Mətbuat tariximizin ilk 10 qəzet və jurnalı

Bu gün Milli Mətbuat Günüdür.

YAZİCİ.AZ Azərbaycan mətbuat tarixinin formalaşmasında və inkişafında müstəsna rol oynamış ilk 10 qəzet və jurnalın siyahısını təqdim edir.

1. "Əkinçi" qəzeti

"Əkinçi" qəzeti 22 iyul 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr olunmağa başlayıb. Bu mətbu orqan Azərbaycan dilində çıxan ilk qəzet kimi milli mətbuatımızın əsasını qoyub. Qəzetin əsas məqsədi xalqı maarifləndirmək, elm və mədəniyyəti təbliğ etmək, eyni zamanda kənd təsərrüfatı yeniliklərini yaymaq idi. Çar Rusiyasının senzura təzyiqlərinə baxmayaraq, nəşr fəaliyyət göstərdiyi qısa müddətdə cəmiyyətdə böyük oyanış yaratdı. "Əkinçi" qəzeti 1877-ci ildə cəmi 56 nömrəsi çıxdıqdan sonra fəaliyyətini dayandırmağa məcbur oldu.

2. "Ziya" ("Ziyayi-Qafqaziyyə") qəzeti

"Ziya" qəzeti 1879-cu ildə Səid Ünsizadə tərəfindən Tiflis şəhərində təsis edilib. "Əkinçi"dən sonra Azərbaycan dilində işıq üzü görən ikinci mətbu orqan kimi tarixə düşüb. 1880-ci ildən etibarən qəzetin adı dəyişdirilərək "Ziyayi-Qafqaziyyə" kimi nəşr olunmağa davam edib. Bu qəzet əsasən ədəbiyyat, təhsil, dil və din məsələlərinə toxunur, xalqı maarifə səsləyirdi. Nəşriyyat 1884-cü ildə maliyyə və senzura çətinlikləri səbəbindən birdəfəlik bağlanıb.

3. "Kəşkül" jurnalı və qəzeti

"Kəşkül" həm qəzet, həm də jurnal formatında 1883-1891-ci illərdə Tiflisdə Cəlal Ünsizadə tərəfindən buraxılıb. Bu mətbuat orqanı "Azərbaycan milləti" məfhumunu ilk dəfə mətbuatda işlədən və milli şüurun formalaşmasına təsir edən mühüm nəşrlərdəndir. Nəşrin səhifələrində Avropa ədəbiyyatından tərcümələr, ictimai-siyasi məqalələr və mütərəqqi ideyalar tez-tez yer alırdı. "Kəşkül" öz fəaliyyəti dövründə xalqın təhsil səviyyəsini yüksəltmək üçün müxtəlif maarifçi mövzulara müraciət edirdi. Maddi problemlər və Çar hökumətinin təzyiqləri nəticəsində mətbu orqan 1891-ci ildə fəaliyyətini dayandırıb.

4. "Şərqi-Rus" qəzeti

"Şərqi-Rus" qəzeti 1903-cü ildə Məhəmmədağa Şahtaxtinski tərəfindən Tiflisdə yaradılıb və XX əsrin ilk Azərbaycan dilli qəzeti olub. Bu qəzet Azərbaycan ictimai fikrinin inkişafında böyük rol oynayıb, dil və əlifba islahatları ilə bağlı məsələləri cəsarətlə qaldırıb. Mətbu orqan eyni zamanda dünyəvi elmlərin öyrənilməsini təşviq edir və qadın azadlığı kimi mütərəqqi mövzuları işıqlandırırdı. Cəlil Məmmədquluzadə və Mirzə Ələkbər Sabir kimi görkəmli şəxsiyyətlər məhz bu qəzetlə sıx əməkdaşlıq edərək yaradıcılıqlarını xalqa çatdırıblar. Qəzet 1905-ci ildə bağlansa da, özündən sonra milli mətbuat məktəbinin yaranmasına zəmin hazırlayıb.

5. "Həyat" qəzeti

"Həyat" qəzeti 1905-ci ildə Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun redaktorluğu, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin isə maddi dəstəyi ilə Bakıda nəşrə başlayıb. Bu qəzet Azərbaycanda milli-azadlıq hərəkatının və türkçülük ideologiyasının mətbuatda əsas bələdçilərindən biri hesab olunur. Nəşr öz səhifələrində milli birliyi, mədəni tərəqqini və ana dilinin saflaşdırılmasını ardıcıl olaraq təbliğ edirdi. "Həyat" qəzeti həmçinin xalqın siyasi proseslərdə fəal iştirak etməsi üçün mühüm maarifləndirici məqalələr dərc edirdi. Fəaliyyəti qısamüddətli olsa da, 1906-cı ilə qədər çıxan 325 nömrəsi Azərbaycan mətbuat tarixində silinməz izlər qoyub.

6. "İrşad" qəzeti

"İrşad" qəzeti 1905-ci ilin dekabrında Əhməd bəy Ağaoğlunun rəhbərliyi altında Bakıda fəaliyyətə başlayan gündəlik ictimai-siyasi və ədəbi nəşr idi. Qəzet Azərbaycan xalqının siyasi və iqtisadi hüquqlarını müdafiə edərək Çar Rusiyasının müstəmləkə siyasətini kəskin tənqid edirdi. Üzeyir Hacıbəyli, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və digər tanınmış ziyalılar bu qəzetdə müntəzəm olaraq mütərəqqi məqalələrlə çıxış edirdilər. O dövrün fəhlə hərəkatları, təhsil problemləri və qadın hüquqları kimi aktual məsələlər qəzetin əsas mövzularını təşkil edirdi. Müxtəlif illərdə fəaliyyəti dayandırılsa da, "İrşad" qəzeti milli şüurun inkişafında və siyasi məfkurənin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayıb.

7. "Molla Nəsrəddin" jurnalı

"Molla Nəsrəddin" jurnalı 1906-cı il aprelin 7-də Cəlil Məmmədquluzadə tərəfindən Tiflisdə təsis edilmiş ilk və ən nüfuzlu Azərbaycan satirik jurnalıdır. Jurnal xalqın geriliyini, mövhumatı, dini fanatizmi və Çar hökumətinin ədalətsizliyini kəskin karikaturalar və satirik yazılarla tənqid edirdi. Mirzə Ələkbər Sabir, Ömər Faiq Nemanzadə və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi dahi ədiblər jurnalın əsas heyətini təşkil edirdilər. Bu mətbu orqan təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Yaxın və Orta Şərqdə böyük şöhrət qazanaraq milli oyanış prosesinə güclü təkan verib. Çoxsaylı təqiblərə məruz qalmasına baxmayaraq, jurnal fərqli illərdə Tiflis, Təbriz və Bakıda ümumilikdə 25 il ərzində fasilələrlə nəşr edilib.

8. "Füyuzat" jurnalı

"Füyuzat" jurnalı 1906-cı ilin noyabrında Əli bəy Hüseynzadənin baş redaktorluğu və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyə dəstəyi ilə Bakıda işıq üzü görüb. Bu dərgidə dərin fəlsəfi, ədəbi, tarixi məqalələr dərc olunur və islam dünyasındakı mütərəqqi ideyalar ziyalı oxuculara çatdırılırdı. "Ortaq türk dili" ideyasını kəskin şəkildə müdafiə edən jurnal Azərbaycan cəmiyyətində milli kimlik məsələsinə yeni bir fəlsəfi yanaşma gətirib. Jurnalın səhifələrində Qərb və Şərq mədəniyyətlərinin sintezi, eləcə də müasir elm və təhsilin vacibliyi çox geniş şəkildə təbliğ edilirdi. Nəşri cəmi bir il sonra dayandırılsa da, jurnal Azərbaycan ədəbiyyatında "Füyuzatçılıq" adlanan güclü bir ədəbi-fəlsəfi məktəbin yaranmasına səbəb olub.

9. "Dəbistan" jurnalı

"Dəbistan" jurnalı 1906-cı ildə Bakıda nəşrə başlayan və Azərbaycan mətbuat tarixində ilk uşaq jurnalı kimi tanınan mühüm bir nəşrdir. Jurnalın əsas məqsədi gənc nəsli elmli, vətənpərvər və yüksək əxlaqlı ruhda tərbiyə etmək, onlara mütaliəni sevdirmək idi. Jurnalın səhifələrində uşaqlar üçün hekayələr, şeirlər, nağıllar, eləcə də təbiətşünaslıq və coğrafiyaya dair məlumatlar sadə dildə təqdim olunurdu. Həsən bəy Zərdabi, Firidun bəy Köçərli və Abdulla Şaiq kimi görkəmli maarifpərvər ziyalılar bu jurnalda öz yazıları ilə fəal iştirak ediblər. Maliyyə çətinlikləri səbəbindən 1908-ci ildə fəaliyyətini dayandırmasına baxmayaraq, bu jurnal Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafında tarixi bir bünövrə rolunu oynayıb.

10. "Açıq söz" qəzeti

"Açıq söz" qəzeti 1915-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə fəaliyyətə başlayan gündəlik ictimai-siyasi və ədəbi nəşrdir. Bu qəzet Azərbaycan milli-azadlıq hərəkatının ən mühüm tribunalarından birinə çevrilərək müstəqillik ideyalarını xalq arasında cəsarətlə təbliğ edirdi. Mətbu orqanda "türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" şüarı əsas ideoloji istiqamət kimi qəbul olunur və milliləşmə prosesi dəstəklənirdi. Eyni zamanda Birinci Dünya müharibəsinin gedişatı və Azərbaycan xalqının qarşılaşdığı dərin siyasi böhranlar qəzetin mərkəzi mövzularından biri idi. Qəzet 1918-ci ilə qədər nəşr olunaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasına gedən yolda cəmiyyəti siyasi və ideoloji baxımdan hazırlayan mühüm platforma olub.

kulis.az