gün isə Şəm­ki­rə yo­la dü­şü­rük. As­lan As­la­no­vun qar­da­şı El­se­vər bi­zi apar­ma­ğa gəl­miş­di. Yol uzun ol­du­ğu­na gö­rə söh­bət­lər müx­tə­lif is­ti­qa­mət­lər­də ge­dir­di. El­se­vər özü­nün an­caq bir şai­ri - Məm­məd Ara­zı ta­nı­dı­ğı­nı söy­lə­di. Bü­tün xalq an­caq Məm­məd Ara­zı qə­bul edib, - de­di.
- Mə­nim ki­mi şair­lər çox­dur, on­la­rın haq­qı­nı dan­maq ol­maz... eti­raz et­di Məm­məd.
Şəm­ki­rə ya­xın­la­şan­da El­se­vər se­vinc­lə:
- Xa­la, val­lah, ya­ğış yağ­sın de­yə, nə­zir ve­rir­di­lər, bir dam­cı da düş­mür­dü. Məm­məd müəl­li­min aya­ğı düş­dü, ya­ğış yağ­ma­ğa baş­la­yıb.
Şəm­kir­də qo­naq evi­nə düş­dük. Şə­hə­rin rəh­bər­li­yi Məm­mə­di qar­şı­la­dı, am­ma ya­man so­yuq idi. Ax­şam xə­bər­lə­rin­də Xa­li­də Ha­si­lo­va­nın və­fa­tı haq­qın­da mə­lu­mat ve­ril­di. Bir ne­çə gün əv­vəl biz Xa­li­də və Ələ­viy­yə haq­qın­da da­nış­mış­dıq. Bu gün isə Xa­li­də xa­nım hə­yat­da yox­dur.
Sə­hər tez­dən As­lan müəl­lim və ic­ra apa­ra­tı­nın iş­çi­lə­ri Məm­mə­din ya­nı­na gəl­di­lər, onun­la gö­rüş­dü­lər.
İc­las za­lın­da 1100 nə­fər yer­lə­şir - de­di­lər, - bir o qə­dər də çöl­də qa­lıb, biz on­la­rı ge­ri qay­tar­mı­şıq, qa­rı­şıq­lıq ol­ma­sın de­yə, ar­tıq adam­la­rı içə­ri bu­rax­ma­mı­şıq.
Gö­rü­şü Sol­tan apa­rır­dı. Mək­təb­li­lər yax­şı ha­zır­laş­mış­dı­lar. Şəm­kir­li­lər tə­ləb edir­di­lər ki, sto­lun üs­tün­də­ki gü­lü gö­tür­sün­lər, biz şai­ri yax­şı gö­rək. Çı­xış­lar və təb­rik­lər çox ol­du. Aşıq Mu­rad be­lə bir cüm­lə iş­lət­di: “Dağ­lar ağ­la­ma­sa, aran ya­nar”. Çı­xış­lar qur­tar­dıq­dan son­ra ha­mı Məm­mə­di əha­tə edib öpür, onun­la şə­kil çək­di­rir­di­lər. Ax­şa­müs­tü Cə­lal müəl­lim iki də­fə zəng edib gö­rüş­lə ma­raq­lan­dı. Sə­hə­ri­si Ba­kı­ya qa­yıt­dıq.
9 de­kabr - Şəm­kir gö­rüş­lə­ri­nin xü­la­sə­si­ni te­le­vi­zi­ya­da ver­di­lər. Mə­tin Mir­zə te­le­fon­la Məm­mə­di təb­rik et­di:
- Atam və mən be­lə gö­rüş­lə­rə si­zin­lə get­mə­yə hə­mi­şə ha­zı­rıq. Bun­dan son­ra bi­zə bir ne­çə gün qal­mış xə­bər ve­rin.
İ­si Mə­lik­za­də haq­qın­da ve­ri­liş ge­dir­di, büs­tü­nün açı­lı­şı idi.
- İsi­nin, - de­di Məm­məd, - çox gö­zəl yu­mo­ru var­dı. Ya­zı­çı­lar­dan iba­rət fut­bol ko­man­da­sı təş­kil et­miş­di. Əli Və­li­yev, Əh­məd Cə­mil, Mir­zə...
Məm­məd fik­ri­ni tam izah edə bil­mə­di.
14-15 de­kabr - “Rə­şid 20 il bun­dan əv­vəl” ad­lı ki­no­su ge­dir­di.
Məm­məd: - Azər­nəşr­də şö­bə mü­di­ri iş­lə­yən­də İran­da kon­sert ve­rib gə­lən Rə­şid mə­nim­lə gö­rüş­dü. Mə­nə bir şe­ir ver­di, de­di ki, bu şei­ri ve­rən şəxs söy­lə­di ki, onu Məm­məd İb­ra­hi­mə çat­dı­rar­san. Oxu­dum, şeir­dən ba­şım çıx­ma­dı...
Mən də şei­ri Rə­şid­dən gö­tü­rüb oxu­dum. Çox sət­hi ya­zıl­dı­ğı­na gö­rə heç bir mət­bua­ta ve­rə bil­mə­dim...
Mir­zə Xə­ləf­li­ni işə gö­türt­mək üçün Şa­ma­xı­ya Sa­yı­lo­vun ya­nı­na get­miş­dim. Mən Xə­ləf­li­ni adi bir iş­çi ki­mi işə gö­tür­mə­yi xa­hiş et­dim. Sa­yı­lov mə­nə hör­mət edib onu mə­sul ka­tib gö­tür­müş­dü.
- Son­ra ne­cə ol­du?
- Son­ra re­dak­tor ol­du.
- Sə­nin­lə əla­qə sax­la­dı?
- Da­ha bağ­dan ərik qur­tar­mış­dı.
Qən­dab oxu­yur: - Su­dan gə­lən ku­zə­li qız...
- A ki­şi, ku­zə ilə qı­zı ha­ra apa­rır­lar?
- Yə­qin su­la­rı yox­muş, ku­zə­ni alıb, qı­zı ge­ri qay­ta­ra­caq­lar!..
O­xu­nur: Ku­zə­ni əlin­dən al­lam...
- Hə, gör­dün, de­di­yim düz çıx­dı, ku­zə­ni əlin­dən alır­lar, su­yun bo­şal­dıb qay­ta­rır­lar.
31 de­kabr - Bu il nə ilə yad­da qal­dı.
Yıl­ma­zın dün­ya­ya gəl­mə­si­lə, vəs­sa­lam!
1997-ci il
2 yan­var - Ax­şam şə­hid­lə­rə həsr olun­muş ve­ri­li­şə ba­xan Məm­məd de­di:
- Əs­lin­də, mü­ha­ri­bə yox­dur, am­ma dır­na­qa­ra­sı mü­ha­ri­bə qur­ta­ran ki­mi hər şey yad­dan çı­xa­caq, on­la­rın heç adı­nı tu­tan da ta­pıl­ma­ya­caq, çün­ki tez unu­dan xal­qıq. Hər hal­da, öz ha­lı­mı­za özü­müz yan­ma­lı­yıq, dərd bu­ra­sın­da­dır ki, biz hə­lə öz ha­lı­mı­za ya­na bil­mi­rik, hə­mi­şə­ki ki­mi, göz­lə­yi­rik. Və göz­lə­yə-göz­lə­yə özü­müz­dən uzaq­la­şır, özü­mü­zə yad olu­ruq...
5 yan­var - Mən ilk sev­gi şeir­lə­ri­ni ta­pıb çı­xar­mı­şam. Oxu, bəl­kə on­la­rı da ki­ta­ba sa­laq?
- Bə­zən ya­rım­çıq sa­yı­lan, la­kin tam fi­kir olan mis­ra­la­rı da sal­maq olar və la­zım­dır. Həm də ya­dım­da ikən de­yim “Göy­dən dörd al­ma düş­dü” şei­ri­ni an­caq ki­ta­ba ver­mək olar. Ni­yə­si­ni bi­lir­sən. Çox çə­tin ya­zı­ram, əlim iş­lə­mir. Am­ma bə­də­nim­də ömür­lük ya­şa­yan bir ağ­rı var - yaz­maq ağ­rı­sı. Yə­ni ağ­rı­ya-ağ­rı­ya yaz­maq. Son­ra­kı söz oxu­cu­la­rın­dır. Müm­kün qə­dər tə­zə söz, tə­zə de­yim, tə­zə löv­hə və tə­zə­lər, - mə­nim pla­nım bu­dur. Bu da çox çə­tin iş­dir. Bəl­kə bu­na gö­rə çox ya­rım­çıq mis­ra­la­rım var. Si­nəm söz­nən do­lu­dur...
- Ya­rım­çıq mis­ra­la­rı iş­lə­mək la­zım­dır. Hə­min mis­ra­la­rın­dan “Kəl­bə­cər qaç­qın­la­rı­na” şei­rin ya­ran­dı. Gör­dün ki, ne­cə səs qo­part­dı?
6 yan­var - Qa­bil axır ki öz de­di­yi­nə çat­dı, - nə­ha­yət, ope­ra bi­na­sın­da 70 il­li­yi­ni qeyd et­di­lər - de­dim.
Məm­məd gül­dü və de­di:
- Gö­rür­sən, Əli­ye­və nə de­yir? “Mə­nə de­yir­lər ki, ay Qa­bil, ni­yə tə­lə­sir­sən, hə­lə sən­dən əv­vəl Rə­şid Beh­bu­do­vun, Üze­yi­rin yu­bi­ley­lə­ri var, axı on­la­rı da ke­çir­mə­li­yik. Cə­nab Əli­yev, mən on­la­ra ca­vab ver­dim ki, on­lar ölüb, da­ha di­ri­lə bil­məz­lər. Am­ma mən ölə bi­lə­rəm”.
- Gör­dün­mü, o, Qa­bil­dir, ori­ji­nal adam­dır, Hey­dər Əli­ye­vi də gül­dür­dü.
17 yan­var - Na­har­dan son­ra bi­zə Şə­ra­fəd­din ad­lı jur­na­list gəl­di. Æur­na­lis­tin vəd­lə­ri:
- Məm­məd müəl­li­min ma­şı­nı­nın tə­mi­ri­ni bir nə­fər boy­nu­na gö­tü­rüb. Ya­lan və ya doğ­ru ol­du­ğu iki gün­dən son­ra mə­lum ola­caq. Xa­la, əmi­yə ne­cə ba­xır­sı­nız?
- Əmi­yə əmi ki­mi.
- Əmi­yə bir iş ol­sa mən ölə­rəm, mən onun­la nə­fəs alı­ram.
- Şə­ra­fəd­din, ba­la, özün də bi­lir­sən ki, da­nış­dı­ğın ya­lan­dı. Ya­lan­dan ölən­lə­rin bi­ri də sən. Mə­nim gə­li­şi­gö­zəl söz­lər­dən acı­ğım gə­lir.
18 yan­var - “Dün­ya­nı dərk et­dim” şei­ri­ni ta­pıb kö­çürt­düm. Üç bənd­dir, hə?
Ça­pır­dım atı­mı be­lə­dən-be­lə,
Ü­zən­gi par­lat­maq adə­tim idi.
İs­tə­səm, dağ­la­rın be­lin­dən be­lə,
Bir an­da aşar­dım, nə çə­tin idi?!
Məm­məd, çox gö­zəl de­mi­sən, ca­van­lıq­da adam elə bi­lir ki, hər şe­yə qa­dir­dir...
- Bəl­kə də bir əl gəz­dir­dim.
“...Dün­ya­nı dərk et­mək, onun sir­lə­ri­nə va­qif ol­maq, ya­ran­dı­ğı gün­dən in­san­la­rı min cür su­al ver­mə­yə va­dar edib. “Ni­yə, nə üçün” sual­la­rı, “o­na gö­rə ki” - ca­vab­la­rı fi­lo­sof­lar ki­mi sə­nət adam­la­rı­nı da dü­şün­mə­yə, özü ilə üz-üzə otur­ma­ğa va­dar edib. Də­ri­nə var­ma­ğa isə ömür çat­mır.
Ən yax­şı­sı bu­dur ki, - su­al ver­mək əvə­zi­nə, əli­ni üzü­nə qo­yub nəğ­mə­ni oxu. Kü­lək­lə­rə qo­şu­lub öm­rün ça­ta­na qə­dər yol get.
Am­ma oxu­ma­ğın cır­cı­ra­ma oxu­ma­ğı­na ox­şa­ma­sın.
Bir gün öm­rün son qa­rı, son ya­ğı­şı ya­ğa­caq, üfü­qün son qı­zar­tı­sı­nı son də­fə seyr edə­cək­sən...
De­mi­şəm:
Bu ün­van - ta­le­yim ya­zan mən­zi­lim,
Zir­və­yə yo­lum­du bu yo­xuş de­mə...
Mə­zar­dan o ya­na in­san mən­zi­li,
Ü­füq­dən o ya­na yol yox­du, bil­dim...
Hər bir qə­bir də in­san öm­rü ya­şa­yır. Oğul-qız­dan son­ra qəb­ri zi­ya­rət edən nə­və­lər az-az olar. Və sa­hib­siz qə­bir­lər tor­pa­ğa yem ol­ma­ğa baş­la­yır. Adi in­san­lar­dan fərq­li ola­raq, sə­nət­kar qəb­ri bir müd­dət ya­şa­yır.
Am­ma yox, ömür bun­dan son­ra da baş­la­ya bi­lər, - bir şərt­lə, qa­ya­la­ra, dağ­la­ra ho­pan sə­sin olub­sa... Kü­lək­lər onu din­di­rə­cək, oxu­da­caq. On­da bir qə­ləm əh­li­nin öm­rü sə­sə, nəğ­mə­yə dö­nə­cək. Ürək­dən gə­lib­sə, ürə­yə kö­çə­cək!
Bəl­kə, şei­rim­də bun­la­rı de­mək is­tə­mi­şəm...”
Ağıl­dan kəm­lər bi­zim evin ye­ri­ni yax­şı ta­nı­yır­lar. Bi­ri gə­lib pul is­tə­di, ver­dik, son­ra Məm­məd­dən tə­ləb et­di ki, onun mək­tub­la­rı­nı müt­ləq Hey­dər Əli­ye­və çat­dır­sın.
Bir nə­fər isə gə­lib boş-boş da­nış­dı ki, mən­də Nə­si­mi­nin ru­hu var, bu vax­ta ki­mi “Qu­ra­ni-kə­rim”­də giz­lən­miş­di, in­di mə­nim bə­də­ni­mə da­xil olub. Bi­lin ki, mən ar­tıq Nə­si­mi­yəm. Yaz­dı­ğı qə­zəl­lə­ri oxu­maq­la baş-bey­ni­mi­zi apar­dı.
­Al­lah, sən bi­zi bu də­li­lər­dən qo­ru!
24-25-27 yan­var - Te­le­fon­da Akif Mə­də­to­vun sə­si eşi­dil­di:
- Hə­ki­mə gəl­mi­şəm, ayaq­la­rım ya­man ağ­ra­yır, gö­rək bu­ra­nın hə­kim­lə­ri nə de­yə­cək­lər. Şa­ir Nax­çı­va­na gə­lən­də bi­zə düş­mə­di­yi­nə gö­rə möh­kəm in­ci­mi­şəm, xü­su­sən də sən­dən.
- Akif, - de­dim, - in­ci­mə, o vaxt ya­man qa­rı­şıq­lıq idi. Si­zə gə­lə bil­mə­dik. Sən şe­ir xoş­la­yan­san, gəl bi­zə. Məm­mə­din ye­ni şeir­lə­ri­ni oxu.
­A­kif sa­bah ax­şam Şö­lə xa­nım­la gə­lə­cə­yi­ni söy­lə­di.
­Ax­şam gəl­di­lər və Akif Hey­dər Əli­yev­lə bağ­lı söh­bə­tə baş­la­dı:
- Hey­dər Əli­yev xal­qı­mı­zın bö­yük oğ­lu­dur. Hey­dər Əli­yev ol­ma­say­dı, bu sa­at Qu­ba, Qu­sar, Lən­kə­ran da əli­miz­dən çıx­mış­dı. Onun si­ya­sə­ti nə­ti­cə­sin­də in­di Azər­bay­can­da sa­kit­lik­dir.
- La­qeyd­lik bi­zim aza­rı­mız­dır,.. - de­yə Məm­məd Aki­fin söz­lə­ri­ni təs­diq et­di.
Ni­za­mi adı­na İns­ti­tut­dan Məm­mə­din xa­ric­də çap olu­nan ki­tab­la­rı haq­qın­da mə­lu­ma­tın la­zım ol­du­ğu­nu bil­dir­di­lər. Zəng edən qa­dın de­di ki, bü­tün ya­zı­çı­lar­dan mə­lu­mat top­la­yı­rıq.
Məm­məd­dən so­ruş­dum: - Axı Tür­ki­yə­dən baş­qa heç yer­də ki­ta­bın çıx­ma­yıb, mən nə ca­vab ve­rim?
- Ni­yə, Ru­si­ya­da, Gür­cüs­tan­da ki­tab­la­rım çı­xıb, qə­zet­lər­də, jur­nal­lar­da baş­qa dil­lər­də şeir­lə­rim çap olu­nub.
Qa­dı­na çat­dır­dım ki, gə­lib la­zım olan­la­rı gö­tü­rə bi­lər.
28-30 yan­var - Alo, sa­lam yol­daş ka­ti­bə müəl­li­mə, rə­is si­zi in­cit­mir ki, ne­cə­si­niz? Biz 31-i ge­di­rik, de­di­yin söz­lər ha­mı­sı qu­la­ğım­da­dır, ça­lı­şa­ca­ğam ki, ha­mı­sı­nı ye­ri­nə ye­ti­rim. Da­ha nax­çı­van­lı­lar­la “mü­xa­li­fət­də” qal­ma­ya­san.
- Akif, mə­nim gi­ley­lə­rim hə­ya­ta ke­çər­sə, mü­xa­li­fət­də qal­ma­ram.
Cə­fər qar­daş de­di­yi ki­mi pa­pa­ğı tik­di­rib gə­tir­di:
- Şir­va­ni də, Za­kir də, Sa­bir də ba­şı­na be­lə pa­paq qo­yub­lar. Sə­nin də elə pa­pa­ğın ol­ma­lı idi, ol­du da.
Biz Cə­fər qar­da­şa Həc­cə ge­də­cə­yi­nə gö­rə yax­şı yol ar­zu­la­dıq.
3 fev­ral - Ax­şam Ne­mət Pə­nah­lı bi­zə gəl­mək is­tə­di­yi­ni bil­dir­di. Tə­zə ki­ta­bı­nı da gə­tir­miş­di. Di­lim dinc dur­ma­dı, so­ruş­dum:
- Ne­mət, qə­zet­də oxu­dum ki, sə­ni par­ti­ya­dan çı­xa­rıb­lar?
Ca­va­bı:
- Yox, ya­lan söh­bət­lər­dir, öz işim­də­yəm. Ki­ta­bı­mı çap et­dir­dim, 5000 nüs­xə­dir. Öz par­ti­yam­da olan iş­çi­lə­rə ver­dim. Qiy­mə­ti 10000 ma­nat­dır. On­dan gə­lən pu­lun üs­tü­nə bir az da əla­və edib si­ya­sə­tə aid xa­ti­rə və ha­di­sə­lə­ri top­la­yıb çap et­di­rə­cə­yəm. Bü­tün ha­di­sə­lə­ri, onun için­də olan adam­la­rı aid ol­duq­la­rı si­fət­lə­ri ilə təs­vir et­mi­şəm. Ki­ta­bım ya­man səs qo­pa­ra­caq, çün­ki ha­mı bu sa­at hə­qi­qət acı­dır.
8 fev­ral - “İl­lər­dən bi­ri” ki­ta­bım var­mı?
- Bir nüs­xə var.
- Ora­da­kı şeir­lə­rim tək­rar çap olun­ma­yıb.
- Ni­yə ya­dın­dan çı­xa­rır­san ki? Sə­nin bü­tün şeir­lə­rin tək­rar-tək­rar çap olu­nub. Tə­zə şe­ir yaz­mır­san ki... Elə il­lər olub ki, əli­nə heç qə­ləm al­ma­mı­san.
- Mən cə­fəng şeir­lər yaz­ma­mı­şam. Söz­nən oy­na­yan, sö­zü oy­na­dan şai­rəm. Söz­dən hib­rid ya­rat­ma­ğı xoş­la­yı­ram. “Dün­ya dü­zəl­mir” şei­rin­də­ki ... “tə­rəf”, “tə­rəf­gir”, “tə­rəf­siz”­söz­lə­ri ki­mi. Şe­ir ya­za bil­mə­yən­də Mir­zə Cə­lil, Sa­bir, Ə. Ca­vad və baş­qa­la­rı haq­qın­da mə­qa­lə­lər yaz­mı­şam. İş­lə­mi­şəm, ya yox? O da ədə­biy­yat­dır. Mə­nim ya­şıd­la­rım mə­nim qə­dər mə­qa­lə yaz­ma­yıb­lar.
- Məm­məd, pub­li­sis­ti­ka dram, poe­ma de­yil. Sə­nin iri­həcm­li əsər­lə­rin çox az­dır, tən­bəl­lik et­mi­sən, boy­nu­na al.
- Mən qa­fi­yə düz­mə­yi xoş­la­mı­ram. Ki­çik-bö­yük, nə yaz­mı­şam ürə­yi­min sə­si ilə yaz­mı­şam. Ye­ri gəl­miş­kən, “Tə­səl­li” şei­ri­ni ki­ta­bın lap əv­və­li­nə sal­maq la­zım­dır. “Qə­fil” şei­ri­ni də 70-ci sə­hi­fə­yə sal.
9 fev­ral - Ax­şam İl­yas Tap­dıq qo­na­ğı­mız ol­du:
- Siz­dən son­ra Şəm­ki­rə get­miş­dim. Şəm­kir­də hə­lə də Məm­məd­lə ke­çi­ri­lən gö­rü­şün söh­bə­ti ge­dir. Sul­tan müəl­lim əmi­nin “A­ya­ğa dur, Azər­bay­can” şe­ri­ni yax­şı dik­si­ya ilə oxu­du. Ora­da bir gür­cü şai­ri də var idi. Onun azər­bay­can­ca çap olun­muş ki­ta­bı­nın təq­di­ma­tı idi. Ge­cə­də mən və Nə­ri­man da iş­ti­rak edir­dik. Bir­dən işıq­lar sön­dü. Gür­cü­nün adı Qu­ram idi. Qu­ram ləm­pə şü­şə­si­nin bir ucu­na ka­ğız tı­xıb şam­pan ilə dol­dur­du və de­di:
- Mən şü­şə­də­ki şam­pa­nı Azər­bay­can xal­qı­nın sağ­lı­ğı­na içi­rəm. Kim mə­nim ki­mi içə bi­lir­sə, gür­cü xal­qı­nın şə­rə­fi­nə iç­sin. As­lan de­di ki, mən elə içə bil­mə­rəm. Mən də sus­dum, an­caq Nə­ri­man özü­nü sın­dır­ma­dı və içə­cə­yi­ni söy­lə­di. Qu­ram ki­mi şü­şə­ni dol­du­rub iç­di və son­ra əza­bı­na döz­mə­dik­cə ləm­pə şü­şə­si­ni icad edən­lə­ri söy­mə­yə baş­la­dı.
İl­yas bu əh­va­la­tı mə­zə ilə da­nış­dıq­ca Məm­məd də ona qo­şu­lub gü­lür­dü. Təəs­süf ki, mən İl­ya­sın da­nış­dı­ğı ki­mi gül­mə­li ya­za bil­mə­dim.
16 fev­ral - Ta­le­yi­miz­dən gi­ley­lə­nir­dim.
- Gül­xa­nım, Məm­məd Araz gör ne­cə de­yir:
Daş­da, də­mir­də ya­şa­dım,
- Açıq qə­bir­də ya­şa­dım,
- Də­ni xəl­bir­də ya­şa­dım...
Al­lah, xə­bə­rin ol­ma­dı.
“A­çıq qə­bir­də ya­şa­dım”; “Al­lah, xə­bə­rin ol­ma­dı”. Diz­lə­rim qat­la­nır, ye­ri­yə bil­mi­rəm, ta­qə­tim kə­si­lib.
A­ğa­yar müəl­li­min sə­si ota­ğa ya­yıl­dı:
- Şə­ru­ru qar ba­sıb, kənd­lər­lə əla­qə kə­si­lib, son­ra qar əri­mə­yə baş­la­yıb, ət­ra­fı su ba­sıb. Söh­bə­ti­nə da­vam et­di;
- Tey­mur­la XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də­ki fi­kir­lə­rə aid araş­dır­ma­lar apa­rı­rıq. Nə qə­dər mü­tər­rəq­qi fi­kir­lər var imiş. Bi­zim ta­rix­çi­lə­ri­miz ha­mı­sı­nı alt-üst edib. Heç bir er­mə­ni be­lə hə­rə­kət et­məz­di.
Be­lə- be­lə söh­bət­lər­dən Ağa­yar müəl­lim xey­li da­nış­dı.
19 fev­ral - “Gənc­lik” nəş­riy­ya­tın­da ki­ta­bın ça­pı­na 45 mil­yon pul la­zım ol­du­ğu­nu söy­lə­di­lər:
- Mən “Gənc­lik” nəş­riy­ya­tı­nın baş re­dak­to­ru Çə­mən­li­yəm, he­sab­la­mı­şıq, 5000 ti­raj­la, üz qa­bı­ğı, ka­ğı­zı, kə­ta­nı və sa­ir ilə 45 mil­yon ma­nat, dol­lar­la isə 11 min dol­lar edir.
- Val­lah, bi­zim elə pu­lu­muz yox­dur, am­ma bu xə­zi­nə ca­maa­ta çat­ma­lı bir xə­zi­nə­dir. Məm­mə­di ha­mı söz­də is­tə­yir, ki­ta­bı­na isə pul kö­çü­rən müəs­si­sə ta­nı­mı­ram. Ha­mı ya­lan sa­tıb ge­dir. Vəs­sa­lam... Gə­lən­də özü si­zə zəng edib ca­va­bı de­yər.
Çö­rə­yi­ni ye­yə-ye­yə söh­bət et­di Məm­məd:
- Ma­şın­da ra­dio­nu açan­da Hə­sən Əb­lu­cun ifa­sın­da şeir­lə­ri­mi ve­rir­di­lər. Ya­man oxu­yur­du:
Adı Pə­nah - Pə­na­hı yox,
Gü­nah pay­lar, gü­na­hı yox.
Bu al­la­hın al­la­hı yox,
Heç dər­di­mə şə­rik çıx­maz...
Ve­ri­li­şi axı­ra qə­dər din­lə­dim. “Bu Al­la­hın al­la­hı yox...” nə isə.
- Təs­diq et­dim:
Dov­şan­lıq ki də­bə min­di,
Göy ta­la­ya əlik çıx­maz...
“Hər­dən fi­kir­lə­şi­rəm; gə­rək­li­yi­mi, gə­rək­siz­li­yi­mi gö­rəy­dim, gü­nah­la­rı­mı, yax­şı cə­hət­lə­ri­mi tə­rə­zi­yə qo­yub çə­kəy­dim.
Xalq yax­şı­nı pis­dən yax­şı se­çir. Gö­rə­sən mə­nim ge­di­şim­dən dağ­lar du­yuq dü­şə­cək­mi? Dağ çə­ni saç yo­lub ağ­la­ya­caq­mı? Bil­mi­rəm... Şai­rə dağ­lar xe­yir-dua ver­mə­sə, o, ya­rı yol­da qa­lar”.
Ax­şa­müs­tü nəş­riy­ya­tın di­rek­to­ru Əli­can te­le­fon­la Məm­məd­dən so­ruş­du:
- Bəl­kə ki­ta­bı nəş­riy­ya­tın he­sa­bı­na çap edək? 4-5 şir­va­na sa­tı­lar­mı?
- Yox, - de­di Məm­məd, - ki­ta­bı ge­ri qay­ta­rın.
20 fev­ral - Für­sət ta­pan ki­mi Məm­mə­di tən­qi­də baş­lar­dım:
- Sə­nin o qə­dər tam fi­kir­li ya­rım­çıq şeir­lə­rin var ki, on­la­rı ta­mam­la da, nə olar?
- Ne­cə ya­zım, har­da ya­zım? Öm­rüm qur­ta­rıb, am­ma bir is­ti kün­cüm, ay­rı ya­zı ma­sam ol­ma­yıb.
- Yax­şı, qəm­lən­mə. Gəl sə­nə bir ya­rım­çıq şei­ri­ni oxu­yum.
Bu yur­dun gü­ne­yi yaz,
Qu­ze­yi bə­növ­şə­li.
Ba­ha­rı qar­lı dağ­lı,
Pa­yı­zı göy me­şə­li.
Bu yur­dun gö­zə­li
Əh­di­ni gü­lə yaz­dı.
Bu yur­dun da­şı ol­lam,
Bu yur­du sev­mək az­dı.
- Sax­la, əv­vəl oxu­duq­la­rın da da­xil ol­maq­la, bu şe­ir də mə­nim de­yil - acıq­lan­dı Məm­məd.
- Tə­ləs­mə, ni­yə acıq­la­nır­san? Sə­nə sü­but edə­cə­yəm ki, sə­nin­dir.
- Yox, ola bil­məz, mən be­lə cə­fəng söz­lər yaz­ma­ram.
- Qış­qır­ma, nəğ­mə­li ana, ya­raq­lı ata sə­nin ifa­də­lə­rin­dir axı. Bir də, bu sə­nin öz xət­tin­dir.
Məm­məd əl ya­zı­la­rı­na bax­dı, son­ra gül­dü:
- Vay-vay, ayıb ol­sun, ətim tö­kül­dü, am­ma mah­nı­ya ox­şa­yır. Yə­qin ki, bəs­tə­kar­lar­dan kim­sə si­fa­riş ve­rib yaz­mı­şam, an­caq ta­mam­la­ma­mı­şam. Bir də bi­zim bəs­tə­kar­lar də­rin mə­na­lı şeir­lə­rə gi­riş­mək is­tə­mir­lər.
22 fev­ral - Kö­lə­lik psi­xo­lo­gi­ya­sı uşaq­la­rı­mı­zın bey­ni­nə elə ho­pub ki, sər­bəst çı­xış edə bil­mir­lər, - de­yin­dim.
Məm­mə­din da­nış­dı­ğı:
- 1970-ci il idi. Rəh­mət­lik Əlia­ğa Kür­çay­lı, Mir­zə İb­ra­hi­mov və mən Tbili­si­yə get­miş­dik. Er­mə­ni­lər də var idi. Kar­lo Ka­lad­ze­nin evin­də qo­naq­lıq idi. Məc­lis qı­zı­şan­da gür­cü­lər ağız-ağı­za ve­rib oxu­yur­lar. Bi­zə də oxu de­di­lər. Biz çaş­dıq. Nə oxu­yaq? Mir­zə müəl­lim bi­zə mü­ra­ciət et­di:
- Ay Məm­məd, siz də bir mah­nı oxu­yun, özü­nü­zü gös­tə­rin.
De­dim ki, Mir­zə müəl­lim, kör­pə­lik­dən ta in­di­yə qə­dər bi­zi bö­yük­lər sı­xış­dı­rıb - sə­si­ni çı­xar­ma, ata var, gül­mə, bö­yük var, oxu­ma, nə de­yər­lər və s. Bö­yük olan yer­də sər­bəst­li­yi itir­mi­şik, in­di də bəh­rə­si­ni gö­rür­sü­nüz. Biz oxu­ma­dıq, am­ma Sil­va Kaputik­yan bi­zim “Bə­ri bax” mah­nı­mı­zı elə yax­şı oxu­du ki... Heç ol­ma­sa, in­di ol­sa da uşaq­la­rı­mı­zı sər­bəst­li­yə alış­dır­mı­rıq. Uşaq özü­nü sər­bəst hiss et­mə­li­dir.
Son­ra şeir­ləş­mə­miş bənd və mis­ra­la­rı ona oxu­ma­ğa baş­la­dım ki, bəl­kə hə­vəs­lə­nib iş­lə­yə.
Ay­rı­lıq bir dağ ol­sa,
Vul­kan ola­caq si­nəm.
Ölüm ol­sam düş­mə­nin,
Hə­yat ol­sam sə­ni­nəm.
və ya
Uğur­suz ta­le­yin uğur­suz so­nu,
Eni var, yö­nü yox yo­la bən­zə­di.
Gö­zəl fi­kir­lər­di? Heç tə­zə möv­zu ax­tar­maq la­zım de­yil. Bu iki mis­ra bö­yük bir ki­tab­dır elə bil.
- Sə­nə çox asan gə­lir, ma­şın de­yi­ləm ki, knop­ka­nı ba­san ki­mi işə düş­sün.
23 fev­ral - Zi­ya Bün­ya­do­vun ölü­mü Məm­mə­də çox pis tə­sir et­miş­dir. Ne­çə gün idi ki, özü­nə gə­lə bil­mir­di:
- Qo­ca ki­şi idi, öz əcə­li ilə öl­mə­di. Ha­yıf... Sa­lam-sa­ba­hı­mız var idi.
Son­ra bu mis­ra­la­rı de­di:
Ha­yıf, qə­bir­lə­rin qa­pı­sı ol­mur,
Qa­pı­lı ev var ki, qə­bir­dən be­tər.
Zi­ya Bün­ya­dov çox bi­lik­li alim idi. Çox gö­zəl bir zi­ya­lı­mı­zı itir­dik.
- Məm­məd, bir tə­rəf­dən ya­zır­san:
“A­ğıl­lı azal­dıq­ca ağıl­sız ar­tır.”
Bu tə­rəf­dən də ya­zır­san: “Qo­ru­yun dün­ya­nı ağıl­lı­lar­dan”, ne­cə ba­şa dü­şək?
- Ağ­la­sığ­maz tex­ni­ka­nı ya­ra­dan, bun­la­rı da­ha çe­vik, qor­xunc, ağ­la­sığ­maz elə­yən “in­san­dır”, “a­ğıl­dır”. Ağıl məc­ra­sı­na sığ­ma­yan­da “a­ğıl daş­qı­nı” baş­la­yır. Bu da ağ­lın az­ma­sı­dır. Və ağıl­lı azan­da ağıl­sız ar­tır. Bö­yük döv­lət­lər də bun­dan is­ti­fa­də edir, dün­ya­nı top ki­mi bir-bi­ri­nə atır. Əgər xalq yet­kin­dir­sə, onun özü­nün sö­zü var­sa, bö­yük­lü­yün­dən, ki­çik­li­yin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, o xalq öl­məz­dir, məğ­lub edil­məz­dir.
Dün­ya­da ye­rim var bir çar­pa­yı­lıq,
Bə­sim­dir bu boy­da dün­ya­nın pa­yı.
və ya
Dün­ya­da ye­rim var bir çar­pa­yı­lıq,
Ona da şə­rik­li göz­lər var hə­lə.
Nə vaxt şeir­lə­şə­cək?
????
24 fev­ral - Qə­dir Rüs­tə­mov haq­qın­da yaz­dı­ğın ya­zı qa­ra­bağ­lı­la­rın xo­şu­na gəl­di­mi?
- Hə, Şah­mar mən­dən hə­min ya­zı­nı “Mə­də­niy­yət” qə­ze­tin­də çap et­mək üçün ica­zə is­tə­di. Mən də ra­zı­lıq ver­dim.
- Bəs jur­na­lın mə­sə­lə­si nə yer­də qal­dı?
- Sa­bah mə­lum ola­caq...
Da­nış­ma­ğa hə­və­sim ol­ma­dı­ğı­na gö­rə ya­rım­çıq beyt­lə­ri­ni gün­də­li­yi­mə kö­çürt­düm.
Ağ­la, ağ­la­yan­da “Kə­rə­mi” üs­tə,
Sı­yır qı­lın­cı­nı qoy or­ta­lı­ğa.
Və ya
Bu də­fə Şah­da­ğın üzü du­man­dı
­Ya da
Sət­tar­xan kü­çə­si çı­xır də­ni­zə,
­İ­tir dal­ğa­lar­da bu yol nə yax­şı.
Nə de­mək is­tə­mi­sən?
A­ra­zın o tay­lı-bu tay­lı həs­rə­ti­nə son qoy­maq üçün ço­maq­dan ya­pış­maq ol­maz. Çox ağıl­lı, təm­kin­li, heç ki­mə, heç nə­yə ma­ne ol­ma­yan mə­də­ni əla­qə­də, ti­ca­rət əla­qə­sin­də, çox sə­mi­mi, çox tə­bii get-gəl­dən baş­la­maq la­zım­dır.
O tay­lı-bu tay­lı sö­zü­nü çox çey­nə­mə­mək, xır­da­çı­lı­ğa yol ver­mə­mək­lə bir amal­la, bir ye­ni sa­ba­ha doğ­ru ad­dım­la­ma­lı­yıq.
O iki sə­tir han­sı his­sin məh­su­lu­du, bil­mi­rəm.
Dal­ğa­lar hə­mi­şə hə­rə­kət­də­dir. Bəl­kə is­tə­mi­şəm Sət­tar­xan hə­rə­ka­tı tə­zə­dən “do­ğul­sun”.
Bir də Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov haq­qın­da şe­ir yaz­maq is­tə­yir­dim, ya­rım­çıq qal­dı.
25 fev­ral - To­fiq ya­şa­yış­la­rın­dan ra­zı­dır?
- Bu sa­at öl­kə­də bir ne­çə qul­dur­dan baş­qa kim yax­şı ya­şa­yır ki? Xü­su­si­lə sə­nət adam­la­rı­nın və­ziy­yə­ti ağır­dır.
- Elə bu­na gö­rə də so­vet­lə­rin döv­rün­də özü­nü­zü oda at­mış­dı­nız ki, qul­dur­lar kef çək­sin...
- De­di­yim qul­dur­lar bü­tün dövr­lər­də olub və ye­nə də ola­caq. Bir xal­qın azad­lı­ğı uğ­run­da pa­yın ol­maq, bu, ay­rı mə­sə­lə­dir. O xal­qın qul­du­ru ol­du və ya ol­ma­dı, - de­yə ca­vab ver­di Məm­məd.
28 fev­ral - Ax­şam bi­zə gə­lən Əh­məd Elb­rus söh­bə­tə be­lə baş­la­dı:
- Mən te­le­vi­zi­ya­da di­ni ve­ri­liş apa­rı­ram. Mə­nim ve­ri­li­şi­mə pre­zi­den­tin özü ba­xır. Məm­mə­di çək­mək is­tə­yi­rəm. Mən ruh­lar­la da­nı­şı­ram. Məm­mə­din də ru­hu­nu ça­ğı­rıb onun­la da­nış­dım. Ru­hu mə­nə tə­zə şeir­lər oxu­du; o şeir­lər­dən Məm­mə­din özü­nün xə­bə­ri yox­dur. Ve­ri­liş­də Azad Mir­zə­can­za­də, Bəx­ti­yar və Məm­məd As­lan da ola­caq.
O qə­dər qə­ri­bə söh­bət­lər et­di ki...
Si­ru­sun ya­nın­dan ke­çib Al­la­hın ya­nı­na get­mi­şəm. Al­lah mə­nə de­di ki, get, sə­nə ya­rım ki­lo qı­zıl, 4500 dol­lar pul bəxş et­mi­şəm, onu fi­lan­kəs­lər­dən alar­san. Məm­məd can­lı klas­sik­dir, ba­xın bu xalq be­lə bir ada­mı qo­ru­mur, qey­di­nə qal­mır. Rəh­mət­lik Əli de­yər­di:
Sən mə­nim qəd­ri­mi bi­lə­sən de­yə,
Bu ca­van ya­şım­da ölüm­mü in­di.
- Bi­zim mil­lə­tin xa­siy­yə­ti­dir ki, sə­nət­kar­la­rı­na, bö­yük adam­la­rı­na ölən­dən son­ra qiy­mət ve­rir­lər. Bəx­ti­yar da bö­yük şair­dir. An­caq Məm­məd baş­dan-ba­şa fi­kir­dir. Mə­sə­lə qal­dı­ra­ca­ğam ki, ni­yə ona fəx­ri aka­de­mik adı ver­mir­lər. Son­ra da əla­və et­di ki, sa­bah sa­at 6-nın ya­rı­sın­da gə­lib çə­ki­liş edə­cə­yəm.
1 mart - Əh­məd Elb­rus de­di­yi vaxt­da çə­ki­liş qru­pu ilə gəl­di. Çə­ki­liş qur­ta­ran­dan son­ra vəd­lər baş­lan­dı:
- Sə­ni “Qor­qud” nəş­riy­ya­tı­na fəx­ri baş­qan se­cə­yəm və 500 min ma­nat ma­aş tə­yin edə­cə­yəm.
- Elb­rus, - de­dim, - ye­ri­nə ye­tir­mə­yə­cə­yin işə söz ver­mə.
­Elb­rus mə­nim söz­lə­ri­mi eşit­mə­məz­li­yə vur­du.
6 mart - Bu gün Ha­cı İb­ra­hi­min ya­nı­na get­miş­dim. Æur­na­lın ça­pı­na ma­liy­yə kö­mə­yi gös­tər­mə­si­ni xa­hiş et­dim. Ca­vab ver­di ki, bu sa­at pu­lu­muz da, im­ka­nı­mız da yox­dur. Vəs­sa­lam. Azər­bay­can­da ye­ga­nə eko­lo­ji jur­na­lın və­ziy­yə­ti be­lə­dir.
Cə­fər qar­daş xə­bər ver­di ki, Məm­mə­din əmi­si oğ­lu Za­kir­lə da­nış­mı­şam, ki­ta­bın ça­pı­na pul ve­rə­cə­yi­ni söy­lə­di.
- O de­di, siz də inan­dız? Nis­yə söh­bət­dir, bir də ona heç nə de­mə­yin.
Ax­şam Sə­mə­din ev-mu­ze­yi­ni gös­tər­di­lər. Məm­məd mu­ze­yi tə­rif­lə­di və mən­dən so­ruş­du:
- Ba­xır­dın?
- Yox, Yıl­maz­la “mü­ba­ri­zə”­də idim, ba­xa bil­mə­dim. Mə­nim də elə ye­rim, şə­rai­tim ol­sa on­lar­dan yax­şı mu­zey dü­zəl­də­rəm.
- Əl­bət­tə, həm evi, həm də ye­ri yax­şı­dır, ne­çə il­lər­dir ki, mu­ze­yə la­zım olan əş­ya­la­rı yı­ğır­lar - ca­va­bı­nı ver­di Məm­məd.
7-8 mart - Müx­tə­lif öl­kə­lər­dən gəl­miş şair­lər yu­bi­ley ge­cə­sin­də çı­xış edir­di­lər. Qa­za­xıs­tan­dan - qa­zax şai­ri çı­xı­şın­da mə­lum si­ya­hı­nı sa­da­la­dı: El­çin, Anar, Bəx­ti­yar, Sa­bir, Zə­lim­xan, bun­lar Azər­bay­ca­nın “sağ göz­lə­ri­dir” - söy­lə­di.
- “Sol göz­lə­rin” adı çə­kil­mə­di. De­yir­sən ki, za­man hər şe­yi öz ye­ri­nə qo­ya­caq, düz­dür, vaxt gə­lə­cək biz dün­ya­da ol­ma­yan­da sə­nin də adı­nı be­lə yer­lər­də çək­mə­li­dir­lər axı.
Eti­raz et­di Məm­məd:
- Bir iş var ki, o ad­la­rı çə­ki­lən­lər on­lar­la gö­rüş­lər­də iş­ti­rak edən, bir məc­lis­də ye­yib-içən adam­lar­dır və be­lə yer­lər­dən bir-bi­ri­ni ta­nı­yır­lar. Mə­ni isə gö­rür­sən.
Mü­ğən­ni oxu­yur:
İ­nan tel­lər ağar­maz, sə­nin acı­ğı­na...
- Ya­lan­dı, - de­di Məm­məd, - Məm­məd ki­mi oğ­la­nın da tel­lə­ri ağar­dı. Vaxt gə­lən­də Məm­mə­din əlin­dən es­ta­fe­ti baş­qa şa­ir gö­tü­rə­cək...
Te­le­vi­zo­ru aç­dım. Rə­sul Həm­zə­tov­dan mü­sa­hi­bə gö­tü­rür­dü­lər.
Məm­məd: - Hə­ya­tın və­fa­sız­lı­ğı­na bax, vax­ti­lə tri­bu­na­la­rı tit­rə­dən Rə­sul in­di da­nı­şa bil­mir.
- Rə­su­lu tər­cü­mə edən To­fiq Bay­ram isə hə­yat­da yox­dur, - de­dim.
8 mart Qa­dın­lar Bay­ra­mı­na həsr olun­muş yı­ğın­ca­ğı Məm­mə­din “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim” şei­ri ilə ye­kun­laş­dır­dı­lar. Şei­ri ba­la­ca bir qız oxu­yur­du.
9 mart - Sə­hər ye­mə­yi­ni ha­zır­la­yı­ram. Məm­məd ey­van­dan mət­bə­xə, mət­bəx­dən ey­va­na ke­çir. Za­ra­fat­la de­yi­rəm:
Axı de­dim be­lə ol­maz,
Ye­ri-ye­ri şei­ri­ni yaz...
- Elə bil o ad­da şai­ri­miz ol­ma­yıb­mış, - təəs­süf­lən­di Məm­məd, - Sə­mə­din se­vim­li­si idi Hü­seyn Arif. Bi­zim Hü­seyn de­yər­di Sə­məd ona. Rəh­mət­lik yax­şı şa­ir idi. Elə bil dün­ya­ya heç gəl­mə­yib­miş.
Mən: Mə­nə elə gə­lir ki, çox şair­lə­ri­miz Xə­lil ki­mi heç nə­dən qorx­ma­yıb mü­ba­ri­zə apar­ma­yıb­lar.
Düz­dür, mən özüm bu­nu eti­raf et­mi­şəm. Xə­lil bir tə­rəf­dən de­yir­di ki, “Yest ta­ka­ya par­ti­ya”, o bi­ri tə­rəf­dən isə, öz işi­ni gö­rür­dü. Sə­məd Vur­ğun isə par­ti­ya­nın qı­lın­cı idi, elə də ol­ma­lı idi. Çün­ki inan­mış­dı par­ti­ya­ya.
- Xə­lil bi­zim ba­la­ca ota­ğı­mı­zın qo­na­ğı olub­mu?
- Hər­dən­bir, qa­lan­la­rı­nı isə bi­lir­sən. Rəh­mət­lik Əli Kə­rim ədə­biy­ya­ta bit­kin sil­si­lə şeir­lə­ri ilə gəl­di. Bir çox tən­qid­çi­lər baş­la­dı­lar onu tə­rif­lə­mə­yə. Bə­zən ada­mı çox tə­rif­lə­yir­lər. Bun­dan son­ra qal­dı­rıl­dı­ğın zir­və­dən en­mək çə­tin olur, bu­ra­dan yu­ma­lan­maq qor­xu­su var.
Ə­gər şai­ri bü­tün bir xal­qın, di­ya­rın, bü­tün öl­kə­nin və­tən­da­şı, əs­rin, za­ma­nın bir çox mə­sə­lə­lə­ri­nə ca­vab­deh he­sab elə­sək, şa­ir ol­maq çox çə­tin iş­dir.
İs­lam İb­ra­hi­mov “Ə­li, tı ge­niy”, - de­yə onu iç­mə­yə dar­tar­dı. Yax­şı oğ­lan, is­te­dad­lı şa­ir idi. Ha­yıf ol­du. Ölü­mü­nə az qal­mış də­niz kə­na­rı­na gəz­mə­yə çıx­mış­dıq. Də­niz kə­na­rın­da olan də­yi­şik­lik­lə­rə se­vin­di:
- Məm­məd, bu­ra­lar nə gö­zəl­dir, heç vaxt be­lə gö­zəl gör­mə­miş­dim də­niz sa­hi­li­ni.
Hə, Əli həm də yax­şı dost idi.
Dün­ya­da iq­lim də­yiş­kən­li­yi, si­ya­si ha­di­sə­lər elə tez-tez, elə qə­fil baş ve­rir ki, bun­la­ra ca­vab ver­mək, nə­yi gü­nün öh­də­sin­də sax­la­maq, nə­yi gə­lə­cə­yə ötür­mək çox cid­di ağıl, son də­rə­cə düz­gün­lük tə­ləb edir.
Tək­rar edi­rəm, bax, şa­ir ol­maq, dü­zü­nü yaz­maq çox çə­tin iş­dir...
Ge­cə sa­at 12-yə iş­lə­miş Rüs­təm Beh­ru­di zəng et­di:
- Əmi, dörd nə­fər dos­tum­la gö­rü­şü­nə gəl­mək is­tə­yi­rik.
Məm­məd kef­siz ol­du­ğu­nu söy­lə­di.
11-12 mart - Məm­məd iş­dən qa­yı­dan­da mə­ni “muş­tu­luq­la­dı”:
- Bu gün ya­nı­ma “A­çıq söz” qə­ze­ti­nin re­dak­to­ru gəl­miş­di, ya­nın­ca bir müəl­li­mə də gə­tir­miş­di. Re­dak­to­run uşaq­la­rı­na in­gi­lis di­lin­dən dərs de­yir. Mə­nim “Sa­la­mat qal” şei­ri­mə “dü­zə­liş” et­mək is­tə­yir­miş, bir mis­ra əla­və edib­miş.
- Bu ne­cə mis­ra­dır ki, müəl­li­mə­ni sə­nin hü­zu­ru­na gə­ti­rib? Mis­ra­nı de gö­rək.
- Mis­ra? Hə, “Sel, sa­la­mat qal”
- Elə bu­nu de­mək üçün ya­nı­na gəl­miş­di?
- Hə.
- Val­lah, ca­maa­tın ba­şı xa­rab­dı.
­Əh­məd Elb­rus te­le­fon­la bil­dir­di ki, çək­di­yi ve­ri­liş ax­şam sa­at 19:10-da “Bu dün­ya­nın qa­ra da­şı gö­yər­di” baş­lı­ğı ilə ve­ri­lə­cək­dir, ba­xın.
Ve­ri­liş yax­şı alın­mış­dı. Məm­mə­din di­li elə bil açıl­mış­dı. Çox yax­şı da­nı­şır­dı. Şeir­lə­rin­dən par­ça­la­rı da gö­zəl söy­lə­di.
Çə­ki­liş­də Əh­məd Elbdrus ya­man asıb-kə­sir­di ki, bur­da nə da­nış­mı­şıq ha­mı­sı efi­rə ge­də­cək, am­ma onun bə­zi adam­la­rın ün­va­nı­na de­di­yi söz­lər­dən əsər-əla­mət qal­ma­mış­dı. An­caq qu­ru tə­şək­kür söz­lə­ri qal­mış­dı. Ve­ri­liş qur­ta­ran­dan son­ra Saat­lı­dan Hü­seyn, Şəm­kir­dən As­lan As­la­nov ve­ri­li­şə bax­dıq­la­rı­nı söy­lə­di­lər. As­lan müəl­lim de­di ki, ve­ri­liş bi­zi se­vin­dir­di, ya­nım­da Gən­cə­dən Ba­ğır müəl­lim də var. Gül-çi­çək vax­tı gə­lib si­zi Şəm­ki­rə apa­ra­ca­ğam. Son­ra Cə­lal Əli­yev zəng edib ve­ri­li­şi tə­rif­lə­di:
- Məm­məd, ev mə­sə­lən ki­şi ilə mə­nim ya­dım­dan çıx­ma­yıb, bu gün­lər­də mə­sə­lə həll olu­na­caq, Nov­ruz bay­ra­mın­da sə­nə ye­nə zəng edə­cə­yəm.
13 mart - Sə­nə bir əh­va­lat da­nı­şım:
- Keç­miş­də bir pad­şah öl­kə­si­nə fər­man ya­yır ki, ge­dər-gəl­mə­zə gön­dər­mək üçün adam ax­ta­rır. Öl­kə adam­la­rın­dan bir səs çıx­mır. Bir xey­li müd­dət ke­çən­dən son­ra gö­rür ki, el­çi da­şı­nın üs­tün­də bir adam otu­rub. Şah se­vi­nib ada­mı ya­nı­na ça­ğı­rır:
- A ki­şi, nə is­tə­yir­sən, tə­lə­bin nə­dir?
- Pad­şah sağ ol­sun, gəl­mi­şəm ki, bil­di­rəm mən də ge­dər- gəl­mə­zə ge­də bil­mə­yə­cəm.
İn­di sə­nə xə­bər ve­rim ki, ki­ta­ba spon­sor­lu­ğa söz ve­rən biz­nes­men te­le­fon­la bil­di­rib ki, ba­ğış­la, xər­ci çə­kə bil­mə­yə­cəm. Əlir­za da əlin­də bir ba­la­ca su­ve­nir ki­tab­la gə­lib ki, ica­zə ver sə­nin də be­lə bir ki­ta­bı­nı çap edək. Mən ica­zə ver­mə­dim.
24 mart - İl­yas Tap­dıq bi­zə düş­dü. Ba­şım çox qa­rı­şıq ol­du­ğu­na gö­rə söh­bət­lə­ri­nə də­qiq qu­laq asa bil­mə­dim. İl­yas da­nı­şır­dı:
- Mə­nim ilk şei­rim ata­mın cəb­hə mək­tub­la­rı­na aid idi. Şei­rim yax­şı son­luq­la qur­tar­mış­dı. Son­ra ədə­biy­yat müəl­li­mə­miz şei­ri oxu­yub mə­ni yan­lış yo­la sal­dı. De­di ki, be­lə yaz­san yax­şı olar. Son­ra müəl­li­mə­miz bi­zə tək­lif et­di may bay­ra­mı­na şe­ir ya­zaq. Yaz­dım, son­ra­lar hə­min şei­ri Ba­kı­da Qa­bi­lə oxu­dum. Qa­bil özün­dən çıx­dı, mə­nə möh­kəm tə­pin­di: “Bu nə şeir­dir yaz­mı­san, get öz yo­lu­nu tap”, - de­di. Am­ma hə­min “şüa­rı” ədə­biy­yat dər­nə­yin­də oxu­yan­da İs­ma­yıl Şıx­lı bə­yən­di. Na­sir ol­sa da, şei­ri bir o qə­dər bil­mə­sə də bə­yən­di. Məm­məd, on­da sə­nin də “Ya­nın işıq­la­rım” şei­rin çıx­mış­dı.
İl­yas bu­nu da əla­və et­di ki, in­di­nin özün­də də, bax­ma­ya­raq ki, Məm­məd xəs­tə­dir, ona pa­xıl­lıq edən­lər var. Mən bir-iki­si­nin ca­va­bı­nı ver­dim, on­lar öz­lə­ri­ni da­hi he­sab edir­lər. Gu­ya haq­la­rı­nı hə­lə də ala bil­mə­yib­lər (ad­la­rı­nı da çək­di. Məm­mə­din möh­kəm tən­be­hi­nə gö­rə ad­la­rı­nı yaz­ma­dım).
İl­ya­sın son­ra­kı söh­bət­lə­ri­nə qu­laq asa bil­mə­dim. Ümu­miy­yət­lə, bu nəs­lin çox ma­raq­lı söh­bət­lə­ri olur.
3 ap­rel - Əh­məd Elb­rus ve­ri­liş­dən son­ra ona zəng edib spon­sor­luq et­mək is­tə­yən­lə­rin say­sız ol­du­ğu­nu, ey­ni za­man­da on­lar­dan bi­ri­nin mil­yar­der Hə­bib ol­du­ğu­nu söy­lə­di.
- Val­lah, mən o qə­dər ya­lan eşit­mi­şəm ki, heç bi­ri­nin və­di­nə inan­mı­ram.
Son­ra iro­ni­ya ilə Məm­mə­dən so­ruş­dum:
- Ki­şi, nə ol­du gö­rə­sən, Elb­ru­sa zəng edib spon­sor­luq et­mək is­tə­yən­lər­dən bi­ri heç ol­ma­sa mey­da­na çı­xar­mı gö­rə­sən?
- Mil­lət öz için­dən özü­nə düş­mən ax­tar­maq­la məş­ğul­dur, spon­sor­luq bu sa­at heç ki­min ya­dı­na düş­mür - ca­vab ver­di Məm­məd.
5 ap­rel - Tun­cay sə­hər tez­dən mə­ni xə­bər­dar et­di:
- Nə­nə, sə­nə iki pis xə­bər ve­rə­cə­yəm, de­mə­səm ol­maz.
- Nə­di mə­nim ba­lam.
- Nə­nə, Tür­ke­şi ta­nı­yır­san da. O, əv­vəl Al­ma­ni­ya­ya, türk­lə­rin yan­dı­rıl­dı­ğı şə­hə­rə ge­dib. Ora­dan qa­yı­dan­dan son­ra bir ne­çə baş­qa ye­rə ge­dib, ürə­yi part­la­yıb ölüb. Ikin­ci­si lap pis. Si­zin ya­xın dos­tu­nuz To­fiq Mah­mud bu gün sə­hər ölüb. Təz­yi­qi qal­xıb, pa­ra­lic olub, iki gün qa­lıb, son­ra ölüb.
Məm­mə­də bax­dım, o, nə­yin isə yax­şı ol­ma­dı­ğı­nı an­la­dı.
- Özü­nü ələ al, Məm­məd, To­fiq Mah­mud rəh­mə­tə ge­dib.
- Ne­cə ola bi­lər, axı onun­la dü­nən gö­rüş­müş­düm? De­yir­di ki, əmi, bu ki­ta­bı­na da re­dak­tor ol­maq is­tə­yi­rəm. Mə­ni 4-cü gün Yu­sif Əzim­za­də­nin xa­ti­rə ge­cə­si­nə də­vət et­miş­di.
- Yox, sən 4-cü gün işə get­mə­din axı. O da hə­min gün evə qa­yı­dan­da hu­şu­nu iti­rib.
- To­fi­qin qəh-qəh çə­kib ürək­dən gül­mə­yi var­dı. De­yər­di, əmi, sə­nin xid­mə­tin­də dur­ma­ğım­la fəxr edi­rəm. Təəs­süf edi­rəm, mə­ni se­vən­lər bir-bir yo­xa çı­xır, tək­lə­ni­rəm.
7 ap­rel - Məm­məd, Əh­məd Elb­ru­sa söz ve­rən adam­lar gör nə cür ma­hir ya­lan­çı­dır­lar ki, ha­mı­ya fı­rıl­daq gə­lən ada­mı da al­da­da bi­lib­lər.
- İd­ris Za­man­lı haq­qın­da lə­ti­fə­ni eşit­mi­sən?
- Ya­dım­da de­yil.
- İd­ri­sin ya­lan­la­rı­nı eşi­dən mol­la is­tə­yir ki, İd­ris­lə üz­lə­şib onu ya­lan­la məğ­lub et­sin. Gö­rü­şür­lər. İd­ris mol­la­ya de­yir ki, sən bur­da da­yan, mən bu sa­at gə­li­rəm, de­yi­şə­rik. Mol­la xey­li göz­lə­yir, İd­ris gə­lib çıx­mır. Mol­la­dan so­ru­şur­lar ki, mol­la, xe­yir ola, be­lə ki­mi göz­lə­yir­sən?
- İd­ris Za­man­lı­nı göz­lə­yi­rəm, bu sa­at gə­li­rəm de­yib ge­dən­dir, hə­lə gə­lib çıx­ma­yıb - ca­vab ve­rir mol­la.
­A­dam­lar gü­lü­şür­lər:
- Mol­la, İd­ris sə­ni al­da­dıb, al­dan­maq bəs ne­cə olar? İn­di Elb­ru­sa da ya­lan­dan vəd ve­rib mol­la­nı al­da­dan ki­mi al­da­dıb­lar.
14-15 ap­rel - Mət­bə­xi yı­ğış­dır­maq­la məş­ğul idim. Məm­məd so­ruş­du:
- Xə­bər­lə­rə bax­dın­mı?
- Yox.
- Sən də ax­maq ve­ri­liş­lə­rə ba­xır­san, la­zım ola­na bax­mır­san. Qə­zet­lə­ri tən­qid edib­lər ki, İs­gən­də­rin mü­da­fiə­si­nə qal­xıb­lar. Nə ol­sun? Ru­si­ya­da Yelt­si­nin bü­tün si­ya­sə­ti­ni alt-üst edir­lər, hö­ku­mət öz işi­ni gö­rür, pre­zi­dent öz işi­ni. Qə­zet­lər öz və­tən­da­şı­nı mü­da­fiə edir, bu­nun üçün kom­pa­ni­ya şək­lin­də hü­cu­ma keç­mək la­zım de­yil­di, be­lə olan hal­da han­sı de­mok­ra­ti­ya­dan da­nı­şır­lar gö­rə­sən?
Ni­za­mi adı­na mu­zey­dən Nər­min ad­lı el­mi iş­çi Məm­mə­din xa­ric­də çı­xan ki­tab­la­rı, ümu­miy­yət­lə xa­ri­ci dil­də nə­yi var­dır­sa ma­raq­la­nır­dı. Mən­də olan ma­te­rial­la­rı qay­tar­maq şər­ti­lə ver­dim. Hə­min ma­te­rial­lar əsa­sın­da mo­noq­ra­fi­ya ya­za­ca­ğı­nı və bir də müx­tə­lif şair­lə­rə aid gu­şə ha­zır­la­dıq­la­rı­nı söy­lə­di. O cüm­lə­dən də Məm­mə­də aid. Nər­min xa­nı­mı ra­zı yo­la sal­dım.
- Gül­xa­nım, bu gün işə ya­nı­ma Sa­leh bəy ad­lı bir nə­fər gəl­miş­di. “Er­mə­ni­lik” adın­da bir ki­tab ya­zıb, in­gi­lis, rus dil­lə­rin­də çap et­di­rib. Ki­tab­da 1937-ci il­lə­rin ha­di­sə­lə­ri­ni əks et­di­rib. Onun ya­zı sti­lin­dən xo­şum gəl­di. “Er­mə­ni­lik” ki­ta­bı­nın ide­ya­sı­nı mən ver­miş­dim. On­la­rın zi­ya­lı­la­rı hə­mi­şə ayıq olub və hə­mi­şə də xal­qı­nı baş­qa­sı­nın tor­pa­ğı­nı iş­ğal et­mə­yə ça­ğı­rıb­lar. Raf­fi­ni, Sil­va­nı oxu­mu­san. İnan­mı­ram ki, Qa­ra­bağ ki­mi bir tor­pa­ğı dö­yüş­süz ge­ri qay­tar­sın­lar. Bu tor­paq nə qə­dər hü­cum­la­ra mə­ruz qa­lıb. Ad­la­ra bax, “Bağ­rı qan” - Nə qə­dər na­kam mə­həb­bət­lə­rə, əli­qoy­nun­da­la­ra xa­ti­rə ye­ri. “Top­xa­na”, “Çax­maq” - və s. hü­cum, mü­da­fiə, dö­yüş, atış­ma... Xal­qın ta­ri­xi­nə tuş­la­nan gül­lə­lər, tö­kü­lən na­haq qan­lar, yan­dı­rı­lan əl yaz­ma­la­rı...
25 ap­rel - Məm­mə­din iş­dən qa­yıt­ma­sı ilə Nər­min xa­nı­mın bi­zə gə­li­şi ey­ni vax­ta düş­dü. Apar­dı­ğı ki­tab­la­rı da gə­tir­miş­di. Nər­min xa­nım bir is­tə­yi­ni də bi­zə bil­dir­di:
-Mən is­tə­yi­rəm ki, Məm­məd müəl­li­mə aid bir gu­şə dü­zəl­dim, gə­lən xa­ri­ci qo­naq­la­ra de­yəm ki, bi­zim be­lə gö­zəl fəl­sə­fi şai­ri­miz var. Bax, bun­lar da onun xa­ric­də çı­xan şeir­lə­ri­dir. Bir şək­li­ni də ver­sə­niz yax­şı olar. Məm­məd müəl­li­min şeir­lə­ri­ni mən ye­ni­dən oxu­dum, elə bil ye­ni bir dün­ya kəşf elə­dim, yol­daş­la­rı­ma söy­lə­dim, qu­laq asın qız­lar, gör Məm­məd müəl­lim nə ya­zır:
Ü­rə­yim­siz kəl­mə ya­zan de­yi­ləm,
Nə qə­dər ki, öz əlim­dir ya­za­nım...
O­nun “Dün­ya sə­nin, dün­ya mə­nim” şei­ri­nin əl­yaz­ma­sı­nı da ver­səy­di­niz, pis ol­maz­dı.
Nər­min xa­nım­la söh­bə­tin­də Məm­məd ədə­biy­ya­tı­mı­zın təb­li­ği­nin zə­if ol­du­ğun­dan da­nış­dı:
Biz­də qar­daş xalq­lar ədə­biy­ya­tı­na ge­niş yer ve­ri­lir. Ne­cə ki, biz Ni­za­mi­ni, Fü­zu­li­ni, Sa­bi­ri öy­rə­ni­rik, elə­cə də Puş­ki­ni, Ler­mon­to­vu, Tols­to­yu öy­rə­ni­rik. Am­ma Ni­za­mi­ni, Fü­zu­li­ni, de­yək ki, Puş­kin, Tols­toy sə­viy­yə­sin­də öz içi­miz­də ta­nı­ma­yan­lar da var, ədə­biy­ya­tı­mı­zı qal­dı­ra, təb­liğ edə bil­mi­rik...
Nər­min xa­nı­mın xa­hi­şi­ni ye­ri­nə ye­ti­rə­cə­yi­mə söz ver­dim.
2 may - Cə­fər qar­daş Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­miş­di, həcc zi­ya­rə­tin­dən ürək do­lu­su da­nı­şır, yol bo­yu ərəb di­li ilə pa­ra­lel türk di­li­nin iş­lən­di­yi­ni se­vinc­lə qeyd edir­di. Məm­məd özü­nün Sum­qa­yıt­da­kı gö­rü­şü­nə gö­rə na­ra­hat ol­du­ğu­nu bil­dir­di. Son­ra ki­ta­bın ça­pı ilə ma­raq­lan­dı­lar. On­lar get­di­lər.
Cə­fər Sum­qa­yıt­dan bir də zəng edib te­le­fon­la bil­dir­di:
- Ba­cı, mən bu sa­at ic­ra baş­çı­sı­nın kö­mək­çi­si­nin ya­nın­dan da­nı­şı­ram. İc­ra baş­çı­sı­na de­yib­lər ki, sse­na­ri­ni siz yaz­mı­sı­nız.
- Yox, Cə­fər qar­daş, biz sse­na­ri yaz­ma­mı­şıq, xə­bə­ri­miz yox­dur, am­ma Sa­bir Sar­van de­di ki, ge­cə Ay­bə­niz Ha­şı­mo­va­nın çı­xı­şı ilə açı­la­caq. Söz ve­rib­lər ki, hər iş yax­şı ola­caq.
- Ba­cı, bun­lar Sa­bir Sar­va­nı ax­ta­rıb­lar, tap­ma­yıb­lar. Mən Şa­kir müəl­li­mə de­dim ki, qar­da­şım öm­rün­də sse­na­ri yaz­ma­yıb, ba­cım da elə. Qar­da­şı­ma de ki na­ra­hat ol­ma­sın.
Ge­cə sa­at 1-də Akif Mə­də­tov zəng et­di:
- Ay Akif, xoş gəl­mi­siz, bi­zə ni­yə düş­mə­diz? Be­lə gec da­nış­maq­da bir ha­di­sə ol­ma­yıb ki?
- Müəl­li­mə, bir həf­tə­dir ki, qan­kö­çür­mə xəs­tə­xa­na­sın­da­yıq. Və­fa­nın və­ziy­yə­ti ağır idi. Qa­nın­da zə­hər­lən­mə var. Evə tə­zə­cə gə­lib si­zə zəng çal­mı­şam. Bir de gö­rüm, Məm­məd bi­zim de­di­yi­mi­zi ya­zıb­mı?
- Ay Akif, heç ya­xı­nı­na be­lə get­mə­di.
- Hə? Ki­şi adam­dı.
3 may - Məm­məd­də xa­siy­yət­dir, ça­ğı­rı­lan yer olan­da vax­tın­dan əv­vəl ha­zır­la­şar. Ye­nə də 5-in ya­rı­sın­da ha­zır da­yan­mış­dı. Sum­qa­yıt Mə­də­niy­yət evi­nin qar­şı­sın­da ic­ra baş­çı­sı Məm­mə­di qar­şı­la­yıb içə­ri apar­dı. Çay süf­rə­si­nin ar­xa­sın­da Cə­nub­lu qar­mon ça­lan Rəh­man, bir nə­fər də Al­ma­ni­ya­da ya­şa­yan ay­rı cə­nub­lu, Pi­ruz Di­lən­çi, Mu­sa Ya­qub və Söh­rab otur­muş­du­lar.
Sa­lo­na da­xil olan­da gö­zəçar­pan yer­də iri pla­kat­da bu söz­lər ya­zıl­mış­dı:
“A­zər­bay­can ədə­biy­ya­tın­da Məm­məd Araz poe­zi­ya­sı föv­qə­la­də ha­di­sə­dir...”
Hey­dər Əli­yev
Sol­da:
“Və­tən mə­nə oğul de­sə nə dər­dim,
Ma­mır olub qa­ya­sın­da bi­tər­dim...”
Məm­məd Araz
­A­pa­rı­cı İl­ham Ab­ba­so­vun gi­riş sö­zün­dən son­ra ic­ra baş­çı­sı Şa­kir Abı­şov da­nış­dı. Ağa­lar Bay­ra­mov və Azad Şü­kü­rov şe­ir oxu­du­lar. Mu­sa və Söh­rab Məm­məd­lə bağ­lı xa­ti­rə­lə­ri­ni da­nış­dı­lar. Cə­fər ai­lə adın­dan tə­şək­kü­rü­nü bil­dir­di.
9 may - Ax­şam qo­na­ğı­mız Çər­kəz dok­tor və xa­nı­mı Æa­lə ol­du. Çər­kəz dok­tor özü­nün sı­xın­tı­la­rın­dan da­nış­dı:
- O boy­da yer tik­dir­mi­şəm, tə­lə­bə­lər da­ha dəh­liz­lər­də dərs keç­mir­lər. Heç ol­ma­sa sağ ol de­mə­di­lər. Eh, mən də özüm­dən da­nı­şı­ram, bu boy­da da­hi­mi­zi ya­da sa­lan yox­dur. Məm­məd müəl­li­min ya­ra­dı­cı­lı­ğı in­di ol­ma­sa da gə­lə­cək­də çox təd­qiq olu­na­caq.
- Hə də, biz ol­ma­yan­da ki­mə la­zım­dır o təd­qi­qat - de­yin­dim.
Æa­lə xa­nım eti­raz et­di:
- Elə de­mə­yin, Məm­məd müəl­lim baş­dan-ba­şa fəl­sə­fə­dir, siz də onun­la fəxr edə bi­lər­si­niz.
11 may - Məm­mə­din heç kim­lə bö­lüş­mə­di­yi xü­su­si fi­kir­lə­ri var. Mə­sə­lən, əli­mə ke­çən bu ki­çik mək­tub­da­kı ki­mi:
“Ə­zi­zim Cə­fər!
İ­ran pre­zi­den­ti­nə yaz­dı­ğın açıq mək­tu­bu oxu­dum. Mət­ləb ay­dın­dır. İran rəh­bər­li­yi İs­lam bay­ra­ğı­nı qə­bul edib ona tə­rəf ad­dım­la­yan din qar­daş­la­rı­na əl uzat­maq əvə­zi­nə, ək­si­nə, bi­zim­lə iş­ğal­çı­lıq mü­ha­ri­bə­si apa­ran er­mə­ni qon­şu­la­rı­na da­ha doğ­ma mü­na­si­bət bəs­lə­yir. Bu mə­sə­lə­lə­ri təs­diq­lə­yən açıq fakt­lar var­sa, çox pis­dir. Bir mə­sə­lə var ki, pre­zi­dent hə­lə İran xal­qı de­mək de­yil. Mə­nim ye­kun fik­rim bu­dur ki, İra­nı bü­tün bu ha­di­sə­lə­rə mü­na­si­bət­də neyt­ral­laş­dır­maq la­zım­dır. Dip­lo­ma­tik ka­nal­la­rı, da­nı­şıq­la­rı işə sal­maq la­zım­dır. Mü­na­qi­şə­yə müm­kün qə­dər yol ver­mək la­zım de­yil.
9. 6. 92
Məm­məd Araz”
22 may - Məm­məd xə­bər ver­di ki, bir türk jur­na­lis­ti onu ax­ta­rıb.
Türk qo­na­ğı­mız gə­lib çıx­dı:
- Mə­nim adım Sa­leh bəy­dir - Sa­leh Oku­muş. Trab­zon uni­ver­si­te­tin­də dərs de­yi­rəm. Azər­bay­can ya­zar­la­rın­dan bi­rin­dən mü­da­fiə et­mək is­tə­yi­rəm. Mən sağ­dan sor­dum, sol­dan sor­dum, Ya­şar Qa­ra­yev də, Ni­za­mi də be­ne in­di ya­şar şair­lər­dən Məm­məd Ara­zı ni­şan ver­di­lər. De­di­lər ki, türk dün­ya­sı­nın ulu şai­ri­dir.
Sa­leh bə­yə la­zım olan ma­te­rial­lar­dan, qay­tar­maq şər­ti­lə, bir his­sə­si­ni ver­dim. Sa­leh sual­lar da ve­rir­di. Sual­lar­dan bə­zi­lə­ri:
1. Us­tad, “Dün­ya dü­zəl­mir, ba­ba” bu kim­dir ki, mü­ra­ciət et­mi­si­niz?
Məm­məd Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də­nin adı­nı çək­di, mən də Cə­li­lin şək­li­ni ona gös­tər­dim.
2. Türk ya­zar­la­rın­dan kim­lə­ri oxu­mu­su­nuz?
Mət­bəx­də ol­du­ğum üçün ca­va­bı­nı eşit­mə­dim...
25 may - So­ruş­dum:
- A ki­şi, Sa­leh bəy­lə söh­bə­tin­də de­din ki, şeir­lər mə­ni da­ğın ba­şın­dan səs­lə­yir, bu ne­cə ifa­də­dir iş­lət­din?
- Yox, düz de­mir­sən, be­lə de­dim, mən ya­zan­da elə bi­li­rəm ki, dağ­lar mə­nim çiy­nim­dən boy­la­nıb ba­xır, mən hə­mi­şə dağ­la­rın əzə­mə­tin­dən, on­la­rın uca­lı­ğın­dan zövq al­mı­şam.
Ax­şam­lar Məm­məd hə­mi­şə evin ət­ra­fın­da gə­zi­şər­di. Qa­yı­dan­da mə­nə söy­lə­di ki, 64 say­lı mək­tə­bin şa­ğird­lə­ri otur­du­ğum ye­rə gəl­di­lər, mə­ni əha­tə­yə alıb ha­mı bir­lik­də “Və­tən mə­nə oğul de­sə” şei­ri­mi əz­bər de­di­lər. Və mə­nim­lə şə­kil çə­kib get­di­lər.
- Axı bu gün son zəng­dir, ona gö­rə də şa­gird­lə­rin ha­mı­sı də­niz kə­na­rın­da­dır.
27 may - Məm­məd, o gün Sa­leh bəy sə­nə çox­lu sual­lar ver­di, eşi­də bil­mə­dim, nə sual­lar idi?
- De­yir­di ki, bə­zi şair­lə­rin möv­zu­su dağ­dan-daş­dan gə­lir, bə­zi­si kənd­dən ya­zır, bə­zi­lə­ri tə­biət­dən və sa­ir. Si­zə han­sı möv­zu­lar doğ­ma­dır?
O­na ca­vab ver­dim ki, mən bir sa­hə­də, bir qol­da kök­lən­mi­rəm, bu möv­zu­la­rın ha­mı­sı mə­nə doğ­ma­dır, ye­ri gə­lən­də ha­mı­sın­dan ya­zı­ram, am­ma ən çox dağ­la­ra meyl edi­rəm - uca­lıq, əl­çat­maz­lıq... İkin­ci­si, be­lə su­al ver­di ki, ki­mi özü­nə us­tad sa­nır­san, kim­dən öy­rə­nir­sən?
De­dim: - Us­tad yox, us­tad­lar - Ni­za­mi­ni, Nə­si­mi­ni, Fü­zu­li­ni. İzah et­dim ki, fi­kir şai­ri ki­mi Ni­za­mi­yə ça­tan yox­dur:
Qəl­bin­də yax­şı­lıq olan bir in­san,
Ca­han tu­tar, onu tut­maz bu ca­han.
Bö­yük Ni­za­mi 800 il bun­dan əv­vəl sə­nə­tin baş qəh­rə­ma­nı­nı yük­sək in­san­lıq­da ax­ta­rır­dı. Onun ax­tar­dı­ğı ideal hökm­dar yük­sək in­san ol­ma­lı idi. “Dün­ya­nı be­cə­rər ağıl­lı in­san” de­yir­di...
Kai­nat­da hər şey cəz­bə bağ­lı­dır,
Fi­lo­sof­lar bu­nu eşq ad­lan­dı­rır.
Ni­za­mi bu­nu XII əsrdə de­yir, Nyu­ton isə bir ne­çə əsr­dən son­ra, - XVI əsrdə Ye­rin ca­zi­bə qa­nu­nun­dan da­nış­mış­dı.
Ni­za­mi qü­ru­bu ilə ke­çən bu ax­ta­rış Nə­si­mi üfü­qün­də ye­ni­dən baş qal­dı­rıb, “Mə­nəm Al­lah “, “Mən­də sı­ğar iki ca­han...” - de­yir.
Mən yaz­mı­şam: “Nə za­man­sa Nə­si­mi­ni gö­rə­si­yəm”; “Nə vaxt­sa dün­ya­nın du­ru ça­ğın­da; Ye­ni­dən dün­ya­ya qa­yı­da­ca­ğam”.
Gö­rə­sən, dün­ya­nın du­ru ça­ğın­da “Nə­si­mi ola­caq­mı?” “Ol­sa - onu gör­mək müm­kün ola­caq­mı?”...
Çə­tin ki, gö­rün­sün. Bəl­kə ay­rı bir Nə­si­mi ola­caq - onun zər­rə­lə­rin­dən gö­yər­miş ay­rı bir Nə­si­mi...
Nə vaxt­sa “Dün­ya­nın du­ru ça­ğın­da “ dün­ya­ya qa­yıt­ma­maq in­saf­sız­lıq olar­dı.
Nə yax­şı ümid ye­ri, gü­man ye­ri var. De­mə­li, har­da­sa bir ümid oca­ğı ya­nır, bir səs har­da­sa sə­ni ça­ğı­rır.
“Bu ha­ray, bu od-ocaq “ta­le­yin ümid pa­yı­dır”...
- Sa­bir də hə­qi­qət ax­ta­rır­dı. On­dan qa­baq da, on­dan son­ra da ax­tar­mış­lar. La­kin Sa­bi­rin hə­qi­qə­ti ay­rı­ca bir poe­zi­ya dün­ya­sı idi. Onun “A­me­ri­ka­sı­nı” ilk də­fə Sa­bir tap­mış­dı. Bi­lir­sən­mi, - Ni­za­mi mək­tə­bi, Fü­zu­li mək­tə­bi və s. mək­təb­lər çox şair­lə­ri bəd­bəxt edib, köl­gə­də qo­yub on­la­rı, de­yib­lər ki, us­ta­dı keç­mək ol­maz, o sö­zü us­tad de­di, mən de­mə­yim və s.
- Yox, əzi­zim, mən bir ədə­biy­yat müəl­li­mi ki­mi sə­nin söz­lə­rin­lə ra­zı­laş­mı­ram. On­lar o ca­zi­bə­dən çı­xa bil­mə­yib­lər, yə­ni öz­lə­ri­nə ye­ni cı­ğır ta­pa bil­mə­yib­lər. Bax, in­di ca­van­la­rın di­lin­dən sən də eşit­mi­sən, mən də. Məm­məd Araz mək­tə­bi de­yir­lər, sə­nin üs­lu­bun­da ya­zan­lar ço­xa­lıb, ca­zi­bən­dən çı­xa bil­mir­lər. An­caq bu o de­mək de­yil ki, on­lar sə­nə hör­mət edib sə­ni keç­mək is­tə­mir­lər. Özün bi­lir­sən ki, elə de­yil. Ni­za­mi mək­tə­bi­nin da­vam­çı­la­rı da elə.
30 may - “Mil­lət” qə­ze­tin­dən Məm­məd­dən mü­sa­hi­bə gö­tür­mək is­tə­dik­lə­ri­ni bil­dir­di­lər. Ax­şam sa­at 6-ya ra­zı­laş­dıq. Sual­la­rı mə­nə yaz­dır­dı­lar. De­di­lər ki, Məm­məd müəl­lim bu sual­la­ra ca­vab ha­zır­la­sın:
- AMİP-in tə­şək­kül tap­dı­ğı gün­lə­ri ne­cə xa­tır­la­yır­sı­nız?
- Təş­ki­lat ko­mi­tə­si ya­ra­dıl­dı­ğı vaxt ən yad­da qa­lan ha­di­sə.
- O vaxt res­pu­li­ka­da si­ya­si-ic­ti­mai və­ziy­yət bir o qə­dər də yax­şı de­yil­di, yə­ni so­vet DTK tə­rə­fin­dən ter­ror akt­la­rı­nın və həbs­lə­rin güc­lən­di­yi bir vaxt­da si­zi ai­lə üzv­lə­ri­niz­dən kim­sə si­ya­si mü­ba­ri­zə­dən çə­kin­dir­mə­yə ça­lı­şıb­mı?
- Xalq hə­rə­ka­tı­nın ge­niş vü­sət al­dı­ğı bir vaxt­da si­zi AMİP-ə gə­ti­rən nə idi?
Sual­la­rı Məm­mə­də oxu­dum. O, səh­hə­ti ilə əla­qə­dar ola­raq sual­la­ra ca­vab ver­mək­dən im­ti­na et­di və ca­va­bı­nı müx­bi­rə çat­dır­dım.
Ax­şam Fi­rən­giz te­le­fon­la Məm­mə­də və­ziy­yə­tin­dən da­nış­dı:
- Qə­rar çı­xar­mış­dı­lar ki, döv­lət Xə­li­lin qəb­ri­nin üs­tü­nü gö­tür­sün, am­ma qə­ra­ra əməl edən yox­dur. Xə­li­lin qəb­ri elə­cə qa­lıb. Gün­də­lik­lə­ri­ni bil­mi­rəm ha­ra ve­rim. Mə­nə köh­nə bir ma­şın ve­rib­lər. Hey­dər Əli­ye­vin qə­bu­lu­na dü­şə bil­mi­rəm. Kö­mək edən də yox­dur.
Hə, be­lə-be­lə iş­lər, ki­şi. Dün­ya­nın be­lə iş­lə­ri də olur. İki eş­şə­yin ar­pa­sı­nı bö­lə bil­mə­yən­lər pul­la oy­na­yır, öl­kə­ni ta­nı­dan, ta­rix­də qa­lan sə­nət adam­la­rı isə... ya­zıq­lar ol­sun, si­zin əsl sə­nət adam­la­rı­nı­za.
31 may - Söh­bət ye­nə Xə­lil­dən düş­dü. Məm­məd de­di:
- Sə­nə­tin qə­ri­bə­lik­lə­ri var, öl­dün hər şey yad­dan çı­xır; sə­nət­ka­rın et­di­yi yax­şı­lıq­lar, pis­lik­lər, ad-san, şöh­rət də... An­caq tə­miz poe­zi­ya qa­lır. Sü­ley­man Rüs­təm, Sə­məd Vur­ğun, Rə­sul Rza da, Os­man da, Əh­məd Cə­mil də və s. Bir in­san ki­mi et­di­yi yax­şı­lıq da, pis­lik də onun­la tor­pa­ğa ge­dir, am­ma poe­zi­ya­sı, yə­ni şe­ri­lə­ri qa­lır. Sü­ley­man Rüs­təm süf­rə­si açıq ki­şi idi, yad­dan çı­xıb.
- De­yir­sən ki, poe­zi­ya­sı qa­lır, mən Nə­ba­ti­ni çox se­vi­rəm, la­kin adı­nı çə­kə­ni gör­mü­rəm, onun adı­nı an­caq ədə­biy­yat fa­kül­tə­sin­də oxu­yan­lar bi­lir. Xalq isə ta­nı­mır, təb­liğ olun­mur, te­le­vi­zo­ra alı­şıb­lar, kim ora­dan təb­liğ olu­nur, onu ta­nı­yır­lar.
- Elə de­mə, yax­şı şeir­lə­ri oxu­yur, bir-bi­ri­nə ötü­rür­lər və əz­bər yad­da sax­la­yır­lar. Özün öz di­lin­lə de­dik­lə­ri­mi təs­diq edir­sən. Sən ki, Nə­ba­ti ilə bir dövr­də ya­şa­ma­mı­san. De­mə­li, poe­zi­ya­nın vur­ğu­nu­san, “Gəl­sin gəl­mə­sin” rə­dif­li şei­ri dil­lər əz­bə­ri­dir.
Nə­ba­ti is­tə­məz sən­siz dün­ya­nı,
Ney­lə­yər iz­zə­ti, şöh­rə­ti, şa­nı.
Heç nə­yə qal­ma­yıb da­ha gü­ma­nı,
Bu baş o mey­da­na gəl­sin, gəl­mə­sin...
- “Nə­ba­ti is­tə­məz sən­siz dün­ya­nı”... Bə­li, poe­zi­ya­dır, ürə­yi tit­rə­dir və Nə­ba­ti­nin yax­şı­lıq­la­rı­nı, pis­lik­lə­ri­ni bil­mir­sən, am­ma şeir­lə­ri­ni bi­lir­sən. Xə­lil də qorx­maz­dı, alov­lu na­tiq idi, yax­şı nit­qi var­dı, o vaxt hö­ku­mət çi­nov­nik­lə­ri on­dan qor­xur­du­lar. İn­di bi­lir­lər ki, Xə­lil yox­dur, da­nı­şa bil­mir, ona gö­rə də bi­ga­nə­dir­lər.
4 iyun - İn­qi­lab Na­di­ro­vun təş­kil et­di­yi Bi­nə­qə­di zəh­mət­keş­lə­ri­nin gö­rü­şü­nə get­dik. Əv­vəl­cə İn­qi­la­bın ota­ğın­da “Ko­ka-Ko­la” şir­kə­ti­nin pre­zi­den­ti olan türk­lə gö­rü­şüb ta­nış ol­duq. Türk de­di:
- Mə­nim ba­ba­mın və ata­mın da adı Mə­həm­məd­dir. Biz­lər Meh­met de­yə­rik, siz­lər isə Məm­məd de­yir­si­niz. Ad sa­rı­dan da gö­rür­sü­nüz ki, ya­xı­nıq. Biz­lə­rin si­zə çox hör­mə­ti­miz var.
Gö­rü­şü neft­çi­lə­rin mə­də­niy­yət sa­ra­yın­da ke­çi­rir­di­lər. Baş­lıq be­lə idi: - “Ü­rək­lər­də bir Məm­məd Araz var”. Çə­ki­liş üçün Tel­li xa­nım gəl­miş­di. Bi­nə­qə­di ra­yon mək­təb­li­lə­ri­nin ha­zır­la­dıq­la­rı proq­ram əsa­sın­da mu­si­qi, şe­ir və oyun ha­va­la­rı ilə tər­tib edil­miş ge­cə ba­şa çat­dı. Rəs­sam Cab­bar Qu­li­yev Nax­çı­van­dan çə­kil­miş bir tab­lo­nu təq­dim et­di və de­di:
- Sə­nə təq­dim et­di­yim bu rəs­mi özüm çək­mi­şəm. Bu, Və­tən tor­pa­ğı­nın bir his­sə­si­dir və mə­nə əziz ol­du­ğu ki­mi, bi­li­rəm ki, sə­nə də əziz ola­caq.
Son­ra­lar isə Asif Mər­zi­li bu ge­cə haq­qın­da be­lə ya­za­caq:
“Bə­li, Məm­məd Araz öm­rü­nü dam­la-dam­la şeir­lə­ri­nə kö­çü­rüb; xal­qın, mil­lə­tin dər­di­nə bü­rü­nə-bü­rü­nə və ürə­yi­nə yı­ğa-yı­ğa! Tə­bii ola­raq dü­şün­mə­yə məc­bu­ruq! Məm­məd Araz ürə­yi­nin tu­tu­mu nə qə­dər­dir ki, o boy­da Azər­bay­ca­nın dər­di bu boy­da şa­ir Məm­məd Araz ürə­yi­nə ne­cə kö­çə bi­lər? Və bu qə­dər dər­di ürə­yin­də və si­nə­sin­də da­şı­yan və bu dərd­dən çər­lə­yən Məm­məd Araz ni­yə də xəs­tə düş­mə­sin?!
Həm də dü­şü­nü­rük:
Səh­hə­ti göz qa­ba­ğın­da olan şai­rin dər­də dö­zü­mü mil­lə­ti­mi­zə si­ra­yət elə­sə, ne­cə olar? Həm də, gö­rü­nür, M. Ara­zı bu qə­dər xəs­tə­lik­dən və Azər­bay­ca­nın Qa­ra­bağ dər­din­dən çək­di­yi sı­xın­tı­la­ra döz­dü­rən xal­qın bö­yük şai­ri­nə son­suz xe­yir-dua­la­rı, bir də tə­mən­na­sız sev­gi­si­dir...”
Æur­na­lis­tin bu sə­mi­mi ürək söz­lə­rin­dən yan ke­çə bil­mə­di­yi­mə gö­rə bir his­sə­si­ni gün­də­li­yi­mə yaz­dım.
İn­qi­lab Na­di­rov gö­rü­şü be­lə ye­kun­laş­dır­dı:
- Xal­qın odun­da de­yil, xal­qın odu­na ya­nan Məm­məd Ara­za uzun ömür, Azər­bay­can nis­gil­lə­rin­dən çək­di­yi dər­din­də səbr və dö­züm, bir də çağ­daş Azər­bay­ca­nı­mız­da baş ve­rən­lə­rə mü­na­si­bə­tin­də höv­sə­lə ar­zu­la­maq­la sə­mi­mi ola­raq de­yi­rəm, Məm­məd Araz, mən de­mi­rəm ki, Al­lah mə­nim öm­rüm­dən kə­sib si­zin öm­rü­nü­zə ca­la­sın, am­ma de­yi­rəm ki, Al­lah si­zin öz öm­rü­nü­zü özü­nü­zə çox gör­mə­sin!
11 iyun - Bu­ra Məm­məd Ara­zın evi­dir?
- Bə­li.
- Mə­nim adım Hə­qi­qət­dir, müəl­li­mə­yəm, “525-ci qə­zet”­də Məm­məd müəl­li­min “Di­lən­çi qaç­qın” şei­ri çap olu­nub. Bu­ra­da 15 müəl­lim mü­ba­hi­sə edi­rik ki, o şe­ir 1992-ci il­də ya­zı­lıb­sa, de­mə­li, Er­mə­nis­tan­dan qa­çan qaç­qın­la­ra aid­dir. Ha­mı bi­lir ki, biz di­lən­mə­mi­şik, hət­ta Aya­zın ayır­dı­ğı mad­di yar­dı­mı da al­ma­mı­şıq. Ha­mı bi­lir ki, er­mə­nis­tan­lı qaç­qın­lar alın tə­ri ilə ya­şa­yan qaç­qın­lar­dır.
- Hə­qi­qət müəl­li­mə, o şe­ir ün­van­lan­ma­yıb, an­caq şa­ir hə­min ha­di­sə­nin şa­hi­di olub, o hiss­lə­ri ke­çi­rib. Ca­van bir gə­lin, ya­nın­da uşaq­la, qaç­qı­nıq, - de­yə di­lə­nir­di. Uşa­ğı gö­rən şa­ir hə­qi­qə­tən sar­sıl­dı. İna­nın mə­nə, bi­zim ya­şa­dı­ğı­mız evin qa­pı­sı­nı tez-tez dö­yür­lər. Bu­ra­da ke­fi­ni­zə to­xu­na­sı bir söz yox­dur. Evi­ni, va­rı­nı qo­yub qa­çıb­lar, han­sı yol­la­sa da ya­şa­ma­lı­dır­lar. Şe­ir isə tər­bi­yə­vi xa­rak­ter da­şı­yır. Oxu­mu­su­nuz, ora­da de­yi­lir ki, şir­lər də, ilan­lar da, quş­lar da öz ba­la­la­rı­nı be­lə öy­rət­məz, di­lən­çi­lik­lə bö­yü­yən uşaq sa­bah tor­pa­ğı üçün vu­ru­şar­mı? Be­lə çı­xır ki, di­lən­çi ye­tiş­di­rən öl­kə­nin adam­la­rı əvə­zi­nə hey­van­lar vu­ru­şa­caq?
- Düz­dür, an­caq Məm­məd müəl­lim şei­rin ta­ri­xi­ni də­yiş­sin.
- Məm­məd müəl­lim si­fa­riş qə­bul elə­mir, mə­nim ba­cım, onun “Düş­mən qa­ba­ğın­dan qa­çan ki­şi­lər” şei­ri də var, on­da bü­tün or­du tö­kü­lüb gəl­sin ki, ni­yə be­lə yaz­mı­san?
- Al­lah Məm­məd müəl­li­mə can sağ­lı­ğı ver­sin. Hə­mi­şə, o vaxt da, in­di də ki­şi ki­mi ya­zır. Sağ olun.
12-16 iyun - Sa­at bi­rə ya­xın Nər­min xa­nım əl­yaz­ma­la­rı­nı və şək­li gö­tür­dü:
- Mən çox şad ol­dum ki, si­zin ki­mi bir xa­nım­la ta­nış ol­dum. Məm­mə­din Ara­zın elə özü­nə la­yiq xa­nı­mı ol­du­ğu­nu gör­dük. Al­lah si­zi bir-bi­ri­niz­dən ayır­ma­sın.
“Mü­xa­li­fət” qə­ze­tin­də İs­gən­dər­lə bağ­lı ya­zı çıx­mış­dı. Əlil­lər cə­miy­yə­ti Azər­bay­can­dan kə­nar­da ya­şa­yan zi­ya­lı­la­ra - Rast­ro­po­vi­çə, M.Ma­qo­ma­ye­və, G.Xa­za­no­va, L.Ya­ku­bo­vi­çə mü­ra­ciət et­miş, on­la­rın H.Ə­li­ye­və İs­gən­də­rin azad edil­mə­si üçün xa­hiş et­mə­lə­ri­ni ri­ca et­miş­di­lər. Hə­min ya­zı­da be­lə bir his­sə də var­dı:
“Res­pub­li­ka zi­ya­lı­la­rı­nın bir his­sə­si ca­nın­dan, bir his­sə­si də ma­lın­dan qor­xub İs­gən­dər bəy haq­qın­da pı­çıl­tı ilə da­nış­dıq­la­rın­dan, səs­lə­ri eşi­dil­mir. Əs­lin­də on­la­rı qı­na­maq da ol­maz. Çün­ki üs­tün­dən 60 il keç­mə­si­nə bax­ma­ya­raq 37-nin xo­fu can­la­rın­dan çıx­ma­yıb. H.Ca­vi­din, Ə.­Ca­va­dın, M.Müş­fi­qin, S.Müm­ta­zın və di­gər ne­çə-ne­çə Azər­bay­can zi­ya­lı­sı­nın fa­ciə­lə­ri­ni unut­ma­yıb­lar. Bir də ha­mı­dan B.Va­hab­za­də, M.A­raz, X.Rza (Al­lah rəh­mət elə­sin) ol­ma­ğı tə­ləb edə bil­mə­rik... (“Mü­xa­li­fət” 14 iyun 1997. Şən­bə)”.
Qə­zet­də­ki ma­te­ria­lı Məm­mə­də oxu­dum.
19 iyun - Bu gün ya­man da­rı­xı­ram... Elə bil bir əl ürə­yi­mi tu­tub sı­xır.
... Öm­rün qü­rub ça­ğı... kim de­yib bu sö­zü, nə qə­ri­bə bən­zə­ri var so­nu ça­tan hə­yat­la... öm­rün qü­rub ça­ğı... ala-to­ran­lı ömür­dən ne­çə sə­hi­fə qa­lıb? Hər sə­hi­fə cı­rı­lıb atıl­dıq­ca ömür da­ra­lır, qo­ca­lıq əlin­dən ya­pı­şıb qəb­rə dar­tır.
Gö­zü­nü açıb işıq gö­rən­də se­vi­nir­sən. Nə yax­şı sə­hər do­ğan gü­nə­şi gör­düm... Gün­lər ilk ba­xış­da bir-bi­ri­nə ox­şa­yır. Ay­lı-ay­sız, ul­duz­lu - bə­zən də ul­duz­la­rı gö­rün­məz ge­cə­lər də bir-bi­ri­nə ox­şa­yır. Ay­dın, tə­miz sə­ma­lı yay ge­cə­lə­rin­də “ağ yo­lun” səm­ti ilə qaç­maq is­tə­yir­sən... Ha­ra? - bil­mir­sən...
Gün­lər bir-bi­ri­nə ox­şa­sa da, bu gün dü­nən­ki de­yil. Bəs sa­bah? Hər açı­lan sə­hə­rin öz işı­ğı, öz nə­fə­si - bir söz­lə öz “nəğ­mə­si” var.
Qış­da dü­nən ya­ğan qar bu gün yağ­ma­ya­caq və öm­rün qü­ru­bu da be­lə­cə bi­tə­cək...
Hər bir in­san öm­rü özü bir ro­man­dır, ta­rix­dir.
Ki­mi­nin ro­ma­nı oxu­nur, ki­mi­nin isə bir tə­rə­fə atı­lır.
Öm­rün qü­rub ça­ğı... Öm­rün so­nu!
23 iyun - Bir şe­ir və ya nəsr əsə­ri haq­qın­da öz fik­ri­mi bil­di­rən ki­mi Məm­məd hə­mi­şə bu mi­sa­lı çə­kir­di:
- İl­yas Əfən­di­yev ca­van vaxt­la­rın­da Əli Və­li­ye­vin, o vaxt “A­zər­bay­can” jur­na­lı­nın re­dak­to­ru idi, ya­nı­na tə­zə yaz­dı­ğı he­ka­yə­lə­ri­ni apa­rar və ona oxu­yar­mış. He­ka­yə­ni din­lə­yən Qum­ru xa­nım əsə­ri tə­rif­lə­mə­yə baş­la­yar­mış. İl­ya­sın sua­le­di­ci ba­xı­şı­na Əli­nin ca­va­bı be­lə olar­mış:
- Ver, Qum­ru çap elə­sin.
15 iyul - Ax­şam ye­nə də fon­ta­nın ya­nın­da fır­la­nı­rıq.
- Gəl, ye­nə də ya­zı­çı­lar­dan da­nı­şım: Os­man­la Meh­di ba­le­tə bax­ma­ğa ge­dib­lər­miş. Os­man Meh­di­dən so­ru­şur:
- Meh­di, o nə­dir elə, hey ayaq­la­rı­nı qal­dı­rır­lar, ni­yə?
- Os­man, mə­həb­bət­lə­ri­ni iz­har edir­lər.
- Ay­rı cü­rə, yə­ni adam ki­mi iz­har edə bil­məz­lər?
Ə­li Və­li­yev “A­zər­bay­can” jur­na­lı­nın re­dak­to­ru olan­da Hü­seyn Arif Əli müəl­li­mə mü­ra­ciət­lə de­yir:
- Əli müəl­lim, ro­ma­nı­nı oxu­mu­şam, çox gö­zəl əsər­dir.
- Hü­seyn, şei­ri­ni çap et­mə­yə­cəm.
- Əli müəl­lim, doğ­ru de­yi­rəm, ro­ma­nı oxu­mu­şam.
- Hü­seyn, de­dim ki, şei­ri­ni çap et­mə­yə­cəm, çap et­mə­yə­cəm, eşit­din?
Ə­li müəl­li­min üs­tü­nə ye­ri­di­yi­ni gö­rən Hü­seyn məc­bur olub çö­lə çı­xır. Otaq­dan çı­xan ki­mi də de­yi­nir:
- Muz­dur oğ­lu muz­dur, ro­ma­nın iki va­ra­ğı­nı da na­haq oxu­dum.
Ə­li Və­li­yev çox ori­ji­nal xa­rak­te­rə ma­lik adam idi. Mən ço­xu­nu onun haq­qın­da xa­ti­rə­lə­rim­də yaz­mı­şam.
- Sən hə­mi­şə Meh­di Hü­seyn­dən hör­mət­lə da­nış­mı­san, ar­va­dı Fat­ma xa­nı­mı da hə­mi­şə hör­mət­lə yad edir­sən.
- Düz­dür, Meh­di­nin yol­da­şı Fat­ma xa­nı­mın yax­şı zöv­qü var­dı. Hü­seyn Ca­vi­din tə­lə­bə­si ol­ma­sıy­la hə­mi­şə fəxr edər­di. Bir də­fə “İn­san ürə­yi” şei­ri­mi H. Ari­fə oxu­dum. Hü­seyn mə­ni məc­bur elə­di ki, ge­dək şei­ri Meh­di qa­ğa­ma oxu­yaq. Get­dik, şei­ri oxu­dum. Meh­di şei­ri mə­nə bir ne­çə də­fə oxut­du:
- Nə ya­man de­mi­sən, şa­ir, ürə­yim ağ­rı­dı, - de­di, - əli­ni ürə­yi­nin üs­tü­nə qoy­du. Şö­bə mü­di­ri iş­lə­di­yim vaxt­lar­da ədə­biy­ya­ta aid pla­nı hə­mi­şə Meh­di müəl­lim­lə bir­gə tu­tar­dım.
Meh­di müəl­lim rəh­mə­tə ge­dən­dən son­ra Fat­ma xa­nım­dan əh­val tut­maq üçün ev­lə­ri­nə get­dim. Fat­ma xa­nım köv­rəl­di:
- Məm­məd, öz­lə­ri­ni bi­zə “ən ya­xın adam ad­lan­dı­ran­lar” Meh­di­dən son­ra qa­pı­mı­zı bir də­fə də aç­ma­dı­lar.
Fat­ma xa­nım Meh­di­dən son­ra çox ya­şa­ma­dı...
17 iyul - Məm­məd ha­lı­nın pis­ləş­mə­sin­dən şi­ka­yət­lən­di. Mə­nim tə­səl­lim də bir fay­da ver­mir­di. İsa müəl­lim beş-al­tı yol­da­şı ilə Məm­mə­din gö­rü­şü­nə gəl­di­lər. İsa gə­lən­lə­rə bi­zi “təq­dim et­di”:
- Bu şair­dir, bu da Gül­xa­nım ba­cı­dır. Gül­xa­nım ba­cı ol­ma­sa idi Məm­məd Araz da ol­maz­dı.
- O sö­zü tək­cə sən de­yir­sən, ay İsa, - de­dim.
- Yox, bu bir hə­qi­qət­dir, Məm­məd Ara­zın da­ha par­laq ol­ma­sın­da sə­nin zəh­mə­tin çox­dur.
Rüs­təm Beh­ru­di əla­və et­di:
- Qu­ba­da ol­dum, o gö­zəl­lik­dən çı­xan an­caq və an­caq si­zin ki­mi gö­zəl in­san ola bi­lər, ay­rı cür ola bil­məz. Qəç­rəş əsl cən­nət­dir.
Məm­mə­di gö­tü­rüb gəz­mə­yə get­di­lər.
22 iyul - İsa qar­da­şım ye­nə də özü­nə­məx­sus bir hay-küy­lə içə­ri gir­di, ya­nın­da bir nə­fər də var­dı:
- Gül­xa­nım ba­cı, bu mə­nim qar­da­şım İs­ma­yıl­dı, bi­lir­sən nə de­yir? Yax­şı­sı bu­dur özü de­sin...
Sual­la üzü­nə ba­xı­ram.
- İs­ma­yıl si­zin yer­li­dir, yax­şı oğ­lan­dır. Özün bi­lir­sən ki, Məm­məd müəl­li­mi kim çox is­tə­yir­sə, mən də onu çox is­tə­yi­rəm. İs­ma­yıl de­yir Məm­məd müəl­lim ra­zı ol­sa, mən onu öz evi­mə kö­çü­rər, özüm isə ay­rı yer­də qa­lar­dım. İs­ma­yıl be­lə oğul­dur.
Fik­rim­də eh, ay İsa, özün bi­lir­sən ki, bu be­lə de­yil. Bi­lir və ona gö­rə də de­yir ki, onun tək­li­fi ilə evi­nə kö­çən de­yi­lik. Mə­nim fik­ri­mi oxu­yan İsa İs­ma­yı­la tə­rəf çev­ril­di:
- İs­ma­yıl, bi­lir­sən Gül­xa­nım ba­cı bu otaq­da nə qə­dər ya­lan vəd­lə­rin şa­hi­di olub? Var­lı adam­lar ya­lan vəd­lər ve­rir və ara­dan çı­xır­lar. Söh­bət dü­şən­də mən bir də­yir­man sa­hi­bi­nə - Məm­məd müəl­li­min evi­nin tə­mi­rə eh­ti­ya­cı var de­dim. Vəd ver­di, gə­lib ki­şi ilə də gö­rüş­dü, son­ra isə zəng edib və­ziy­yə­ti­nin ya­man pis ol­du­ğu­nu söy­lə­di. Bu ya­xın­lar­da bir məc­lis­də ye­kə-ye­kə da­nış­dı­lar: “Əş­şi, Məm­məd Ara­zın və­ziy­yə­ti çox pis­dir, heç ar­va­dı da ona bax­mır və ila­xır və s” . On­la­rın söz­lə­ri­nə dö­zə bil­mə­dim, ağız­la­rı­nın üs­tün­dən elə vur­dum ki... Söy­lə­dim, han­sı bi­ri­niz ge­dib bir də­fə onun qa­pı­sı­nı aç­mı­sı­nız, eh­ti­yac­la­rı ilə ma­raq­lan­mı­sı­nız, Məm­məd müəl­li­mi gəz­mə­yə apar­mı­sı­nız, ki­çik bir dər­di­nə şə­rik çıx­mı­sı­nız, hə­lə bö­yü­yü­nü de­mi­rəm. An­caq 30 il­dir ki, o mil­lət qı­zı xəs­tə bir ada­mın prob­lem­lə­ri ilə üz-üzə­dir, ona xid­mət edir, özü də ne­cə yax­şı, mən şa­hi­di­yəm. Bu söz­lə­rim­dən son­ra ha­mı sus­du. Gül­xa­nım ba­cı, sən mə­nim ba­cım­san, mən bi­li­rəm ki, sən mə­nim qar­da­şı­ma ne­cə yax­şı ba­xır­san.
23 iyul - Ağ­da­mın iş­ğa­lı haq­qın­da da­nı­şır və ara­bir “So­na bül­bül­lə­ri” səs­lən­di­rir­di­lər. Səs kə­sil­di.
- A ki­şi, ni­yə sön­dür­dün? Qoy gü­lü yar­pı­za dön­də­rəy­di­lər də.
- Mən sön­dür­mə­dim, öz­lə­ri­nin xo­şu­na gəl­mə­di.
- Bəs ni­yə ey­ni mo­tiv­li ve­ri­liş­lə­rə be­lə ma­raq­la ba­xır­san?
- Ba­xı­ram ki, nə­ti­cə çı­xa­ram, keç­miş mü­ha­ri­bə ilə bu mü­ha­ri­bə­ni mü­qa­yi­sə edəm. Ta­mam ək­si­nə­dir. Ba­şı­po­zuq­luq, hərc-mərc­lik, sö­zə, əm­rə bax­ma­maq, ha­zır­lıq­sız­lıq.
- Bun­la­rı ni­yə mü­qa­yi­sə edir­sən ki, on­suz da bir şey yaz­ma­ya­caq­san.
- Bəl­kə yaz­dım, de­mək ol­maz.
28 iyul - Alo, Məm­məd müəl­li­min ka­bi­ne­ti­dir?
- Oğul, ka­bi­ne­ti yox­dur, evi­dir.
- Si­zi Na­zir­lər Ka­bi­ne­tin­dən Dil­suz Mus­ta­fa­yev na­ra­hat edir, Məm­məd müəl­li­mi olar­mı?
Te­le­fo­nu Məm­mə­də ver­dim və son­ra so­ruş­dum ki, nə mə­sə­lə­dir?
- İl­yas Əfən­di­yev haq­qın­da xa­ti­rə ki­ta­bı ha­zır­la­yır­lar, mən­dən də xa­ti­rə is­tə­yir­lər.
- Əli Və­li­yev haq­qın­da xa­ti­rən çox ge­niş alın­dı. İl­yas haq­qın­da da ge­niş ya­za bi­lər­sən­mi?
- Əli müəl­lim­lə çox otu­rub-dur­mu­şam, ona gö­rə də ya­zım bir az ge­niş alın­dı. İl­yas müəl­lim haq­qın­da da ge­niş ya­za bi­lə­rəm.
A­xı­rın­cı il­lər­dən bi­ri idi. İl­yas müəl­lim­lə qar­şı­laş­dım, gö­rüş­dük, de­di:
- Axır vaxt­lar ya­man hey­rət­lən­di­ri­ci şeir­lər ya­zır­san.
- Heç evi­nə get­mi­sən­mi?
- Şö­bə mü­di­ri iş­lə­di­yim vaxt­lar han­sı ki­ta­bı­sa çıx­mış­dı. O mü­na­si­bət­lə mə­ni də qo­naq ça­ğır­mış­dı. Yax­şı dra­ma­turq­dur, son 20 il ər­zin­də Azər­bay­can səh­nə­si­ni sax­la­yan o ol­muş­dur.
Bu bö­yük sə­nət­kar­la qi­ya­bi ta­nış­lı­ğım 1950-ci il­də olub. 17 ya­şım var­dı. 10-cu sin­fi bi­ti­rib Ba­kı­ya get­mək qə­ra­rı­mı özüm ve­rib, özüm də təs­diq­lə­miş­dim. Mart ayı - Nov­ruz bay­ra­mı ərə­fə­si idi. Bir gün ədə­biy­yat müəl­li­mi Vəl­yəd­din Əli­yev İl­yas Əfən­di­ye­vin “Ba­har su­la­rı” pye­si­ni sin­fə gə­tir­di. Biz­lər, yə­ni şa­gird­lər bu ki­ta­bı ilk də­fə gö­rür­dük. Müəl­lim qı­sa mə­lu­mat ver­di:
- Ədə­biy­ya­tı­mı­zın or­ta nəs­li­nə məx­sus­dur, yax­şı ya­zı­çı­dır, dra­ma­turq ki­mi ca­van­dır.
Ə­də­biy­yat müəl­li­mi ki­ta­bı si­nif­ko­ma ve­rib de­di ki, rol­la­rı bö­lüş­dü­rüb ya­nı­ma gə­lin, bir ay­dan son­ra ta­ma­şa ver­mə­li­yik. Ra­zı­lıq ver­dik, “təc­rü­bə­miz” var idi, çün­ki bir il əv­vəl “Va­qif” dra­mı­nı ta­ma­şa­ya qoy­muş­duq. Ta­ma­şa­nı oy­na­dıq. Or­ta mək­tə­bi bi­ti­rib Ba­kı­ya gəl­dim. An­caq mə­ni se­vən qı­zın, əl­bət­tə, ob­ra­zın, mə­nə de­di­yi bu söz­lə­ri hə­lə də unu­da bil­mi­rəm:
“ - Bu ge­cə süb­hə qə­dər sə­nin xə­ya­lın­la diz-di­zə otur­mu­şam”
Son­ra o qı­zın “sə­si qu­laq­la­rım­da”, Ba­kı kü­çə­lə­ri­ni çox gəz­dim, çox ax­tar­dım ki, o qı­zın sə­si­ni real­laş­dı­rıb can­lı bir qız gö­rəm, alın­ma­dı. İl­yas müəl­lim­lə də qə­fil­dən üz-üzə gə­ləm, de­yəm ki, bəs si­zin pye­si­niz­də baş qəh­rə­man ro­lu­nu oy­na­mı­şam. Bir­dən de­sə ki, gö­züm ay­dın.
Çox utan­caq­dım. İl­yas müəl­lim­lə ara­mız­da yaş fər­qi çox­dur. Odur ki, onun­la, ne­cə de­yər­lər, “stə­kan-stə­ka­na” vur­ma­mı­şıq. Bir də ki, ba­də cin­gil­ti­si­ni ya­zı­çı əlin­də yal­nız gör­kəm­li ya­zı­çı yu­bi­ley­lə­ri ilə əla­qə­li təş­kil olu­nan qə­bul­lar­da gör­düm. “Gənc şa­ir” olan­dan son­ra ara-sı­ra be­lə qə­bul­lar­da iş­ti­rak edər­dim. Yad­da­şım mə­ni al­dat­mır­sa, bu məc­lis­lər­də İl­yas müəl­lim ki­min­sə, han­sı”­rəh­bə­rin­sə” şə­rə­fi­nə par­laq söz­lər de­məz­di. An­caq ədə­biy­yat mə­sə­lə­lə­ri­nə, xü­su­sən nəsr və dra­ma­tur­gi­ya­ya da­ir ke­çi­ri­lən ple­num­lar­da, mü­şa­vi­rə­lər­də və sai­rə yı­ğın­caq­lar­da o, özü­nə­sığ­maz olur­du. Be­lə çı­xış və mə­ru­zə­lər­də “bo­yaq­çı” qə­ləm sa­hib­lə­ri­ni tən­qid edər­di.
Ye­nə də ya­dı­ma düş­sə, İl­yas müəl­lim haq­qın­da sə­nə da­nı­şa­ram.
29 iyul - Te­le­fo­nun sə­si mə­ni fik­rim­dəm ayır­dı:
- Mən Məm­mə­din tə­lə­bə yol­da­şı­yam, Tür­ki­yə­də iş­lə­yi­rəm, ora­da bir yol­daş Məm­mə­din hə­yat və ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid dis­ser­ta­si­ya ya­zır. Mən­dən xa­hiş et­di ki, ki­tab­la­rın­dan hə­rə­sin­dən bir nüs­xə və haq­qın­da ya­zıl­mış mə­qa­lə­lə­ri ona apa­rım. Həm də mək­tub gə­tir­mi­şəm, onu ne­cə si­zə çat­dı­ra bi­lə­rəm?
- Evə gə­ti­rə bil­məz­si­niz­mi? Qal­dı ki, ki­tab­la­ra, mən­də hə­rə­sin­dən bir nüs­xə­dir. Haq­qın­da ya­zıl­mış mə­qa­lə­lər, qə­zet­lər də həm­çi­nin. Məm­məd iş­də­dir, te­le­fo­nu ve­rim, zəng edin.
23 av­qust - Ayın 6-dan yı­ğı­şıb kən­də gəl­miş­dik. Məm­mə­di güc­lə kən­də apa­rı­ram. Qal­dı­ğı­mız gün­lə­rin yad­da qa­lan bir qo­na­ğı ol­du, o da Ab­dul­la. Ab­dul­la bi­rin­ci də­fə bi­zə gə­lən­də qay­na­na­sı­nın bir mis ca­mı­nı qol­tu­ğu­na vu­rub bi­zə pay gə­tir­di.
- Yol­daş Ab­dul­la, Məm­mə­din hə­lə 65 ya­şı­na var və mis ca­mı da qay­tar apar, bi­zə la­zım de­yil. - Və ge­dən­də ca­mı Ab­dul­la­ya ver­dim.
Bir ne­çə gün keç­di. Tun­cay çox əsə­bi hal­da içə­ri gir­di:
- Nə­nə, ba­şın xö­rək bi­şir­mə­yə qa­rı­şıb, bir bax, kü­çə­yə nə qə­dər adam yı­ğı­şıb, də­də də Ab­dul­la­nı ba­şa sa­la bil­mir.
Kü­çə­yə çıx­dım, Ab­dul­la tut­du­ğu tak­si­ni lap qa­pı­ya qə­dər sür­dür­müş, ma­şı­nın qa­baq şü­şə­si­nə Hey­dər Əli­ye­vin şək­li­ni vur­muş, özü də fəxr­lə da­ya­nıb gah aşı­ğın ka­se­ti­nə qu­laq asır, gah da şe­ir de­yir, be­lə şey­lə­ri gör­mə­miş kənd ca­maa­tı da ona ba­xır gü­lü­şür­dü­lər. Məm­məd də onu ba­şa sa­la bil­mir­di ki, bu­ra nü­ma­yiş ye­ri de­yil. Şək­li gö­tü­rüb ma­şı­nın içi­nə qoy­dum:
- Ab­dul­la, bu nə hə­rə­kət­dir edir­sən, ye­kə ki­şi­sən, bu dü­şük hə­rə­kət­lə­rin­dən utan­mır­san?
Mə­nim əsə­bi­ləş­di­yi­mi gö­rən Ab­dul­la ya­zıq-ya­zıq dil­lən­di:
- Ba­ğış­la, Gül­xa­nım ba­cı, dü­nən siz­də ye­di­yim çö­rə­yin üs­tün­də­yəm, acam mə­nə çö­rək ver.
Ab­dul­la bi­zə be­lə bir kon­sert ver­di.
24 av­qust - Şə­hə­rə qa­yıt­maq is­tə­di­yi­miz gün Cə­fər qar­daş qo­na­ğı­mız ol­du.
- Ba­cı, ba­ğış­la, ya­sa gə­lə bil­mə­dim. Ba­cı­na al­lah rəh­mət elə­sin, ba­şı­ma çox ha­di­sə­lər gəl­di. Bil­dim ki, hə­lə Qu­ba­da­sı­nız, gəl­dim si­zi gör­mə­yə.
Söh­bə­ta­ra­sı Cə­fər qar­daş keç­miş­dən də da­nış­dı.
- Mən Məm­mə­di Məm­məd İb­ra­him olan­dan iz­lə­yir­dim, an­caq o, özü bu­nu bil­mir­di. Bir də­fə Sə­məd Vur­ğu­nun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na aid şe­ir ge­cə­si idi. On­da Bəx­ti­ya­ra hü­cum­lar baş­lan­mış­dı. Ge­cə­də da­nı­şan­la­ra 3 də­qi­qə söz ve­rir­di­lər. Məm­məd kür­sü­yə qalx­ma­mış­dan əv­vəl de­di ki, sö­zü­nü 3 də­qi­qə­yə çat­dı­ra bil­mə­di­yi üçün 5 də­qi­qə da­nı­şa­caq. Zal bu sö­zə əl çal­dı. Məm­məd sö­zə be­lə baş­la­dı:
- Sə­məd Vur­ğun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na bə­ləd olan, onun təd­qi­qat­çı­sı olan Bəx­ti­ya­ra hü­cum­lar əbəs­dir. De­yil­di­yi­nə gö­rə Məc­nun çox gö­zəl bir gənc olub­muş, Ley­li isə ki­fir bir qız imiş. Ata­sı Məc­nu­na de­yən­də ki, sə­nə gö­zəl bir qız ala­ram, Ley­li­dən əl çək, on­da Məc­nun bir daş gö­tü­rüb da­ma­rı­nı kəs­miş, da­ma­rın­dan axan qan öz-özü­nə Ley­li, Ley­li, Ley­li ya­zıb­mış. İn­di əgər Bəx­ti­ya­rın da­ma­rın­dan kəs­sə­lər, on­dan çı­xan qan Təb­riz, Ba­kı, Azər­bay­can ya­za­caq­dır.
Son­ra Cə­fər Məm­məd­dən so­ruş­du:
- Ya­dın­da­dır, qar­daş?
- Hə, o ge­cə akt­yor evin­də idi.
- On­da, qar­daş, sə­nin çı­xı­şı­na çox əl çal­dı­lar. Öz - özü­mə fi­kir­ləş­dim, ay aman, bu ki­şi­ni tu­ta­caq­lar. Yax­şı ki, elə bir ha­di­sə ol­ma­dı.
25 av­qust - Ba­kı­ya qa­yıt­dım, nə­fə­sim ye­ni­dən tən­gi­mə­yə baş­la­dı. “Də­də Qor­qud” das­ta­nın­da­kı to­po­nim­lər­dən da­nı­şır­dı­lar. Məm­məd Sə­məd­lə bağ­lı bir əh­va­lat da­nış­dı:
- Bu­nu bi­zə Mir­zə İb­ra­hi­mov da­nı­şıb. Türk­mən­lər das­ta­nın on­la­rın ol­du­ğu­nu id­dia edir, az qa­la bi­zim­lə da­la­şır­dı­lar. Son­ra das­tan düş­mən çıx­dı. Elə bu vaxt­lar Mosk­va­da ya­zı­çı­la­rın ic­la­sı­mı, qu­rul­ta­yı­mı ge­dir­di. İc­las qur­ta­ran­dan son­ra ge­ri qa­yı­dır­dıq. Sə­mə­din çox gö­zəl at­ma­ca­la­rı olar­dı, təy­ya­rə­yə min­mə­yə ha­zır­la­şır­dıq. Baş­da Ber­di Ker­ba­ba­yev ol­maq­la Türk­mə­nis­ta­nın nü­ma­yən­də­lə­ri də öz təy­ya­rə­lə­ri­nə tə­rəf ge­dir­di­lər. Sə­məd Ber­di­ni ça­ğır­dı:
- Ber­di, Ber­di “Də­də Qor­qud­”u ver­dik si­zə.
Ber­di də za­ra­fat­la ca­vab ver­di ki, ta is­tə­mi­rik.
5 sent­yabr - Məm­mə­din ya­rım­çıq mis­ra­la­rı­nı ta­pıb ya­zı ma­sa­sı­nın üs­tü­nə qoy­dum, gö­rək nə vaxt şe­ir ola­caq.
Sən mə­nim oğ­lum­san, qə­lə­mim, oğ­lum,
Qoy­ma bu ata­nın oca­ğı sö­nə...
Ya­man üşü­yü­rəm sən­dən ötə­ri
(Qoy bir az üşü­yüm sən­dən ötə­ri)
Qal­sın o mə­həb­bət, ürək is­ti­si.
Sən­dən nə umu­ram: ürək­dən gə­lən
Qı­lıq is­ti­li­yi, söz is­ti­li­yi.
Ri­ya­sız, bo­ya­sız üzü­mə gü­lən
Ba­xış is­ti­li­yi, göz is­ti­li­yi.
İki il öm­rü­mün iki va­ra­ğı
Ya­zı­lıb əbə­di çev­ril­di ar­tıq.
Bol­lu­ca göz ya­şı gə­tir­dim sə­nə,
Bol­lu­ca yu­xu­suz ge­cə­lər bə­sin.
Hə­mi­şə fi­kir­li, hə­mi­şə dal­ğın,
Nə­yin­sə, ki­min­sə so­ra­ğın­da­san,
Elə hər sö­zün­dən tə­nə ya­ğı­şı,
Elə hər ni­dan­da bir kü­sü-umu.
Tu­taq ki, mən pi­səm, dün­ya­da yax­şı...
Nəğ­mə­kar sa­rı­dan, şa­ir sa­rı­dan,
Mə­nim də tor­pa­ğım mün­bit olub­du.
Bu tor­paq ən mün­bit tor­paq olub­du
Dün­ya­nın ən müd­hiş sər­kər­də­lə­ri
Ni­za­mi önün­də baş əyib­di­lər.
Əl­lə­ri na­haq qan tö­kən oğ­lu­na
Nə­nə­lər sü­dü­nü ha­ram bu­yur­du.
Qı­lınc­lar qə­zəb­dən su içib du­rub
Buy­ruq is­tə­yən­də Qa­car ta­cın­dan
Xə­yal­lar qoy­nun­da yol ge­di­rəm
Ge­cə­lər yu­xum çə­ki­lir gö­yə.
- Ya­zı ma­sa­ma qoy­du­ğun mis­ra­la­rı oxu­dum, gö­rü­rəm ki, on­la­rın hə­rə­sin­də tam bir fi­kir var. Qoy on­lar da be­lə ya­rım­çıq çap olun­sun.
- Yaz­mır­san, ya­rım­çıq­la­rı ta­mam­la­mır­san, öz işin­dir, de­yir­lər ki, şair­lər Al­la­ha ya­xın adam­lar­dır, Al­lah­la da­nı­şır­lar. So­ruş, gör bu ya­ğış nə vaxt kə­si­lə­cək?
- Al­lah ta da­nış­mır, da­ha doğ­ru­su, da­nış­dır­mır.
8 sent­yabr - Æül Re­na­rın gün­də­li­yi­ni oxu­yu­ram. Onun fi­kir­lə­ri:
- Bə­li, mən bi­li­rəm: bü­tün da­hi adam­la­rı əv­vəl­cə ta­nı­maq is­tə­mə­miş­lər.
Əsl məş­hur ya­zı­çı o ya­zı­çı­dır ki, adı­nı bil­mir­lər, əsər­lə­ri­ni isə heç vaxt oxu­ma­mış­lar. “Şöh­rət şey­pur­la­rı” on­la­rın yal­nız ad­la­rı­nı bi­zə çat­dır­mış­lar.
- Ağıl­lı adam­lar­la is­te­dad­lı adam­la­rı do­la­şıq sal­ma­yın...
- Xə­yal - fik­rin ay işı­ğı­dır.
- Ba­la­ca və­tən­lə bö­yük və­tə­nin ara­sın­da fərq yox­dur. Axı o, ye­ga­nə­dir.
- Quş ağa­cın kö­çə­ri bəh­rə­si­dir.
- Qo­ca­lıq qar ki­mi qəf­lə­tən gə­lir, sə­hər oya­nıb gö­rür­sən hər şey dü­mağ­dır.
Bun­lar nə gö­zəl fi­kir­lər­dir!..
9 sent­yabr - Ax­şam xə­bər­lə­rin­də Hai­ti sa­hil­lə­rin­də bə­rə­nin bat­ma­sın­dan da­nı­şı­lan­da Məm­məd pro­fes­sor Gü­lü xa­tır­la­dı:
- Gül de­yir­di ki, bir litr neft də­niz­də 10 kv.m. sa­hə­ni öl­dü­rür. Neft kə­mə­rin­dən son­ra Xə­zər­də gə­mi­lə­rin bat­ma­sı, bu­ruq­la­rın part­la­ma­sı ha­di­sə­lə­ri çox ola­caq.
İ­şıq ida­rə­sin­dən gə­lən nə­za­rət­çi ca­van oğ­lan öz işi­ni qur­ta­ran­dan son­ra mən­dən bir ka­ğız is­tə­di və onu Məm­mə­də ver­di:
- Məm­məd müəl­lim, mə­nə bu ka­ğı­za bir ne­çə söz yaz.
O da bu söz­lə­ri yaz­dı: “Al­lah sə­nə yar ol­sun”. İm­za. Ta­rix.
- Məm­məd müəl­lim, mən bu ka­ğı­zı tüt­yə ki­mi sax­la­ya­ca­ğam.
13 sent­yabr - “Xə­bər­lər”­də tə­rif şey­pur­la­rı işə düş­müş­dü. Məm­məd:
- Be­lə iş­lə­rə baş qa­rı­şan­da mən ya­da düş­mə­rəm - de­di. Elə bu vaxt apa­rı­cı Es­mi­ra Çər­kəz­qı­zı­nın sə­si­ni eşit­dik:
- Müəl­lim­lər, Məm­məd Ara­zın tə­bi­rin­cə de­sək, əsl və­tən­daş­lar, və­tə­nin qa­ya­la­rın­da ma­mır ola bi­lən və­tən­daş­lar ye­tir­mə­li­di­lər.
- Hə, - de­dim, - gör­dün, yad­dan çıx­ma­mı­san.
Tu­si adı­na Pe­da­qo­ji İns­ti­tu­tun­da dərs ili­nin baş­lan­ma­sı mün­sai­bə­ti­lə gö­rüş ke­çi­ri­lir­di.
- Bu zal o qə­dər adam­lar gö­rüb ki, ya­dın­da­dır, bu zal­da mə­nim­lə də gö­rüş ke­çi­ri­lib. Tə­lə­bə vax­tı da­xil ola bil­mə­di­yim an­lar da olub - kə­dər­lə gü­lüm­sün­dü Məm­məd.
15 sent­yabr - Ax­şam şei­ri­ni kö­çürt­mə­yə ver­di:
Pa­paq tap­dıq, baş tap­ma­dıq,
Ü­zük tap­dıq, qaş tap­ma­dıq
Özül tap­dıq, daş tap­ma­dıq,
Mat-məət­təl qal­mı­şam.
- Tə­zə şeir­dir, iş­lə­yib qay­da­ya sal­dım, tə­zə for­ma­dır, de­yil­mə­yib.
- Gö­rür­sən ki, sto­lu­na ya­xın­la­şan­da ya­zır­san, iş­lə­mək la­zım­dır.
- Dər­man içi­rəm, və­ziy­yə­tim pis­lə­şir, ax­şam iş­lə­yi­rəm, on­da da ya­ta bil­mi­rəm. Bey­nim oyaq qa­lır, bun­lar elə-be­lə ağ­na­ğaz­dır.
- Ağ­na­ğaz? Bu sö­zü tə­zə eşi­di­rəm, o nə de­mək­dir?
- El ara­sın­da iş­lə­nən söz­dür, əv­vəl­lər hər ya­xın kən­din özü­nün su də­yir­ma­nı var­dı. Də­ni çox olan­lar növ­bə tu­tar, dən­lə­ri­ni üyü­dər­di­lər. Tor­ba­nın di­bin­də bir az də­ni olan ka­sıb da gə­lib də­yir­man­çı­ya de­yər­di ki, ba­şı­na dö­nüm, bu­nu ağ­na­ğaz elə ver. Də­yir­man­çı da ara­da ka­sı­bın də­ni­ni üyü­düb ve­rər­di ki, uşaq­la­rı ac qal­ma­sın. Ağ­na­ğaz bi­zim kənd­lər­də iş­lə­di­lən el sö­zü­dür.
- De­yə­sən, apost­ro­fu atıb­lar.
- Yax­şı edib­lər, Cə­fər sö­zün­də apost­rof var­dı, at­dı­lar, düz­gün tə­ləf­füz et­mi­rik? Sə­məd Vur­ğun apost­rof di­li­mi­zin sim­fo­ni­ya­sı­dır, de­yər­di. Ni­yə axı o di­li­mi­zin sim­fo­ni­ya­sı­dır sua­lı­nı da özü ver­di Məm­məd.
17-19 sent­yabr - Bu gü­nün bir ye­ni­li­yi bu ol­du ki, “Fü­zu­li” adı­na bey­nəl­xalq mü­ka­fa­tın tə­si­si haq­qın­da qə­rar oxun­du:
- Məm­məd, sən­cə, Azər­bay­can­dan mü­ka­fa­tı kim ala­caq? İn­di də 10 min dol­lar üçün bir-bi­ri­ni qı­ra­caq­lar.
- Bəx­ti­yar “Şə­bi-hic­ran­”ı ya­zıb, mü­ka­fat ona dü­şür. Bir də şərt qo­yul­mur ki, əsər an­caq Fü­zu­li­dən ol­sun, baş­qa əsər­lə­rə də dü­şə bi­lər. Mək­tə­bə ya­xın kü­çə­də gə­zir­dim, iki mək­təb­li mə­nə ya­xın­laş­dı və söy­lə­di ki, biz bu gün si­zin şei­ri­niz­dən 5 al­mı­şıq.
- Han­sı şei­rim­dən? - su­al ver­dim.
- “Mü­ha­ri­bə ol­ma­sa” şei­rin­dən.
- Əz­bər söy­lə­yə bi­lər­si­niz­mi?
Hər iki uşaq mə­nə şei­ri əz­bər söy­lə­di, baş­la­rı­nı tu­mar­la­dım, se­vi­nə-se­vi­nə get­di­lər.
- Tə­zə şeir­lə­ri­ni oxu­dum, əla­dır. “Ya­lan”, “Sın­ma, kö­nül”. “Sın­ma” şei­rin­də ni­yə “şair” mü­ra­ciə­ti­ni “kö­nül” sö­zü ilə əvəz et­mi­sən? Kö­nül çox iş­lən­miş­dir, çey­nə­nib.
- Düz­dür, mə­nim də bir o qə­dər xo­şu­ma gəl­mir, beş-al­tı gün­dən son­ra ye­ni­dən kö­çü­rə­cə­yəm, on­da əl gəz­dir­mək olar. Ümu­miy­yət­lə, mə­ni hə­vəs­lən­dir­mək üçün tə­rif­lə­yir­sən, an­caq beş-al­tı şeir­dən bi­ri yax­şı çı­xar, bu da tə­bii­dir. Hə, ya­dı­ma düş­dü, ba­yaq gə­zən­də bir ca­van oğ­lan mə­nə ya­xın­laş­dı, Məm­məd müəl­lim, si­zin­lə gö­rüş­mək olar­mı so­ruş­du. Olar, olar, de­dim.
- Mə­nim adım Arif­dir. Ba­kı Uni­ver­si­te­ti­nin ri­ya­ziy­yat fa­kül­tə­sin­də dərs de­yi­rəm, si­zin “Daş ha­ra­yı” ki­ta­bı­nı­zı əz­bər bi­li­rəm. Şərq öl­kə­lə­rin­də iş­lə­mi­şəm. Özü­nü türk ad­lan­dı­ran­lar si­zi çox se­vir­lər.
Son­ra da mə­nim “Ge­cə pən­cə­rə­mə dır­ma­şan pi­şik” şei­ri­mi əz­bər de­di. 30-35 ya­şın­da, sə­li­qə­li ge­yin­miş, şi­və­rək bir ca­van idi.
E­lə ma­rıt­da­ma alt­dan yu­xa­rı,
Nə var yu­xa­rı­da, büd­rə­mək, aş­maq.
Ba­şa baş­sız­la­rı baş­sız çı­xa­rır...
Ye­ri get, qa­bı­nı ya­la, ay ax­maq!
Ge­cə pən­cə­rə­mə dır­ma­şan pi­şik!
Ay­rı­lan­da da be­lə de­di:
- Məm­məd müəl­lim, XX əs­rin ko­ri­fey­li­yi si­zin­lə bit­di, bu­nu bi­lin.
21 sent­yabr - Ax­şam türk Sa­leh bəy bi­zə gəl­di. Məm­məd haq­qın­da ma­te­rial ax­ta­rır­dı, dok­tor­luq yaz­ma­lı idi:
- Tey­zə, mə­nə kö­mək et, siz gə­rək fəxr edə­si­niz ki, türk dün­ya­sı si­zin eşi­ni­zi ta­nı­ya­caq.
- Sa­leh, axı mən­də nə var­sa ha­mı­sı bir nüs­xə­dir. On­la­rı sə­nə ver­səm, mən­də heç nə qal­mır, siz­dən baş­qa ay­rı sa­leh­lər də gə­lə­cək­lər. Bəs on­la­ra ne­cə kö­mək edim?
- Be­lə da­nı­şaq, siz qə­zet­lə­ri mə­nə ve­rin, mən kse­ro­ko­pi­ya çı­xa­rıb qay­ta­rım.
- Sa­leh, evi­miz bir az da­rıs­qal­dır, gə­rək nə­zə­rə ala­san.
- Nə olar xalq şai­ri­nin evi be­lə olar, çox şair­lə­rin evin­də ol­mu­şam, on­la­rı ta­nı­yı­ram. Biz­lər­də be­lə laf var, - “yan­dı, dön­dü”, on­lar, tey­zə, elə­dir­lər. Məm­məd əmi on­lar­dan ta­mam fərq­lə­nir.
Sa­yıb 125 mə­qa­lə, 3 dip­lom işi­ni ver­dim. Bir ne­çə gü­nə qay­ta­ra­ca­ğı­nı söy­lə­di. Sa­leh ge­dən­dən son­ra söh­bə­ti­miz Mir­zə İb­ra­hi­mov­dan düş­dü:
- Biz gənc­lər İt­ti­fa­qa yı­ğı­şan­da Mir­zə müəl­lim ma­raq­lı söh­bət­lər edər­di. Ən çox da Sə­məd Vur­ğun­la bağ­lı. De­yər­di:
- Sə­məd Vur­ğun nə vaxt evi­nə çat­sa, ge­cə ya­rı­sı ol­sa da, zəng edər­di ki, Mir­zə, nə edir­sən?
- Ya­tı­ram.
- Dur bir az gə­zək.
Çı­xıb gə­zər­dik. İla­hi, Ba­kı­nın ge­cə­lə­ri nə gö­zəl olur­muş, kü­çə­lər bom­boş, sa­kit. An­caq sü­ləng it­lər olur kü­çə­lər­də.
- Qlav­lit­də Knyaz ad­lı bir ya­şı­dım iş­lə­yir­di, bir yer­də iş­lə­mi­şik, Qlav­li­tə keç­di. Mə­nim ki­tab­la­rı­mın ço­xu­nu, bir sət­ri­nə də to­xun­ma­dan, si­ya­si şeir­lə­ri­mi də, qol çə­kib ve­rib, çap olu­nub.
Bir də­fə Knyaz be­lə bir söh­bət et­miş­di:
- Qıl­man baş re­dak­tor olan­da mən ki­çik re­dak­tor iş­lə­yir­dim. Sə­məd Vur­ğu­nun ki­ta­bı­na bağ­lan­mış mü­qa­vi­lə­yə im­za at­ma­ğa mə­ni onun ya­nı­na gön­dər­di, or­ta qo­no­rar yaz­mış­dı. Sə­məd qol çək­mə­dən mü­qa­vi­lə­ni qay­tar­dı və de­di: - “Get Qıl­ma­na de ki, mən quy­ruq acı­yam, sür-sü­mük acı de­yi­ləm”.
24 sent­yabr - Sa­leh bəy apar­dı­ğı ma­te­rial­la­rı ge­ri qay­tar­dı.
- Dü­zü­nü de, Sa­leh, bu qə­dər ma­te­ria­lı ax­ta­rıb ta­pa bi­lər­din­mi?
- Yox, tey­zə, de­mək olar ki, heç bir fai­zi­ni də tap­maz­dım. Heç kim bil­mir ki, be­lə zən­gin ar­xiv sax­la­yır­sı­nız.
Za­ra­fat et­dim: - İn­di de gö­rək tey­zə­ni tə­rif­lə­yə­cək­sən­mi?
- Tey­zə, ki­ta­bın iza­hat böl­mə­sin­də müt­ləq si­zə tə­şək­kür edə­cə­yəm ki, mə­nə kö­mək et­mi­si­niz. - Cid­di ca­vab ver­di. Son­ra so­ruş­du:
- Mən mü­di­ri­mi bək­lə­yi­rəm, olar­mı on­la­rı gə­ti­rib Məm­məd əmi ilə ta­nış­dı­rım?
- Olar, Sa­leh, olar, an­caq bi­zi xə­bər­dar et.
26 sent­yabr - Mə­qa­lə­lə­ri­ni ha­zır­la­maq­la bə­ra­bər ar­xi­vi də araş­dır­ma­lı, sə­li­qə­yə sal­ma­lı ol­dum. Ye­ni-ye­ni ya­zı­lar­la rast­laş­dım. Sə­məd Vur­ğun haq­qın­da mə­nə da­nış­dıq­la­rı­nın bə­dii va­rian­tı­nı gör­düm:
- Məm­məd, Sə­məd haq­qın­da ya­zın tam de­yil axı.
- Mən Sə­məd haq­qın­da 4 ya­zı yaz­mı­şam, 3-ü çap olu­nub. De­di­yin ya­zı da, mən­cə, “Ul­duz” jur­na­lın­da ge­dib, ya­dım­daır, Yu­sif mə­nə tə­şək­kür et­di hə­min ya­zı­ya gö­rə. “Ay­gün” poe­ma­sı mə­nim kurs işim idi. Onun təh­li­li­ni ver­mi­şəm. İn­di sən əl­yaz­ma­la­rı­mın için­də adı­nı oxu­du­ğun ya­zı­nı ver, ba­xım.
Ax­şam Hey­dər Hə­sə­noğ­lu bi­zə gəl­di:
- Gəl­mi­şəm ki, “Məm­məd Araz” mü­ka­fa­tı­nın ki­mə ve­ri­lə­cə­yi­ni də­qiq­ləş­di­rəm. Ni­za­mi Xu­di­yev özü­nün ki­ta­bı­nın mün­sif­lər he­yə­ti­nə təq­dim edil­mə­si­ni la­zım bil­di, ki­ta­bı­nın bu mü­ka­fa­ta la­yiq ol­du­ğu­nu söy­lə­di. Si­zin fik­ri­niz nə­dir?
- Ni­za­mi çox sa­vad­lı alim­dir, elə bir mə­sə­lə var­sa, lap yax­şı - söy­lə­di Məm­məd.
28 sent­yabr - Ara­bir ya­rım­çıq ya­zı­lar haq­qın­da ver­di­yim sual­la­ra Məm­məd be­lə ca­vab ve­rir­di:
- Bu­nu bil ki, nə çap olu­nub­sa, ha­mı­sı ol­du­ğu ki­mi, bir sət­ri­nə be­lə to­xu­nul­ma­dan çap olu­nub. Be­lə­də çox ya­zı­la­rı­mı evə gə­tir­mə­mi­şəm, “Ul­duz” və “A­zər­bay­can” jur­nal­la­rın­da çox­lu ya­zı­la­rım ge­dib, ki­tab­la­ra ön söz yaz­mı­şam. Ta­tar şair­lə­ri­nin tər­cü­mə şe­ir ki­tab­la­rın­da ön söz mə­nim­ki­dir.
- Sən ye­ri­ni de, mən ta­pım, gə­lə­cək­də çap et­di­rək.
29-30 sent­yabr - Gül­xa­nım, mə­qa­lə­lə­ri ha­zır­la­yır­san, mə­nə elə gə­lir ki, mə­qa­lə­lər­lə bə­ra­bər bə­zi mək­tub­lar da çap olun­sa yax­şı­dır.
- Özün bi­lir­sən ki, pub­li­sis­ti­kan şeir­lə­rin­dən çox­dur, 3 cild olar. Mək­tub­la­rın dər­di­ni çək­mə, on­la­rı son­ra çap edə­rik
- Ni­yə, mək­tub­la­rım­da çox gö­zəl fi­kir­lər var. Mə­sə­lən, İb­ra­him Boz­ye­lə yaz­dı­ğım mək­tub­lar çox mə­na­lı mək­tub­lar­dır. Gör nə de­yi­rəm: - Dün­ya­da mə­ni şe­ir qə­dər ovu­da­caq ha­ray və təs­kin­lik tap­ma­ram; sə­nət kör­pü­sün­dən ke­çən­lər xoş­bəxt­dir­lər, bu kör­pü­nü ya­ra­dan ulu­lar­dır; ya da ye­nə də dağ ça­yı­na bən­zər tə­miz, gur, du­ru sə­si­ni eşit­dik, qar­daş, dün­ya­da sə­sin bat­ma­sı­na ina­na bil­məm...
- Bü­tün bun­lar düz­dür, am­ma...
Ya­zır­san:
...Qə­lə­mim dün­ya­ya əma­nət ol­sa,
Gö­zü­mün işı­ğı bir gö­zə töh­fə;
Bir də gə­li­şi­mə zə­ma­nət ol­sa -
Gəl­məz­dim mən be­lə dün­ya­ya, töv­bə!

İ­nam ola­caq­dır - dö­züm var­dı­sa,
Qə­mi dəm elə­mək o mə­nə qal­dı.
Bir-iki ya­raq­lı sö­züm var­dı­sa,
Və­tən­dən al­mış­dım, Və­tə­nə qal­dı.
Məm­mə­din Və­tə­nə qa­la­caq söz­lə­ri­nə Fət­tah Hey­də­rov ha­va­dar çıx­dı və 1997-ci il­də “Yol ay­rı­cın­da söh­bət “ ki­ta­bı­nı çap et­dir­di.
- De­yə­sən ye­rin sü­rə­ti də ço­xa­lıb, ay da tez qur­ta­rır, am­ma iş­lə­ri­miz ya­rım­çıq­dır, Məm­məd Araz.
- Ki­tab­la bağ­lı baş re­dak­tor Ni­had­la gö­rüş­düm, cid­di bir ki­şi­dir, olar 50-55 ya­şı. O de­di ki, bi­zim nəş­riy­yat Zə­lim­xan Ya­qu­bun ki­ta­bı­nı yax­şı for­mat­da çap edib, biz is­tə­yi­rik ki, sə­nin ki­ta­bın on­dan da yax­şı ol­sun, bu­na ça­lı­şı­rıq.
Son­ra mən­dən mis­ra­la­rın sa­yı­nı so­ruş­du.
2 okt­yabr - Ax­şam özü­nün tə­zə­cə ya­zıb qur­tar­dı­ğı şei­ri mə­nə ver­di, əla­və et­di: cə­fəng şeir­dir.
O­xu­dum, “İt qa­ya köl­gə­sin­də”.
- Bü­tün mis­ra­la­rı sə­ti­ral­tı mə­na ilə do­lu şei­ri nə üçün cə­fəng ad­lan­dı­rır­san?
- Mən­dən əv­vəl de­yil­miş fi­kir­dir, am­ma mən­də tə­zə for­ma­da alı­nıb.
- Bü­tün fi­kir­lər müx­tə­lif vaxt­lar­da müx­tə­lif şair­lər tə­rə­fin­dən de­yi­lib. Us­ta­lıq on­da­dır ki, onu tə­zə­ləş­di­rə­sən. Bu şei­rin əla şeir­dir. O bi­ri şeir­lə­ri də ver oxu­yum.
- Kö­çü­rən­də oxu­ya­caq­san.
- “Cır­cı­ra­ma” şei­rin bən­zər­siz­dir...
So­nun­cu nə­şə­siy­lə ve­rib baş-ba­şa
O­xu­yar, oxu­yar, oxu­yar cır­cı­ra­ma.
Son­ra da əbə­di yu­xu­la­yar cır­cı­ra­ma...
Öm­rün son ça­ğın­da nəğ­mə oxu­maq,
Ö­lüm aya­ğın­da nəğ­mə oxu­maq.
Qə­ri­bə ömür­dür, qə­ri­bə ölüm...
So­nu əv­və­lin­dən xə­bər­siz olan:
Əv­və­li so­nu tək əsər­siz olan,
Bi­ri­si söy­lə­yər: bi­xə­bər ya­zıq,
Bi­ri­si söy­lə­yər: bəx­tə­vər ya­zıq...
3 okt­yabr - Ev iş­lə­ri­ni qur­ta­ran­dan son­ra söh­bə­ti ye­nə Sə­məd Vur­ğun­dan sal­dım.
- Sə­mə­di bir ne­çə də­fə ya­xın­dan gör­mü­şəm, çı­xış­la­rı­nı din­lə­mi­şəm. Bu, elə bil dü­nən olub, an­caq də­qiq han­sı il ol­du­ğu ya­dım­da de­yil.
“Na­tə­van” adı­na klub­da mər­hum Cə­fər Xən­dan mə­ru­zə elə­di. Mə­ru­zə ət­ra­fın­da qız­ğın mü­ba­hi­sə baş­lan­dı. Sə­məd şei­ri­mi­zin ümu­mit­ti­faq miq­ya­sın­da ye­rin­dən, çə­ki­sin­dən və bə­zi qü­sur­la­rın­dan da­nış­dı. Bə­zi çı­xış edən­lə­rə üzü­nü tu­tub de­di ki, ba­lam, ala­dağ­dan, qa­ra­dağ­dan mi­sal­lar gə­ti­rir­si­niz, bi­zim poe­zi­ya­mı­zın uğur­lu ad­dım­la­rı az­mı? Ni­yə bun­lar­dan bi­zim ca­van ya­zı­çı­la­rı­mız öy­rən­mə­sin? Bir ne­çə qə­ləm dos­tu­mun adı­nı çək­di. Qoy bir də­fə qey­ri-tə­va­zö­kar­lıq edim, axı bu poe­zi­ya­nın S.Vur­ğu­nu da var. “Va­qif­”i o ya­zıb. Hə­min vaxt nə ilə əla­qə­dar­sa bu afo­rizm di­lin­dən qop­du, in­di­ki ki­mi ya­dım­da­dır. De­di - “ki­çik xal­qın bö­yük şai­ri olun­ca, bö­yük xal­qın ki­çik şai­ri ola­san”.
4 okt­yabr - Sə­hər ye­mə­yin­dən son­ra Əli Bay­ram­lı­ya get­dik. Bi­zi qo­naq ça­ğı­ra­nın oğ­lu qar­şı­la­dı. Məc­lis­də mə­lum ol­du ki, ev sa­hib­lə­ri ai­lə qur­duq­la­rı­nın 30 il­li­yi­ni qeyd edir­di­lər. Hə­mi­şə ki­mi ye­nə də Məm­məd tə­rif­lən­di, onu Pir ad­lan­dır­dı­lar. Ai­lə­nin Məm­mə­di ila­hi­ləş­dir­mə­si, onu də­fə­lər­lə Pir ad­lan­dır­ma­sı Məm­mə­din göz­lə­ri­ni ya­şart­dı.
Son­ra Kür qı­ra­ğı­na gə­zin­ti­ya çıx­dıq. Məm­məd ot bas­mış as­fal­tı gös­tə­rib de­di:
- Gül­xa­nım, bu­ra Əli Bay­ram­lı­nın bul­va­rı­dır. Vax­ti­lə To­fiq Bay­ram, Rü­fət Zə­bioğ­lu və mən bu­ra­la­ra çox gə­lər­dik. Bu­ra­da adam əlin­dən tər­pən­mək ol­maz­dı. Adam­la­rı poe­zi­ya se­vən­dir­lər. Sa­bi­ra­bad­da da həm­çi­nin. Bu­ra­da gö­zəl poe­zi­ya ge­cə­lə­ri ke­çi­rər­dik.
10 okt­yabr - Ax­şam yaz­dı­ğı tə­zə şeir­lə­ri­ni kö­çür­mə­yə ver­di. “Sın­ma, şa­ir” şei­ri­ni kö­çür­dük­dən son­ra so­ruş­dum:
- Bu şei­ri ye­kun­laş­dır­mı­san, sən­cə tam­dır­mı?
- Hə.
- Mə­nə elə gə­lir ki, şe­ir hə­lə tam de­yil. Bəl­kə,
“Ə­zil, xış­lan, sın­ma qə­ti,
Sı­nıq sal­ma bir mil­lə­ti.”
- Mis­ra­la­rı­nı axı­ra sa­la­san, ya da tək­rar ya­za­san.
- Olar, tək­rar ol­sa şe­ir bit­kin olar və hə­min mis­ra­lar­dan son­ra “sın­ma şa­ir” - əla­və elə.
Son­ra­dan “Sın­ma” şei­ri­nə çox əla­və­lər olun­du.
- Bu­ra bax, “A­zər­bay­can” ad­lı şei­rin yax­şı mah­nı­lıq­dır. Bəs­tə­kar gi­riş­sə, himn ki­mi səs­lə­nən söz­lər­dir.
11 okt­yabr - Ge­dib “Tə­zad­lar” qə­ze­ti­ni al­dım. Xu­du Məm­mə­dov haq­qın­da çox­la­rı öz ürək söz­lə­ri­ni yaz­mış­dı. Ha­mı­sı­nı Məm­mə­də oxu­dum:
- Bəx­ti­yar ha­mı­mız­dan sə­mi­mi ya­zıb - dil­lən­di Məm­məd.
Son­ra qə­zet­də olan at­ma­ca­la­rı oxu­dum. Bi­rin­də be­lə ya­zıl­mış­dı: “A­zər­bay­can­dan ge­dən­lə­ri əli ço­maq­lı ço­ban hey­kə­li yo­la sa­lır. Gə­lən­lə­ri isə qoç qar­şı­la­yır. Gö­rə­sən, azər­bay­can­lı­lar haq­qın­da xa­ri­ci­lər nə dü­şü­nür­lər?”.
- Mə­sə­lə düz­gün qo­yu­lub. Qo­yun, ço­ban və s. bun­la­rı yı­ğış­dır­maq la­zım­dır, - əla­və et­di Məm­məd.
Bü­küb at­dı­ğı qə­ze­tin kə­na­rın­da iki mis­ra var­dı:
Nə gəl­di qəl­bi­nə, gə­tir di­li­nə,
Di­lin­dən qəl­bi­nə səd çək­mə, ey mən.
14-15 okt­yabr - Məm­məd Araz, do­ğum gü­nü­nü təb­rik edi­rəm. Ye­yib-iç­mə­yə ha­ra ge­di­rik?
- Ha­ra is­tə­sə­niz.
A­ğa­lar Bay­ram te­le­fon­la mə­lu­mat ver­di:
- Ba­cı, ayın 20-də Al­mas İl­dı­rı­mın 90 il­li­yi­lə bağ­lı xa­ti­rə ge­cə­si ke­çi­ri­lə­cək. Məm­məd müəl­li­mə həm də­vət­na­mə var, həm də mək­tub, sa­bah on­la­rı gə­ti­rə­cə­yəm. Ey­ni za­man­da, əmi­nin tə­zə şeir­lə­ri­ni də ve­rər­si­niz.
- Var, ica­zə ver­sə gö­tü­rər­sən.
A­ğa­lar də­vət və mək­tu­bu Məm­mə­də ver­di, mək­tub­da ya­zıl­mış­dı:
“Hör­mət­li Məm­məd Araz!
Si­zin ki­mi və­tən­daş bir şai­ri bu tən­tə­nə­li təd­bi­rə də­vət et­mə­nin se­vin­ci için­də­yik. Əgər gəl­mək im­ka­nı­nız ol­ma­sa, xa­hiş edi­rik ürək söz­lə­ri­ni­zi bir ne­çə cüm­lə ilə ifa­də edib ye­ni şeir­lə­ri­niz­lə bir­lik­də ge­cə­mi­zə gön­də­rə­si­niz.
Və­tən­daş say­ğı­la­rıy­la;
Gü­ney Azər­bay­can “Ay­dın­lar” cə­miy­yə­ti adın­dan Bö­yük Rə­su­loğ­lu.”
Məm­məd fi­kir­li-fi­kir­li əla­və et­di:
-1992-ci il mar­tın 1-də na­kam şa­ir Al­mas İl­dı­rı­ma həsr olun­muş bir ra­dio ve­ri­li­şi ge­dir­di. Onun bu mis­ra­sı mə­ni dəh­şə­tə gə­tir­di. “Mən tu­fan­la do­ğul­mu­şam, tu­fan­la da ölə­cə­yəm”. Bu bəd­bəxt öz fa­ciə­si­ni ne­cə ob­yek­tiv, ne­cə də poe­tik ha­ray­la oxu­cu­ya çat­dı­rır. O, hər şey­dən keç­mə­yə ha­zır­dır, tə­ki doğ­ma tor­pa­ğın bir­cə qa­rı­şın­da ya­şa­ya bil­sin. Onun bü­tün ha­ray­la­rı bir­cə nöq­tə­də du­ruş ta­pır: “A­xı mən ney­lə­miş­dim Və­tə­nə? Və­tə­ni sev­miş­dim. Və­tə­ni sev­mə­yə gö­rə də in­sa­nı öz yur­dun­dan di­dər­gin sa­lar­lar­mı?” Bu şa­ir, hə­qi­qə­tən, il­dı­rım­dır.
A­ğa­lar Məm­mə­din tə­zə ya­zıl­mış “İt qa­ya köl­gə­sin­də”, “Sın­ma”, “A­zər­bay­can”, “Mat-məət­təl qal­mı­şam” şeir­lə­ri­ni oxu­du.
- Əmi, “Sın­ma” şei­ri­ni apa­rım, elə Al­mas İl­dı­rı­mın ge­cə­si ilə yax­şı səs­lə­şir. İn­di ke­çən də­fə­ki ki­mi et­mə­rəm, çap et­mək is­tə­yən qə­zet­lə­rin heç bi­ri­nə şei­ri ver­mə­rəm.
Hey­dər Hə­sə­noğ­lu da gəl­di, yax­şı ki söh­bə­ti­miz­də iş­ti­rak edir, “Mü­sa­vat” par­ti­ya­sı­nın 80 il­li­yi­ni ke­çi­rir­di­lər, mə­nə söz ve­ril­di. Elə əmi­nin ya­nın­dan get­miş­dim ge­cə­yə. “Di­lən­çi qaç­qın” şei­ri­ni özüm­lə gö­tür­müş­düm. Za­la mü­ra­ciət et­dim:
- Hör­mət­li din­lə­yi­ci­lər, elə bu sa­at bö­yük şai­ri­miz Məm­məd Ara­zın ya­nın­dan gə­li­rəm, onun sa­la­mı­nı si­zə ye­ti­ri­rəm və tə­zə yaz­dı­ğı şei­ri si­zə oxu­maq is­tə­yi­rəm. Şei­ri oxu­ma­ğa baş­la­dım, zal elə sus­muş­du ki... Şei­rin axı­rın­cı mis­ra­la­rı qur­tar­ma­mış, zal­da bir al­qış, bir gu­rul­tu qop­du ki, ha­mı aya­ğa qalx­mış­dı, ara­da ağ­la­yan­lar da var­dı. Yı­ğın­caq qur­ta­ran­dan son­ra qə­zet­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri mə­ni əha­tə­yə alıb şei­ri ça­pa is­tə­di­lər. Aqil də mə­ni məc­bur et­di­yi­nə gö­rə şei­ri “7 gün” qə­ze­ti­nə ver­dim.
A­ğa­lar ge­dən­dən son­ra Hey­dər­dən so­ruş­dum:
- Mü­ka­fa­tı ki­mə ver­mə­li ol­dun?
- Elə da­nış­dı­ğı­mız ki­mi Ni­za­mi Xu­di­ye­vi nə­zə­rə al­mı­şıq, bu sa­at onun ya­nın­dan gə­li­rəm. Sse­na­ri­ni ya­za­caq­lar, Ni­za­mi ça­lı­şır ki, gö­zəl bir ge­cə ol­sun, bü­tün eli­ta - bir söz­lə bü­tün rəh­bər iş­çi­lər ora­da ola­caq. Təx­mi­ni bir 20 gü­nə hər şey qay­da­sı­na dü­şə­cək.
17 okt­yabr - Al­mas İl­dı­rı­mın xa­ti­rə ge­cə­si­nə yaz­dı­ğı təb­rik it­mə­sin de­yə gün­də­li­yi­mə kö­çürt­düm:
“Təb­rik edi­rəm.
Bu gö­zəl tə­şəb­bü­sün hör­mət­li müəl­lif­lə­ri, Al­mas İl­dı­rı­mın poe­zi­ya­sı işı­ğı­na yı­ğı­şan sə­nət adam­la­rı, şeir­se­vər oxu­cu­lar, şai­rin qo­hum-əq­rə­ba­la­rı, Si­zin ha­mı­nı­zı ürək­dən təb­rik edi­rəm. Mə­ni bu təd­bir­də iş­ti­rak et­mə­yə də­vət et­di­yi­niz üçün si­zə tə­şək­kü­rü­mü ye­ti­ri­rəm.
Al­mas İl­dı­rı­mın ta­le­yi nə cür olub, o, za­ma­nın han­sı fır­tı­na­la­rı­na tuş olub - ha­mı­sı ay­dın­dır. Ta­le­yin fır­tı­na­sı bir­cə onun qəl­bin­də giz­lət­di­yi doğ­ma ocaq nis­ki­li­nə, doğ­ma yurd həs­rə­ti­nə, poe­zi­ya ha­va­rı­na to­xu­na bil­mə­yib. Səh­hə­tim im­kan ver­mə­di­yi­nə gö­rə təd­bir­də iş­ti­rak edə bil­mə­dim. Al­mas İl­dı­rı­mın bö­yük nə­fəs­li poe­zi­ya­sı­na baş əyi­rəm.
Də­rin hör­mət­lə M. Araz”
Bu da ye­ni de­yim­dir, yol­daş M.A­raz, “ta­le­yin fır­tı­na­sı”.

Mənbə: "Azərbaycan" jurnalı. 2010\1,2,3