Zeyqəm Vüqar poeziyasında sözün energetikası və ekzistensial keçidlər

Lütviyyə Süleyman qızı Əsgərzadə

Filologiya elmləri doktoru

ZEYQƏM VÜQAR POEZİYASINDA SÖZÜN ENERGETİKASI VƏ EKZİSTENSİAL KEÇİDLƏR

Poeziya… O, sadəcə ritmik sətirlərin, estetik qafiyələrin və ya subyektiv emosiyaların bədii mətndə əks olunması deyildir. Çağdaş ədəbi-nəzəri paradiqmalar fonunda poeziya, insan şüurunun, dil orqanizminin və kosmik nizamın daxili titrəyişlərini tənzimləyən unikal bir epistemoloji sistem, bədii enerji növüdür. Şairlər isə kainatın, insanın və zamanın səssiz tezliklərini eşidən, daxili laboratoriyasında saflaşdıran və sözün kvant energetikası ilə dünyaya yeni nəfəs verən vizionerlərdir.

Şairlər dünyanı sadəcə seyr etmirlər. Onların söz laboratoriyasında hər bir ifadə, məkandakı hərəkətsizliyi pozan enerjiyə çevrilir. Bu mənada, şeir həm də dilin termodinamikasıdır. O, cəmiyyətdəki soyuqluğu, fərdin daxili ekzistensial tənhalığını və milli-mənəvi oyanışları eyni sferada birləşdirir. Çağdaş Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus fəlsəfi baxışı, ritmik üslubu və səmimi dili ilə seçilən Zeyqəm Vüqarın (Zeyqəm Məhrrəmov) yaradıcılığı məhz bu bədii-energetik təsirin ən parlaq nümunələrindəndir.

Zeyqəm Vüqarın poetik düşüncəsində dünya və insan münasibətləri klassik "fani dünya" mülahizələrindən çıxaraq, fəlsəfi bir keçid (tranzit) fəlsəfəsi kimi təzahür edir. Müəllif dünyanı insanın müvəqqəti dayandığı, hər şeyin növbələşdiyi bir məkan kimi dərk edir. Bu dərk şairin "Bu dünya olan keçiddi" şeirində çox lakonik və dərin metaforalarla vizuallaşır:

Bu dünya olan keçiddi,
Əldən alır boş ötürür.
Döşənməyə ölün üstə,
Beş-altı sal daş ötürür.

İştah olan azdan keçir,
Kərəm dərdi sazdan keçir.
Yolumuz payızdan keçir,
Yaza, yaya qış ötürür.

Şair zamanın və fəsillərin hərəkətini insanın ömür xətti ilə çarpazlaşdırır. Yolun payızdan keçib qışa ötürülməsi, əslində bioloji təkamülün və qaçılmaz sonun poetik rəsmidir. Zeyqəm Vüqar yaradıcılığında maddi dünyanın qatları ("torpağın sotun alırıq, təbəqə, qatın alırıq") insanın daxili ağrıları ilə eyniləşdirilir: "Biz dərdi satın alırıq, / Can olana yaş ötürür."

Zeyqəm Vüqarın şeirlərində sənətkarın öz yaradıcılığına, sözə və sənət missiyasına yanaşması son dərəcə səmimi və tragikdir. O, yazmağı sadəcə bir məşğuliyyət deyil, daxili bir yanğı, dərd əritmək prosesi kimi təqdim edir:

Mənəm hərdən aram-aram,
Ocaq çatıb, odun yaran.
İçimdə dərd qaynadıram,
Kəfini süzüb atıram.

“İçində dərd qaynadıb” onun "kəfini süzmək" metaforası, şairin daxili laboratoriyasında kədəri necə təmizlədiyini, onu poetik sənət incisinə çevirdiyini göstərən orijinal bir tapıntıdır. Ömrün günlərini budaqdan düşən yarpaqlara bənzədən şair fani zamanın qarşısına "qəlbdən qopan" əbədi sözü çıxarır. Zeyqəm Vüqarın poeziya fəlsəfəsinin və sənətkar kredosunun kulminasiya nöqtəsi olan aşağıdakı misralar, yaradıcılığın psixologiyasını, sözün zamansızlığını və sənətkarın tənhalıq ekzistensiyasını ifadə edən daxili bir manifestdir:

Sözdən zirək varmı çapar,
Yaz varağa qəlbdən qopar.
Bəlkə bir oxuyan tapar,
Şeirimi yazıb atıram.

Müəllif şeirə səs və məna dalğalarının məkandakı ən sürətli hərəkəti - "çapar" (məlumatı ən tez çatdıran elçi) kimi yanaşır. Və burada XXI əsrin modern nəzəriyyələri ilə desək, sözün quant energetikasını və onun zaman-məkan baryerlərini aşma gücünü ifadə edir. Fiziki aləmdə işıq sürəti ən ali hədd sayılsa da, metafizik və bədii aləmdə sözün, fikrin sürəti ondan daha "zirəkdir" (iti və çevikdir). Şair inanır ki, onun bu gün vərəqə köçürdüyü söz, saniyələr içində fərqli coğrafiyalardakı insanların daxili dünyasına sızmaq qüdrətinə malikdir. Buradakı "Qəlbdən qopmaq", - ifadəsi poeziyanın sifarişlə, konyunkturayla və ya soyuq, mexaniki hesabla yazılmadığını sübut edir. Şeir - daxildə dözülməz həddə çatan duyğu və dərd enerjisinin güclü bir partlayışla mənəviyyatdan "qopması" hadisəsidir. Şair burada bədii fikri forma məcburiyyətindən xilas edərək, onu tamamilə saf, təbii və azad bir şəkildə "varağa" nəqş edir. Bu, Cavid fəlsəfəsindəki "saf, ülvi sənət səmimiyyəti" anlayışı ilə birbaşa səsləşir.

"Bəlkə bir oxuyan tapar, / Şeirimi yazıb atıram" - misrası sənətkarın yaşadığı dövr və mühit daxilindəki mənəvi tənhalığının və vizioner uzaqgörənliyinin ən acı lövhəsidir, ekzistensial tənhalıq və əbədiyyətə məktubdur.  Buradakı "Yazıb atıram" ifadəsi, şairin öz dövrünün kütləvi anlaşıqsızlığından, biganəlik mühitindən yorulduğunu göstərir. O, əsərini bu günün ucuz hay-küyünə, alqışına deyil, sanki gizli bir şüşə qabın içinə qoyub zamanın əbədi ümmanına buraxır. Qeyd edək ki,  buradakı "bəlkə" sözü ümidsizlik deyil, əksinə, gələcək bəxtiyar nəsillərə - sözün sirlərini duyacaq arif oxucuya olan fəlsəfi inamdır. Şair bilir ki, bu gün duyulmayan bu misraları, mütləq bir gün "bir oxuyan tapacaq" və onun ruhu ilə mənəvi dialoqa girəcəkdir.

Zeyqəm Vüqar insanı quru, soyuq materialist dünyada tənha buraxmır. Onun fəlsəfəsində insanı fələyin şərindən, "qəzəb divarlarından" qoruyan yeganə metafizik və real sığınacaq sevgidir, məhəbbətdir. Müəllif sevgini cəmiyyətin daxili eybəcərliklərinə qarşı duran mənəvi bir qalxan kimi vəsf edir:

Meylini gözələ gözəl salasan
Gözəl bəyənəsən, gözəl alasan.
Tikanın içində çiçək qalasan,
Sevgisiz, duyğusuz dərməyə səni.

Buradakı "Tikanın içində çiçək qalmaq" arzusu, şairin insana və duyğulara verdiyi ali ali dəyərin bədii təzahürüdür və bizim unikal bədii simvolu önə çıxarmağımız təsadüfi deyil. Bu misralar Zeyqəm Vüqarın poeziyasındakı gizli fəlsəfi qatları ("Tikanın içində çiçək qalmaq" - Şər mühitində saf qalmaq fəlsəfəsi) açmaq baxımından çox dərindir. Şair dünyanı və cəmiyyəti idealizə etmir, o, real həyatın "tikanlı", amansız, şər və böhtanla dolu olduğunu səmimi şəkildə qəbul edir. "Tikanın içində çiçək qalmaq" – şairin insana təklif etdiyi ən böyük mənəvi müqavimət və mənəvi bütövlük vizyonudur.

Çiçək öz zərifliyini, ətrini və gözəlliyini tikanların əhatəsində qoruyub saxlamalıdır. Bu, sosioloji mənada mühitin eybəcərliklərinə, cəmiyyəti bürüyən qəzəb divarlarına baxmayaraq, fərdin öz daxili təmizliyini, humanist dəyərlərini itirməməsi, yəni "insan qala bilməsi" idealıdır. İnsanı sındırmağa qoymayan yeganə qüvvə isə sevgidir. Şeirdəki "Məhəbbətə girov düşmək", ifadəsi isə azadlığın ali formasıdır:

Dillərdə eşqindən söz-sov qalasan,
Gülüş, təbəssümdən bir zövq alasan.
Məhəbbət saxlaya girov qalasan,
Yaş olan sındırıb, əyməyə səni.

Klassik fəlsəfədə girov düşmək, əsir olmaq mənfi anlayışlar sayılsa da, Zeyqəm Vüqarın poetik sistemində "məhəbbətə girov qalmaq" insanın çatacağı ən ali mənəvi azadlıq və kamillik mərhələsidir. İnsan dünyada hər şeyin (ehtiyacın, pulun, şöhrətin, zamanın) əsirinə çevrilə bilər. Lakin şair insanı idarə edən, onu özünə tabe edən yeganə qüvvənin məhz bəşəri sevgi və ülvi duyğular olmasını arzulayır. Məhəbbətə girov qalan insan, fələyin və zamanın gətirdiyi qəmlərdən, sarsıntılardan qorunmuş olur. O, sınmır və əyilmir.

Şairin yaradıcılığında təbiət və təbiət hadisələri bir başqadır. Zeyqəm Vüqar təbiət hadisələrini canlı antropomorfik (insanlaşdırılmış) cizgilərlə təqdim edir. Onun "Qış" şeirində fəslin dəyişməsi, qar yağması və təbiətin sükutu böyük bir vizual dinamika ilə təsvir edilir:

Payız vurduğu naxşı,
İlmə-ilmə sökür qış.
Boşaldır bulud yükün,
Öz qarını tökür qış.

Zeyqəm Vüqarın "Qış" şeirindən gətirdiyiniz bu dördlük, təbiətin linqvo-poetik arxitekturasını, fəsillərin termodinamik keçidini və zamanın bədii ritmini nümayiş etdirən mükəmməl bir bədii lövhədir. Şair burada fəsillərin bir-birini əvəz etməsi kimi geofiziki bir prosesi xalçaçılıq, toxuculuq sənətinə aid unikal bir metafora ilə – "ilmə-ilmə sökmək" ifadəsi ilə vizuallaşdırır. Payız təbiətin üzərinə qızılı, sarı və narıncı rənglərdən ibarət müəyyən bir "naxış" vurmuşdur. Qış isə gəlişi ilə bu naxşı birdən-birə, kobud şəkildə yox etmir; onu böyük bir təbii nizamla, səs-küs süz, sanki bir xalçanın ilmələrini tək-tək sökürmüş kimi zamana yayaraq təmizləyir. Bu, təbiətdəki kosmik rasionallığın və fasiləsiz təkamülün bədii rəsmidir. "Boşaldır bulud yükün, / öz qarını tökür qış”. Bu misralarda sferalar arasındakı kütlə və enerji mübadiləsi (atmosferdəki rütubətin bərk hala keçərək Yerə enməsi) sırf poetik bir dillə - "buludun yükünü boşaltması" kimi təqdim olunur.

Zeyqəm Vüqarın poeziya fəlsəfəsinin təməlində duran "səssiz tezlikləri eşitmək" bacarığı bu dördlükdə özünü tam şəkildə büruzə verir. Payızın naxşının sökülüb yerinə ağ qarın tökülməsi, sosioloji və humanist kontekstdə insanın daxili dünyasının sarsıntılardan, köhnə "paslı adətlərdən" və qəmdən təmizlənərək saflaşmasını simvolizə edir. Şair təbiətin dilindən istifadə edərək oxucuya göstərir ki, hər bir bitiş (payızın sökülməsi), əslində yeni bir başlanğıcın (qışın ağ yorğanının) gəlişinə zəmin hazırlayır. Misraların sintaktik rəvanlığı, daxili alliterasiya və assonansları sözün o ali bədii energetikasını tam şəkildə vizuallaşdırır. Şairin təqdimatında bulud sadəcə buxar kütləsi deyil, qışın daxili laboratoriyasında hazırladığı ağ yorğanı (qarı) Yer üzünə daşıyan kinetik bir subyektdir. Qış öz qarını Yerə "tökərkən", əslində payızın sökülən naxışlarının yerinə tamamilə ağ, təmiz və monoxrom (təkrəngli) yeni bir fəlsəfi vərəq açır:

Şaxta kəsir nəfəsin,
Çıxarmır dağ-daş səsin.
Bu boyda Yer kürəsin,
Bir yorğana bükür qış.

Zeyqəm Vüqarın təbiət fəlsəfəsini ən yüksək nöqtəyə çatdıran bu dördlük, makrokosmosun (Yer kürəsinin) daxili sükutunu, maddənin donma nöqtəsini və təbiətin antropomorfik (insanlaşdırılmış) mənzərəsini ehtiva edən mükəmməl bir bədii lövhədir.  Şair qışın gəlişi ilə mühitdə baş verən kəskin temperatur dəyişikliyini - fiziki mənada maddənin hərəkətsizləşməsini poeziya dilinə "nəfəsin kəsilməsi" və "dağ-daşın səs çıxarmaması" kimi köçürür. Bu, təbiətin böyük bir sükut fazasına, sosioloji mənada isə ekzistensial bir tənhalıq mərhələsinə keçməsidir. Səs-küylü, dinamik dünya qışın o amansız "şaxtası" qarşısında tam bir meditasiya və özünəqapanma yaşayır.

Həmçinin "Bu boyda Yer kürəsin, / bir yorğana bükür qış”- misraları şairin vizioner baxışının miqyasını göstərir. Müəllif sadəcə öz həyətinə, kəndinə və ya lokal bir coğrafiyaya yağan qarı təsvir etmir, onun bədii baxış bucağı birbaşa Yer kürəsini - bəşəriyyətin ortaq evini makro-müstəvidə əhatə edir. Nəhəng planet qışın daxili laboratoriyasında sadəcə kiçik bir uşaq kimi səmimiyyətlə "bir yorğana" (ağ qara) bükülür. Buradakı yorğan metaforası soyuqluq gətirən deyil, əksinə, bütün Yer kürəsini qoruyan, onu gələcək yazın oyanışına hazırlayan bərəkətli, mənəvi bir örtükdür.

Şair bütövlükdə, dördlükdəki "nəfəsin / səsin / Yer kürəsin" qafiyə ahəngi və ritmik sintaksis sözün kvant energetikasını hərəkətə gətirərək oxucuda tam bir qış soyuqluğu və kosmik rahatlıq hissi yaradır. Şair dildəki donuq qəlibləri əridərək, planetar humanizmi ən sadə və ən fəlsəfi şəkildə oxucusuna ötürməyi bacarır. Eyni zamanda, payızın naxşını "ilmə-ilmə sökmək" və Yer kürəsini "bir yorğana bükmək" təsvirləri şairin dilinin nə qədər obrazlı, plastik və xalq təfəkkürünə bağlı olduğunu sübut edir. Təbiət donuq deyil, daxili bir nizamla hərəkət edir və vaxtı gələndə "yığıb pəsə-püsəsin, zirvələrə köçür".

Zeyqəm Vüqarın . "Dünya çəməndi, tarladı, bülbülün işi xarladı"  misraları varlığın bioloji və sosioloji qanunauyğunluqlarını, sənətin zaman daxilindəki aşınmasını və cəmiyyətdəki idarəetmə konyunkturasını ifşa edən ən fəlsəfi sətirlərdəndir.

Dünyanı geniş bir "çəmən və tarla" kimi xarakterizə edən şair, insanın bioloji və mənəvi mövcudluğunu torpağın, təbiətin daxili qanunlarına bağlayır. Klassik Şərq poeziyasında "gül və bülbül" sevgisi ülviyyət, səmimiyyət və saf sənət rəmzi olduğu halda, Zeyqəm Vüqarın modern ekzistensialist dünyasında bülbülün işi "xarlamışdır" (yəni çirkə batmış, xarab olmuş, öz əzəli xassəsini və saflığını itirmişdir). Şair burada sosioloji bir həqiqəti - materialist çıxarlar dünyasında incəsənətin, saf duyğuların və daxili laboratoriyada təmizlənən o "səssiz tezliklərin" necə aşınmaya məruz qaldığını böyük bir kədərlə ifadə edir.

Buradakı "Ayaq üzəngi parladır" misrası cəmiyyətdəki mexaniki fəaliyyətin, quru iddiaların və daxili mənəviyyatdan məhrum olan zahiri parıltının mükəmməl bir rəsmidir. İnsanlar ləyaqət və idrak kultunu ucaltmaq əvəzinə, yalnız status, vəzifə və maddi iddialar naminə "üzəngi parlatmaqla" - yəni idarəetmə konyunkturasına baş əyməklə məşğuldurlar. Bu, şairin insanın öz rasionallığını və ilahi mənşəyini itirib sığ maddi maraqların əsirinə (girovuna) çevrilməsinə açdığı ciddi bir fəlsəfi etirazdır. Şair bu sətirlərlə oxucusunu zahiri parıltılara aldanmamağa, sözün və ruhun əbədi energetikasına sığınmağa səsləyir.

Zeyqəm Vüqar yaradıcılığının ən uca, energetik və fundamental mərhələsi onun milli qürur, vətənpərvərlik və Böyük Zəfərimizə həsr etdiyi silsilə əsərləridir. Şair fərdi kədərdən, ekzistensial sarsıntılardan sıyrılaraq millətin bütöv sevincinə, sarsılmaz iradəsinə köklənir.

Bu günlərdə xalqımız çox böyük bir tarixi mərhələnin astanasındadır. Qarşıdan müqəddəs və əziz Zəfər Bayramımız gəlir! Bu zəfər sadəcə torpaqlarımızın azad olunması deyil, Azərbaycan xalqının tarixin fövqünə ucalması, sarsılmaz milli birliyinin və dəmir iradəsinin dünyaya bəyanıdır. Zeyqəm Vüqarın 08 noyabr 2025-ci il tarixində qələmə aldığı, hər bir vətəndaşın qəlbində qürur hissi oyadan və bu möhtəşəm bayramımıza işıq salan "Bu Gün Zəfər Bayramıdı" şeiri məhz bu milli rəsmimizin bədii tacıdır:

BU GÜN ZƏFƏR BAYRAMIDI.

Bir sevincə köklənibdi,
Yurdun dağı, yurdun daşı.
Qürurludu ana yurdun,
Azərbaycan vətəndaşı.
Zeyqəm Vüqarın "Bu Gün Zəfər Bayramıdı" şeirindən gətirdiyimiz bu möhtəşəm dördlük, Böyük Zəfərimizin yaratdığı yeni geosiyasi və mənəvi reallığı, eləcə də Türk dünyasının sarsılmaz birliyini tərənnüm edən ən fəxarətli sətirlərdir. Misraların daxili bədii-fəlsəfi təhlili oxucular üçün çox mühüm bir milli qürur mesajı daşıyır:

BU GÜN ZƏFƏR BAYRAMIDI.

Bu dünyaya bax, yayılır,
Zəfər marşı pərdə-pərdə.
Bu gün mənim sevincimə,
Türkdü şərik Yer üzündə.

Müəllif Azərbaycan xalqının qazandığı zəfəri lokal bir hadisə kimi deyil, bütün sferalara yayılan, makrokosmosun daxili ritmində əks-səda doğuran akustik bir hadisə "pərdə-pərdə yayılan marş" kimi təqdim edir. Buradakı "pərdə-pərdə" ifadəsi qələbə sevincinin mərhələ-mərhələ ucalmasını, hər bir vətəndaşın və bəşəriyyətin qəlbinə səs dalğaları ilə nüfuz etməsini göstərir. Şair bu zəfəri dünyanın eşitməli olduğu ali bir ədalət musiqisi kimi vəsf edir: "Türkdür şərik yer üzündə" - Turan birliyinin və tarixi ədalətin bədii manifestidir. Bu misralar təkcə bir sevincin tərənnümü deyil, həm də çox güclü bir etnik-mədəni identiklik və milli fəxarət bəyanıdır.

Şair Azərbaycanın qazandığı bu zəfərin yalnız öz sərhədləri daxilində qalmadığını,  bu qələbənin bütün Yer üzünə yayılmış ulu Türk millətinin ortaq bayramı, ortaq qüruru olduğunu vurğulayır. "Türkdü şərik Yer üzündə" sətirləri ilə Bakıdan Ankaraya, Təbrizdən Kərkükə qədər uzanan o nəhəng coğrafi birliyin - Turan mənəviyyatının zəfər marşında necə vahid bir ürək kimi vurduğunu bədii şəkildə rəsm edir. Və sübut edir ki, öz gücünə arxalanan və türk qardaşlığına güvənən bir millət əsla məğlubiyyətə düçar ola bilməz.

BU GÜN ZƏFƏR BAYRAMIDI
Gözün aydın Baş Komandan,
Gözün aydın, əsgər balam.
Məğlubluğa düçar olmaz,
Öz gücünə arxalanan.

BU GÜN ZƏFƏR BAYRAMIDI
Bayraqlarım dalğalanır,
Ucada ol belə, VƏTƏN.
BAŞ KOMANDAN bilir onu,
Qarşıdadı çox zəfərin,
Çox qələbən hələ, VƏTƏN.

Şair bu mənzumədə bütün türk dünyasının Yer üzündə bu zəfərə şərik olmasını, Baş Komandanın uzaqgörənliyini və Azərbaycan əsgərinin sarsılmaz rəşadətini fəxrlə tərənnüm edir. Vətənin qarşıda hələ çox qələbələrə imza atacağına olan sarsılmaz inam, şairin gələcəyə baxışının pozitiv fundamental təzahürüdür. Səmandakı bayraqların dalğası, vətənin ucalığı və Zeyqəm Vüqarın sətirlərində pərdə-pərdə yayılan zəfər marşı Azərbaycan xalqının əbədi qürur mənbəyidir. Qarşıdan gələn müqəddəs Zəfər Bayramımız mübarək olsun! – deyərək yazımızı bitir, şair Zeyqəm Vüqara yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.