Məktəbli forması, milli kimlik və mənəvi tərbiyə: geyimdən şəxsiyyətə doğru

Yazici.az ədəbiyyat portalı AMEA Folklor İnstitutunun”Dədə Qorqud” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor Ramazan Qafarlının "Məktəbli forması, milli kimlik və mənəvi tərbiyə: geyimdən şəxsiyyətə doğru" məqaləsini təqdim edir.

Məktəbin qapısından içəri hansı dəyərlər daxil olur? Cəmiyyətin gələcəyini müəyyənləşdirən məsələlər bəzən ilk baxışdan son dərəcə adi görünən hadisələrin içərisində gizlənir. Məktəbli forması da belə məsələlərdəndir. Bir uşağın məktəbə hansı geyimdə gəlməsi, müəllimin sinfə necə daxil olması, məktəbin dəhlizində hansı davranış normalarının hökm sürməsi zahirən gündəlik məişət təfərrüatları təsiri bağışlaya bilər. Halbuki bu xırda görünən detalların arxasında dövlətin təhsil fəlsəfəsi, cəmiyyətin bərabərlik təsəvvürü, milli-mənəvi dəyərlərə münasibəti və gələcək nəslin şəxsiyyət kimi formalaşdırılması məsələləri dayanır.

Məktəb sadəcə bilik verilən bina deyil. O, uşağın ailədən kənarda ictimai həyata ilk sistemli şəkildə daxil olduğu, fərdi istəklərlə ümumi qaydaların münasibətini öyrəndiyi, başqalarının hüquqlarını tanımağa başladığı sosial məkandır. Uşaq burada yalnız riyaziyyat, fizika, tarix və ədəbiyyat öyrənmir; o, növbə gözləməyi, başqasının sözünü dinləməyi, ümumi əmlaka hörmət etməyi, öz davranışına görə məsuliyyət daşımağı da öyrənir. Bu mənada məktəbin tərbiyəvi təsiri dərsliklərin məzmunu ilə məhdudlaşmır. Məktəbin gündəlik həyatı, müəllimin davranışı, şagirdlərin bir-birinə münasibəti və kollektiv qaydalara əməl edilməsi də təhsil prosesinin ayrılmaz hissəsidir.

Məhz buna görə vahid məktəbli geyimi məsələsini yalnız rəng, biçim, yubka, şalvar, köynək və baş örtüyü haqqında mübahisəyə çevirmək düzgün deyil. Əsas sual daha dərindir: Məktəb uşağa fərdi zövqünün sərhədlərini qorumaqla ümumi qaydaya tabe olmağı necə öyrətməlidir? İkinci sual isə birincisi qədər əhəmiyyətlidir: ümumi qaydanı tətbiq edən məktəbin özü həmin qaydanın mənəvi mahiyyətinə uyğun davranırmı?

Bu gün Azərbaycan cəmiyyətində məktəbli forması ətrafında yaranan müzakirələr də məhz bu iki sualın kəsişməsində dayanır. Bəziləri məsələni dünyəvi təhsil prinsiplərinin qorunması kimi qiymətləndirir, digərləri dini geyimlərlə əlaqələndirir, başqa bir qisim isə vahid formanın uşaqların sosial bərabərliyinə və intizamına təsirini önə çəkir. Bu müxtəlif mövqelərin mövcudluğu təbiidir. Problem fikir ayrılığının özündə deyil, məsələnin mahiyyətini araşdırmadan onu qorxu, şübhə və qarşıdurma vasitəsinə çevirməkdədir.

Məktəbli forması nə bütün tərbiyə problemlərinin həllidir, nə də öz-özlüyündə azadlığın məhvinə bərabərdir. Onun ictimai faydası hansı məqsədlə tətbiq edilməsindən, necə izah olunmasından və hansı ədalət prinsipləri ilə həyata keçirilməsindən asılıdır. Geyim qaydası şagirdə məsuliyyət, bərabərlik və məktəbə mənsubiyyət hissi aşılaya bilər. Lakin həmin qayda alçaltma, ayrı-seçkilik və kor-koranə itaət vasitəsinə çevrilərsə, özünün tərbiyəvi məqsədinə zidd nəticələr doğurar. Deməli, söhbət uşaqları eyni cür geyindirməkdən daha çox, onların qarşısında hansı ictimai və mənəvi nümunəni qoymaqdan gedir.

I. Vahid məktəbli geyimi: inzibati qaydadan ictimai mədəniyyətə. Vahid geyim formasının əsas məntiqi məktəbdə müəyyən ümumi görünüş və davranış mühiti yaratmaqdır. Şagird məktəbə özünü başqalarından üstün göstərmək, ailəsinin maddi imkanlarını nümayiş etdirmək və ya geyimi ilə sosial iyerarxiya qurmaq üçün deyil, öyrənmək, inkişaf etmək və cəmiyyətə hazırlanmaq üçün gəlir. Bu məqsədin gündəlik məktəb həyatında qorunması üçün geyim qaydaları müəyyənləşdirilməsi başadüşüləndir.

Müasir istehlak cəmiyyətində geyim yalnız bədəni örtən vasitə deyil. O, çox vaxt sosial statusun, maddi imkanların, dəbə münasibətin, qrup mənsubiyyətinin və fərdi imicin göstəricisinə çevrilir. Uşaqlar da bu simvolik münasibətlərdən kənarda qalmırlar. Brend geyim, bahalı ayaqqabı, müxtəlif aksesuarlar və dəb meylləri bəzən şagirdlər arasında görünməz rəqabət yaradır. Maddi imkanları məhdud ailələrin övladları belə rəqabətdə özlərini kənarda qalmış hiss edə bilərlər.

Vahid məktəbli geyiminin üstünlüklərindən biri bu fərqlərin zahiri ifadəsini müəyyən həddə azaltmaqdır. Eyni forma geyinən şagirdlərə məktəb daxilində bir-birini ilk növbədə geyimin qiymətinə görə deyil, biliyinə, davranışına, bacarığına və insani keyfiyyətlərinə görə qiymətləndirmək mesajı verilir. Lakin burada mühüm bir elmi dəqiqləşdirmə aparılmalıdır. Eyni geyim avtomatik olaraq sosial bərabərlik yaratmır. Şagirdlər arasında ailə gəlirləri, təhsil resurslarına çıxış, rəqəmsal imkanlar və fərdi dəstək baxımından fərqlər qalır. Hətta məktəbli forması belə aztəminatlı ailələr üçün əlavə xərc yarada bilər. Buna görə vahid forma siyasəti əlçatanlıq, keyfiyyət, münasib qiymət və ehtiyacı olan ailələrə dəstək tədbirləri ilə müşayiət olunmalıdır. Əks halda, bərabərlik yaratmaq məqsədilə tətbiq olunan forma özü yeni sosial narahatlıq mənbəyinə çevrilə bilər.

Vahid geyimin ikinci əhəmiyyəti məktəbə mənsubiyyət hissi ilə bağlıdır. İnsan müəyyən kollektivin üzvü olduğunu təkcə sözlərlə deyil, gündəlik davranış və rəmzlərlə də dərk edir. Məktəbli forması şagirdə belə bir fikir aşılaya bilər: sən burada yalnız öz ailəni təmsil etmirsən, həm də ümumi təhsil mühitinin iştirakçısısan. Bu mühitdə sənin hüquqların olduğu kimi, başqalarının hüquqlarına hörmət etmək və ortaq qaydalara əməl etmək məsuliyyətin də var. Ancaq mənsubiyyət hissini formanın özü yaratmır. Şagird məktəbdə təhqir olunursa, müəllimlər arasında ayrı-seçkilik görürsə, onun fikri dinlənilmirsə, geyimdəki vahidlik daxili birlik hissinə çevrilməyəcək. Belə halda forma yalnız zahiri oxşarlıq yaradacaq.

Əsl məktəb mədəniyyəti zahiri vahidliyin daxili ədalətlə tamamlanmasını tələb edir.

Bu baxımdan vahid geyim nə məqsədin özü, nə də təhsil keyfiyyətinin ölçüsüdür. O, məktəbdə nizam-intizam və bərabərlik mühiti yaratmağa xidmət edə bilən vasitələrdən biridir. Onun uğuru müəllim nümunəsi, pedaqoji münasibət, təlimin keyfiyyəti və məktəbdəki mənəvi atmosferlə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

II. Dünyəvilik, din və geyim: anlayışların qarışdırılması niyə təhlükəlidir?. Məktəbli forması ətrafında müzakirələrdə ən çox diqqət tələb edən məsələlərdən biri dünyəvilik anlayışının düzgün izahıdır. Çünki dünyəviliklə dini inanc, dövlətin dünyəvi xarakteri ilə cəmiyyətdə dindar insanların mövcudluğu, məktəb qaydası ilə şəxsi dini seçim arasında fərq qoyulmadıqda, müzakirə asanlıqla emosional qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Dünyəvi təhsil dövlət məktəbinin tədris və idarəetmə prinsiplərinin dini hakimiyyətə və ya müəyyən dini doktrinaya tabe olmaması deməkdir. Dünyəvi məktəb elmi bilikləri, tənqidi düşüncəni, ümumi hüquqi qaydaları və müxtəlif dünyagörüşlərinə mənsub insanlarla birgə yaşamaq bacarığını əsas götürür. Bu prinsipin mahiyyəti dini düşmən elan etmək deyil; təhsilin ümumi vətəndaşlıq məkanını hər hansı bir dini məcburiyyətin təsirindən qorumaqdır.

Dünyəvilik, deməli, nə dinə qarşı mübarizə ilə eyniləşdirilməli, nə də dini tələblərin dövlət məktəbinin ümumi qaydalarını müəyyən etməsi kimi başa düşülməlidir. Onun mühüm xüsusiyyəti dövlət təhsilinin vahid, hüquqi və ümumi xarakter daşımasıdır.

Burada üç anlayışı fərqləndirmək lazımdır.

Birincisi, insanın şəxsi dini inancı. Bu, onun mənəvi dünyası, ailə ənənəsi və şəxsi dünyagörüşü ilə bağlıdır.

İkincisi, dini simvolların və geyim elementlərinin ictimai məkanda ifadəsi. Bu məsələ müxtəlif cəmiyyətlərdə hüquq, mədəniyyət, fərdi azadlıq və ictimai institutların qaydaları baxımından fərqli müzakirə olunur.

Üçüncüsü, dövlət məktəbinin bütün şagirdlərə tətbiq edilən geyim standartı. Bu isə konkret normativ sənədlə, onun məqsədi və tətbiq mexanizmi ilə müəyyənləşdirilən institusional məsələdir.

Bu üç sahəni bir-birinə qarışdırmaq doğru deyil. Məktəbli formasının tətbiqini avtomatik şəkildə dini inanca hücum adlandırmaq nə qədər birtərəflidirsə, hər hansı dini geyimə münasibəti dini insanlara qarşı ümumi münasibətlə eyniləşdirmək də bir o qədər yanlışdır.

2026-cı il sentyabrın 21-də qəbul olunmuş 309 nömrəli Nazirlər Kabineti qərarı dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin şagird geyimlərinə dair mövcud qaydalara dəyişiklik edib. Dəyişiklikdə müəyyən olunmuş formanın vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərinə məhdudiyyət nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, milli tarix, mədəniyyət və milli-mənəvi dəyərlərlə bağlı tədbirlərdə pedaqoji şuranın qərarı ilə milli geyimlərdən və onların elementlərindən istifadə imkanı saxlanılır.

Bu müddəalar hüquqi mətnin özündən çıxış etməklə müzakirə olunmalıdır. Qərarın ictimai şərhi ilə qərarın konkret hüquqi məzmunu eyni şey deyil.

Xüsusilə diqqət yetirilməlidir ki, vahid məktəbli formasına dair qərarı hər hansı bir ölkənin dini-siyasi modeli ilə eyniləşdirmək elmi baxımdan əsaslandırılmış nəticə sayıla bilməz. İranın siyasi və dini sistemi, onun ictimai geyim siyasəti və Azərbaycanın dünyəvi təhsil modeli ayrı-ayrı tarixi, hüquqi və institusional kontekstlərə malikdir. Bu fərqləri nəzərə almadan hər hansı oxşarlıq iddiası irəli sürmək müqayisəli təhlil deyil, emosional assosiasiyadır.

Əgər bir geyim qaydası yalnız ona görə başqa ölkənin siyasi modeli ilə eyniləşdirilirsə ki, həmin qayda da geyimə müəyyən məhdudiyyət gətirir, onda hüquqi və siyasi hadisələrin müqayisəsi üçün zəruri olan əsas meyarlar nəzərdən qaçırılır. Qaydanın məqsədi, tətbiq dairəsi, məcburetmə mexanizmi, istisnaları, hüquqi təminatları və ictimai nəticələri müqayisə edilməlidir.

Eyni qayda ilə qara çadra, dini baş örtüyü və vahid məktəbli forması da eyni anlayışlar kimi təqdim edilə bilməz. Onların forması, funksiyası, mədəni mənası və hüquqi statusu müxtəlifdir. Baş örtüyü müəyyən şəxs üçün dini inancın ifadəsi, digəri üçün ailə ənənəsi, başqa biri üçünsə sadəcə geyim seçimi ola bilər. Məktəbli forması isə təhsil müəssisəsinin ümumi geyim standartıdır.

Bu fərqləri nəzərə almaqla belə nəticəyə gəlmək mümkündür: məktəbdə vahid forma məsələsini müzakirə etmək hüquqidir və təbiidir, lakin müzakirənin dinə qarşı və ya dinin lehinə emosional səfərbərliyə çevrilməsi məsələnin mahiyyətini arxa plana keçirir.

Dünyəvi məktəbin əsas vəzifəsi şagirdin dini inancını mühakimə etmək deyil, ümumi təhsil qaydalarını hüquqi və pedaqoji əsaslarla həyata keçirməkdir. Eyni zamanda, dini inancın ifadə formaları ilə bağlı məhdudiyyətlərin tətbiqi zamanı qanunilik, aydınlıq, bərabər münasibət və insan ləyaqətinə hörmət prinsipləri qorunmalıdır.

Cəmiyyətin maariflənməsi üçün ən doğru yol budur: nə dini qorxu vasitəsinə çevirmək, nə də hər bir qayda haqqında sualı düşmənçilik kimi qiymətləndirmək. Məktəbin dünyəvi xarakteri də, vətəndaşların ləyaqəti də məhz belə rasional yanaşmadan güc alır.

III. Azərbaycan maarifçilik ənənəsi və məktəb geyiminin mənəvi məzmunu. Azərbaycan maarifçilik tarixində məktəb yalnız savad öyrənilən məkan deyil, cəmiyyətin düşüncə tərzini dəyişdirən institut kimi dərk olunub. XIX əsrdən başlayaraq maarifçilərin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri insanın cəhalətdən biliyə, mövhumatdan düşüncəyə, passivlikdən ictimai məsuliyyətə keçidinə nail olmaq idi.

Bu ənənənin mühüm nümayəndələrindən olan Mirzə Fətəli Axundzadənin yaradıcılığında köhnəlmiş düşüncə formalarının tənqidi, insanın idrak imkanlarına inam və ictimai tərəqqi ideyası xüsusi yer tutur. Axundzadənin əsərlərindən məktəbli forması haqqında konkret nəticə çıxarmaq olmaz; ancaq onun maarifçilik düşüncəsi bizə mühüm metodoloji istiqamət verir: ictimai qaydanın dəyəri onun insanın ağlına, inkişafına və azad düşüncəsinə hansı töhfəni verməsi ilə ölçülməlidir.

Məktəbli geyimi də bu meyarla qiymətləndirilməlidir. O, uşağa ümumi qaydaya hörmət etməyi öyrədirsə, sosial fərqlərin nümayişini azaldırsa və təhsil mühitini nizamlayırsa, faydalı vasitə ola bilər. Lakin forma şagirdin düşüncəsini məhdudlaşdırmaq, onu zahiri itaətə alışdırmaq və ya fərqli ailə mənşəyinə görə alçaltmaq üçün istifadə edilirsə, maarifçilik ənənəsinin mahiyyətinə zidd nəticə yaradır.

Həsən bəy Zərdabi və onun yaratdığı maarifçilik mühiti də təhsilin cəmiyyətin tərəqqisindəki rolunu ön plana çəkirdi. Zərdabinin fəaliyyəti yalnız məktəb açmaq və ya məlumat yaymaq məsələsi deyildi; o, cəmiyyətin biliklə, ictimai məsuliyyətlə və düşüncə mədəniyyəti ilə dəyişə biləcəyinə inanırdı. Bu baxımdan məktəbli forması ətrafında mübahisənin səviyyəsi də cəmiyyətin maarifçilik mədəniyyətini üzə çıxarır. Əgər biz qərarı oxumadan onun haqqında hökm verir, hüquqi anlayışları bir-birinə qarışdırır, fərqli mövqeləri dərhal düşmən mövqeyi kimi təqdim ediriksə, onda təhsil haqqında danışsaq da, maarifçilik düşüncəsinin əsas tələblərindən uzaqlaşırıq.

Maarifçilik hər hansı qərarı kor-koranə müdafiə etmək deyil. O, qərarın məqsədini anlamaq, nəticələrini ölçmək, çatışmazlıqlarını göstərmək və daha səmərəli tətbiq mexanizmləri təklif etmək bacarığıdır.

Azərbaycan ədəbiyyatında müəllim və məktəb obrazının mühüm yer tutması da təsadüfi deyil. Bu obrazlar vasitəsilə cəmiyyət gələcək nəslin necə yetişdirilməli olduğu barədə öz düşüncələrini ifadə edib. Ədəbiyyat bizə göstərir ki, tərbiyə yalnız nəsihət verməklə başa çatmır. Tərbiyə insanın gündəlik münasibətlərində, davranışında və başqalarına göstərdiyi nümunədə meydana çıxır.

Məktəbli formasının tərbiyəvi məzmunu da məhz burada üzə çıxır. Uşağa səliqəli geyinmək, ümumi qaydaya riayət etmək və məktəbin ictimai xarakterinə hörmət göstərmək öyrədilə bilər. Amma həmin dərsin mənəvi nəticəsi müəllimin öz davranışından, məktəb rəhbərliyinin ədalətindən və qaydaların hamıya bərabər tətbiqindən asılıdır.

Milli-mənəvi dəyərlər anlayışını da yalnız ənənəvi geyim, baş örtüyü və zahiri simvollarla məhdudlaşdırmaq olmaz. Azərbaycan mədəniyyətinin mənəvi sərvətləri arasında böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı, qonaqpərvərlik, mərhəmət, sözə sədaqət, zəhmətsevərlik, elmə ehtiram, ədalət və ləyaqət kimi dəyərlər mühüm yer tutur. Bu dəyərlərdən hər hansı birinin gündəlik məktəb həyatında ifadəsi bəzən geyimdən daha əhəmiyyətlidir. Şagird sinif yoldaşının yoxsulluğuna lağ etmirsə, müəllim biliyi zəif olan uşağı təhqir etmirsə, məktəb rəhbərliyi qaydaları şəxsi münasibətlərə görə dəyişmirsə, orada milli-mənəvi tərbiyənin real nümunəsi mövcuddur. Deməli, milli dəyərləri qorumaq üçün ənənəvi geyimə hörmətlə yanaşmaq vacib olsa da, həmin dəyərlərin gündəlik davranışa çevrilməsi daha mühüm şərtdir. Milli geyim mədəni yaddaşın ifadəsidir; məktəbli forması isə müasir təhsil institutunun ümumi qaydasını təmsil edə bilər. Bu iki geyim növünü qarşı-qarşıya qoymaq əvəzinə, onların fərqli funksiyalarını anlamaq lazımdır.

Milli geyimin bayramlarda, tarix və mədəniyyət tədbirlərində təqdim olunması uşaqların öz mədəni irsini tanımasına kömək edə bilər. Vahid gündəlik forma isə tədris mühitinin ümumi nizamını təmin etməyə xidmət edir. Birinin mövcudluğu digərinin inkarını tələb etmir.

Əsl milli düşüncə zahiri fərqləri süni şəkildə artırmaqda deyil, milli irsi müasir təhsil, elmi düşüncə və ümumbəşəri dəyərlərlə əlaqələndirməkdədir.

IV. Sabir satirası və zahiri əxlaqın problemi: insanı geyimi ilə ölçmək. Azərbaycan ədəbiyyatında zahiri görkəmlə daxili mahiyyət arasındakı ziddiyyəti anlamaq üçün Mirzə Ələkbər Sabirin satirik irsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sabir cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindəki ikiüzlülüyü, nadanlığı, mənəvi məsuliyyətsizliyi və zahiri nüfuz arxasında gizlənən boşluğu tənqid edirdi. Onun satirasının gücü ondadır ki, insanın özünü necə təqdim etməsi ilə əslində necə davranması arasındakı məsafəni üzə çıxarır.

Sabirin yaradıcılığını məktəbli geyimi haqqında birbaşa fikir söyləyən mətn kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Onun əsərlərindən bu məsələyə dair çıxarılan nəticə interpretativ xarakter daşıyır. Lakin məhz həmin interpretasiya bu gün üçün mühüm sual doğurur: insanın zahiri görünüşünü qaydaya salmaqla onun mənəvi dünyasını da qaydaya salmış oluruqmu?

Cavab, əlbəttə, mənfidir. Geyim insanın ictimai davranışının müəyyən tərəfini ifadə edə bilər, amma onun bütün mənəvi keyfiyyətlərini müəyyənləşdirmir. Səliqəli geyinən insan mütləq ədalətli, dürüst və mərhəmətli olmadığı kimi, geyimində fərqli seçim edən insan da avtomatik olaraq intizamsız və ya mənəvi cəhətdən qüsurlu sayıla bilməz. Bu həqiqət vahid məktəbli formasının əleyhinə deyil. Əksinə, onun məqsədini düzgün müəyyənləşdirməyə kömək edir. Məktəbli formasının vəzifəsi uşağın əxlaqlı olub-olmadığını müəyyənləşdirmək deyil, təhsil mühitinin ümumi görünüşünə və nizamına dair aydın standart yaratmaqdır.

Sabirin satirik baxışından çıxan daha bir mühüm nəticə budur ki, cəmiyyət bəzən mahiyyətdən çox əlamətə əhəmiyyət verir. Zahiri qaydaya əməl olunması mənəvi məsuliyyətin əvəzi kimi qəbul ediləndə tərbiyənin məzmunu zəifləyir. Şagirdin geyimi qaydasındadır, amma o, sinif yoldaşını təhqir edir; müəllim rəsmi görünüşə malikdir, amma şagirdə qarşı ədalətsiz davranır; məktəb qaydaları ciddi şəkildə qorunur, amma uşaqlar arasında zorakılığa göz yumulur. Belə bir mühitdə zahiri intizam mənəvi intizama çevrilmir.

Məhz buna görə məktəbli forması haqqında danışarkən iki fərqli səviyyəni ayırmaq lazımdır: geyim intizamı və şəxsiyyət tərbiyəsi. Birinci müəyyən qaydalara əməl etməyi tələb edir. İkinci isə insanın öz davranışını mənəvi və ictimai meyarlarla qiymətləndirməyi öyrənməsini nəzərdə tutur. Bu iki səviyyə bir-birini tamamlamalıdır. Geyim qaydası uşağa ümumi məkanda özünü necə aparmaq barədə düşünmək imkanı verməlidir. Ancaq həmin qayda uşağın dəyərini onun geyiminə endirməməlidir.

Sabirin satirasının müasir məktəb üçün əhəmiyyəti də burada üzə çıxır: zahiri nizamı qorumaq lazımdır, amma zahiri nizamı mənəvi kamilliklə qarışdırmaq olmaz.

V. Nizami Gəncəvi və insanın daxili dəyəri: geyimdən üstün olan mənəvi keyfiyyətlər. Şərq ədəbiyyatının böyük nümayəndəsi Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, ağıl, mərhəmət və əməlin dəyəri əsas mövzulardandır. Nizaminin poetik dünyası insanı yalnız zahiri mövqeyi, sərvəti və görünüşü ilə qiymətləndirməyə qarşı daha geniş mənəvi ölçü təklif edir. Onun əsərlərinin müxtəlif epizodlarında hökmdar, dərviş, zəhmətkeş, aşiq və müdrik obrazları vasitəsilə insanın həqiqi dəyərinin hansı keyfiyyətlərlə müəyyənləşdiyi araşdırılır. Bu obrazların mənəvi məntiqindən çıxış etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür: insanın görünüşü onun şəxsiyyətinin yalnız bir tərəfidir; əsas meyar onun düşüncəsi, əməli və başqalarına münasibətidir.

Nizaminin dünyagörüşünü məktəbli formasına tətbiq etmək onun əsərlərində bu mövzunun birbaşa müzakirə edildiyini iddia etmək demək deyil. Söhbət klassik etik düşüncənin müasir təhsil məsələsinə tətbiqindən gedir.

Vahid məktəbli forması uşaqların zahiri görünüşündə ümumilik yarada bilər. Lakin məktəbin əsas vəzifəsi bu zahiri ümumiliyi mənəvi inkişafla tamamlamaqdır. Şagird geyim qaydasına əməl etməklə yanaşı, ədalətli olmağı, başqasının ləyaqətinə hörmət göstərməyi, zəhmətin qiymətini bilməyi və öz davranışının nəticələrini anlamağı da öyrənməlidir.

Burada məktəbli geyimi ilə milli-mənəvi dəyərlər arasında mühüm əlaqə yaranır. Əgər milli-mənəvi tərbiyə yalnız ənənəvi geyim elementlərinin nümayişinə endirilərsə, onun etik məzmunu daralar. Əgər milli dəyərlər insanın davranışına, məsuliyyətinə, ədalət hissinə və başqalarına münasibətinə çevrilirsə, onda həmin dəyərlər gündəlik təhsil həyatında yaşamağa başlayır.

Məktəbdə vahid geyim geyinən uşağın başqasının yoxsulluğunu məsxərəyə qoymaması, sinif yoldaşının uğuruna sevinməsi, zəif oxuyan şagirdə kömək etməsi, müəllimin zəhmətinə hörmət göstərməsi və öz səhvini etiraf edə bilməsi tərbiyənin real nəticələridir. Bu baxımdan məktəbin qarşısında iki paralel vəzifə dayanır. Bir tərəfdən, ümumi geyim standartı və davranış qaydaları vasitəsilə ictimai nizam yaradılmalıdır. Digər tərəfdən, uşağın fərdi düşüncəsi, qabiliyyəti və mənəvi məsuliyyəti inkişaf etdirilməlidir. Birinci istiqamət ikincini boğmamalı, ikinci istiqamət də ümumi qaydalara hörmətsizlik kimi başa düşülməməlidir.

Nizaminin humanist etikası ilə əlaqələndirilə bilən bu yanaşma məktəbə belə bir prinsip təklif edir: uşağı yalnız qaydaya tabe olan fərd kimi deyil, qaydanın mənasını anlamağa qadir şəxsiyyət kimi yetişdirmək.

VI. Cəlil Məmmədquluzadə və maarifçilik: məktəbin zahiri ilə daxili arasında. Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığında savadsızlıq, mövhumat, sosial ədalətsizlik və düşüncənin donuqlaşması ciddi tənqid obyektinə çevrilir. Onun dramaturgiyası və publisistikası cəmiyyətin öz problemlərinə necə yanaşması haqqında suallar yaradır. Müəllifin əsərlərində zahiri nüfuz, ictimai mövqe və ənənə ilə həqiqi düşüncə, vicdan və məsuliyyət arasındakı ziddiyyətlər müxtəlif formalarda meydana çıxır.

Bu yaradıcılıq məktəbli forması mübahisəsi üçün bir metodoloji dərs verir: hər hansı qaydanın faydasını onun zahiri görünüşünə görə deyil, ictimai və mənəvi nəticələrinə görə qiymətləndirmək lazımdır.

Məktəb qaydaları aydın və hamı üçün eyni olduqda uşaqların gündəlik həyatında sabitlik yarada bilər. Lakin qaydaların tətbiqi qeyri-şəffafdırsa, eyni pozuntuya görə bir şagird cəzalandırılır, digəri isə məsuliyyətdən kənarda qalırsa, məktəb özünün ədalət prinsipini zəiflədir. Belə halda problem yalnız geyim məsələsi deyil, idarəetmə mədəniyyətidir.

Məktəbli forması haqqında qərarların ictimaiyyətə izah olunması da buna görə vacibdir. Valideynlər qaydanın hansı məqsədə xidmət etdiyini, hansı geyim elementlərinə aid olduğunu, istisnaların necə müəyyənləşdirildiyini və mübahisəli vəziyyətlərdə hara müraciət etməli olduqlarını bilməlidirlər. Aydın izah edilməyən qayda şayiələrin yayılması üçün əlverişli şərait yaradır.

Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik ruhuna uyğun yanaşma insanları məlumatlandırmaq, sualları cavablandırmaq və ictimai müzakirəni düşüncə səviyyəsində aparmaqdır. İnsanlara sadəcə “qərar belədir, müzakirə etməyin” demək maarifləndirmə deyil. Eyni zamanda, qərarın mahiyyətini öyrənmədən onu dini qadağa, siyasi təzyiq və ya milli ənənələrə hücum kimi təqdim etmək də sağlam ictimai müzakirə sayıla bilməz.

Məktəbin dünyəvi mahiyyəti ilə dini və milli-mədəni irs arasındakı münasibət də elə bu kontekstdə izah olunmalıdır. Dünyəvi məktəb dini bilikləri və mədəni ənənələri elmi, tarixi və ədəbi baxımdan öyrənə bilər; milli bayramları, xalq geyimlərini, folkloru və klassik ədəbiyyatı tədris edə bilər. Lakin dövlət təhsilinin ümumi qaydaları konkret dini təlimin məcburi normaları ilə əvəz edilməməlidir. Burada əsas fərq dinin öyrənilməsi ilə dini göstərişlərin məktəb qaydasına çevrilməsi arasındadır. Eyni qayda milli mədəniyyətə də aiddir: milli irsin öyrənilməsi ilə müəyyən ənənənin bütün şagirdlərə məcburi həyat tərzi kimi təqdim edilməsi eyni deyil.

Məktəbli geyimi haqqında düşünərkən bu fərqləri qorumaq həm dünyəviliyin, həm də milli-mənəvi dəyərlərin sağlam şərhi üçün vacibdir.

VII. Şərq ədəbiyyatında geyim, ləyaqət və ictimai mövqe. Şərq ədəbi ənənəsində geyim çox vaxt insanın ictimai mövqeyini, mənəvi iddiasını və başqalarının gözündə yaratmaq istədiyi təsəvvürü ifadə edən simvol kimi işlənir. Lakin bu simvolun mənası sabit deyil. Eyni geyim bir mətn daxilində təvazökarlığın, başqa bir mətndə hakimiyyətin, üçüncü bir mətndə isə zahiri nüfuzun göstəricisi ola bilər. Bu cəhətdən klassik Şərq ədəbiyyatında dərviş obrazı xüsusi maraq doğurur. Dərvişin sadə geyimi çox zaman sərvət və şöhrətdən uzaq durmaq, mənəvi müstəqillik və təvazökarlıq ideyaları ilə əlaqələndirilir. Bununla belə, ədəbi ənənədə zahiri sadəliyin özünün də nümayiş vasitəsinə çevrilməsi ehtimalı tənqidi düşüncə üçün açıq saxlanılır. Bu müşahidə məktəbli formasına tətbiq ediləndə mühüm nəticə ortaya çıxır: geyim sosial məna daşıya bilər, lakin onun mənası yalnız zahiri görünüşlə müəyyən edilmir. Geyim qaydasının tərbiyəvi təsiri onu geyinən uşağın şəxsi təcrübəsi, məktəbin münasibəti və qaydanın hansı dəyərlərlə izah edilməsi ilə bağlıdır. Məsələn, məktəbli formasını geyinən uşaq bu qaydanı ümumi kollektivə hörmət kimi qavraya bilər. Başqa bir uşaq isə eyni qaydanı yalnız cəzadan yayınmaq üçün yerinə yetirə bilər. Zahiri nəticə eyni olsa da, daxili münasibət fərqlidir.

Tərbiyənin məqsədi yalnız birinci və ikinci uşağın eyni görünməsi deyil. Məqsəd hər ikisinin ümumi qaydanın ictimai mənasını dərk etməsinə, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməsinə və məsuliyyətli davranışa yiyələnməsinə kömək etməkdir.

Füzulinin yaradıcılığında sevgi, sədaqət, mənəvi sınaq və insanın daxili dünyası mühüm yer tutur. Onun əsərlərindən də geyim haqqında konkret hüquqi nəticə çıxarmaq olmaz. Lakin Füzulinin poetik aləmində daxili duyğunun və mənəvi təcrübənin zahiri görünüşdən daha mürəkkəb olması fikri məktəbin şəxsiyyət tərbiyəsi haqqında düşünmək üçün məhsuldar müqayisə imkanı yaradır.

Məktəbli geyimi şagirdlərin zahiri görünüşünü müəyyənləşdirə bilər; onların daxili dünyasını isə ədəbiyyat, incəsənət, elmi bilik, ailə tərbiyəsi və məktəbin mənəvi mühiti formalaşdırır. Buna görə də forma siyasətinin təhsil proqramından, ədəbi mütaliədən və etik tərbiyədən ayrı şəkildə həddən artıq böyüdülməsi düzgün olmaz.

Şərq ədəbiyyatının məktəb üçün əsas dərsi budur: insanın ləyaqəti zahiri əlamətlərdən daha genişdir. Geyim qaydası həmin ləyaqəti qorumağa xidmət etməli, onu qiymətləndirməyin yeganə meyarına çevrilməməlidir.

VIII. Dünya ədəbiyyatı və məktəb mədəniyyəti: forma, intizam, şəxsiyyət. Dünya ədəbiyyatında məktəb və tərbiyə mövzusu çox zaman uşağın şəxsiyyəti ilə institutun qaydaları arasındakı münasibət üzərində qurulur. Bu əsərlərin bir hissəsində məktəb insanı inkişaf etdirən məkan kimi, digərlərində isə sərt və mexaniki qaydaların uşağın fərdiliyini sıxışdırdığı mühit kimi təqdim edilir. Hər iki istiqamət məktəbli forması məsələsini birtərəfli qiymətləndirməməyə kömək edir.

Çarlz Dikkensin əsərlərində sosial bərabərsizlik, yoxsulluq və uşaqların ağır şəraitdə yaşaması mövzuları mühüm yer tutur. Onun romanlarında insanın sosial mənşəyi ilə ona göstərilən münasibət arasındakı əlaqə tez-tez tənqidi şəkildə işıqlandırılır. Dikkensin yaradıcılığını məktəbli formasının müdafiəsi və ya əleyhinə birbaşa arqument kimi təqdim etmək olmaz. Lakin onun sosial həssaslıq yaradan ədəbi dünyası məktəb mühitində uşaqların maddi vəziyyətinə görə alçaldılmaması prinsipini əsaslandırmağa kömək edir.

Vahid forma bu baxımdan müəyyən qoruyucu funksiya daşıya bilər: uşaqların gündəlik geyim rəqabətini zəiflətmək və məktəb daxilində sosial fərqlərin zahiri nümayişini azaltmaq. Bununla belə, forma uşağın yoxsulluğunu tam aradan qaldırmır. Məktəbin vəzifəsi yalnız eyni geyim tələb etmək deyil, həmin geyimi əldə etməkdə çətinlik çəkən ailələrə qarşı həssas olmaqdır.

Mark Tvenin əsərlərində isə uşaqların müstəqil düşüncəsi, sosial qaydalarla münasibəti və böyüklərin davranışındakı ziddiyyətlər diqqət çəkir. Onun qəhrəmanları çox vaxt rəsmi tələblərlə canlı həyatın mürəkkəbliyi arasındakı fərqi üzə çıxarırlar. Bu ədəbi müşahidədən məktəb üçün belə bir nəticə çıxarmaq mümkündür: uşağa qayda öyrədərkən onun sual vermək, düşünmək və qaydanın səbəbini anlamaq qabiliyyəti qorunmalıdır.

Vahid forma haqqında qərarın pedaqoji izahı da buna görə vacibdir. Uşaq “niyə bu formanı geyinməliyəm?” sualını verdikdə, ona yalnız “çünki belə tələb olunur” cavabı vermək kifayət deyil. Daha məqsədəuyğun izah budur ki, məktəb ümumi təhsil məkanıdır, vahid geyim sosial nümayişi azaltmağa və ortaq nizam yaratmağa kömək edə bilər, bu qayda isə hər bir şagirdin ləyaqətinə hörmətlə tətbiq edilməlidir. Bu izah qaydanı ləğv etmir; onu mənalı edir.

Dünya ədəbiyyatında tərbiyə mövzusunun əsas dərslərindən biri də müəllim və məktəb rəhbərliyinin davranışının uşağın dünyagörüşünə təsiridir. Şagird böyüklərin yalnız dediklərini deyil, etdiklərini də müşahidə edir. Əgər məktəb dürüstlükdən danışır, amma ədalətsiz davranırsa, uşaq sözlə əməl arasındakı ziddiyyəti görür. Əgər məktəb hörmətdən danışır, amma uşaqları geyimlərinə görə təhqir edirsə, hörmət haqqında verilən dərs öz inandırıcılığını itirir.

Deməli, məktəbli forması haqqında müzakirə yalnız şagirdlərin nə geyinməli olduğunu deyil, məktəbin uşağa necə münasibət göstərməli olduğunu da əhatə etməlidir.

IX. Məktəbli forması və azadlıq: fərdiliklə ümumi qayda arasında tarazlıq. Müasir cəmiyyətlərdə fərdi azadlıq və ümumi qayda arasındakı münasibət daim müzakirə olunur. İnsan öz zövqünü ifadə etmək, seçim etmək və fərdi xüsusiyyətlərini qorumaq istəyir. İctimai institutlar isə müəyyən fəaliyyət sahələrində ümumi standartlar müəyyənləşdirirlər. Məktəb də bu münasibətin mövcud olduğu məkanlardan biridir.

Şagirdin fərdiliyi yalnız geyim vasitəsilə ifadə olunmur. Onun düşüncəsi, maraqları, yaradıcılığı, nitqi, davranışı, sualları, istedadı və başqaları ilə münasibəti də fərdiliyinin əsas göstəriciləridir. Məktəbli forması həmin fərqlərin hamısını aradan qaldıra bilməz və aradan qaldırmağa da çalışmamalıdır.

Əslində, yaxşı təşkil olunmuş məktəb mühitində vahid geyimlə fərdi inkişaf arasında ziddiyyət mütləq deyil. Şagirdlər eyni ümumi formaya əməl etməklə müxtəlif fikirlərə, qabiliyyətlərə, maraqlara və dünyagörüşlərinə sahib ola bilərlər. Məktəb onların fərqli düşünməsini deyil, bir-birinin hüquqlarını pozmasını məhdudlaşdırmalıdır. Bu fərq olduqca əhəmiyyətlidir. Ümumi geyim standartı məktəbin fəaliyyətinə aid qaydadır; o, uşağın bütün şəxsiyyətini eyniləşdirmək üçün əsas vermir. Məktəb şagirdlərin hamısından eyni rəngdə geyim tələb edə bilər, lakin hamısının eyni cür düşünməsini, eyni maraqlara malik olmasını və eyni xarakter daşımasını tələb edə bilməz.

Tərbiyənin məqsədi itaətkar və fərqsiz insanlar yaratmaq deyil. Məqsəd azad düşünə bilən, eyni zamanda öz azadlığının başqalarının hüquqları ilə məhdudlaşdığını anlayan məsuliyyətli vətəndaş yetişdirməkdir. Burada məktəbli forması bir növ gündəlik sosial məşq rolunu oynaya bilər: uşaq müəyyən ümumi qaydanı qəbul edir, onun səbəbini öyrənir və fərdi istəklərlə ictimai məsuliyyət arasında münasibət qurmağı öyrənir. Lakin bu pedaqoji nəticə yalnız qaydanın izah edildiyi, ədalətlə tətbiq olunduğu və uşağın şəxsiyyətinə hörmət göstərildiyi şəraitdə mümkündür.

Geyim qaydası heç vaxt təhqirin, ayrı-seçkiliyin və ya uşağın ictimaiyyət qarşısında alçaldılmasının əsasına çevrilməməlidir. Məktəbli formasına əməl etməyən şagirdlə bağlı problem yaranarsa, məktəb əvvəlcə vəziyyətin səbəbini aydınlaşdırmalıdır: ailənin maddi imkanı çatmırmı, geyim tapılmırmı, ölçü uyğun deyilmi, qayda düzgün başa düşülməyibmi, yoxsa şagird bunu şüurlu etiraz kimi edir? Bu halların hamısına eyni münasibət göstərmək pedaqoji baxımdan düzgün deyil. Maddi çətinliyi olan ailəyə kömək lazımdır; qaydanı bilməyən şagirdə izah verilməlidir; qəsdən pozuntu olduqda isə məsələ mütənasib və tərbiyəvi vasitələrlə həll edilməlidir. Belə yanaşma həm ümumi qaydanın nüfuzunu qoruyur, həm də uşağın ləyaqətini müdafiə edir.

X. Vətənə bağlılıq və məktəbli forması: simvolun imkanları və sərhədləri. Məktəbli forması ilə Vətənə bağlılıq arasında əlaqə qurularkən ehtiyatlı olmaq lazımdır. Vahid forma şagirdin özünü məktəb kollektivinin üzvü kimi hiss etməsinə, ümumi qaydaya hörmət göstərməsinə və ictimai məsuliyyət anlayışını mənimsəməsinə yardım edə bilər. Bu təcrübə gələcək vətəndaşlıq mədəniyyətinin müəyyən elementlərini formalaşdırmağa xidmət edə bilər. Lakin vahid forma geyinmək avtomatik olaraq vətənpərvərlik yaratmır. Vətənə bağlılıq insanın öz ölkəsinin dilinə, tarixinə, mədəni irsinə, təbiətinə və insanlarına münasibətində üzə çıxır. Bu bağlılıq həm də dövlətin və cəmiyyətin problemlərinə məsuliyyətlə yanaşmaq, qanunlara hörmət etmək, ictimai əmlakı qorumaq və ölkənin inkişafına töhfə vermək istəyidir.

Uşaq məktəbli formasında dövlət bayrağını, himni və milli tarixini öyrənə bilər. Lakin onun vətənpərvərlik tərbiyəsi o zaman dərinləşir ki, bu simvolların arxasında dayanan tarixi təcrübəni, müstəqilliyin dəyərini, vətəndaşlıq məsuliyyətini və ümumi rifahın əhəmiyyətini də anlayır. Bu mənada məktəbli formasının vətənpərvərliklə əlaqəsi birbaşa deyil, vasitəlidir. Forma məktəbə mənsubiyyət hissini möhkəmləndirə bilər; məktəb isə öz növbəsində şagirdə daha geniş ictimai mənsubiyyət, vətəndaşlıq və milli kimlik anlayışlarını öyrədə bilər.

Azərbaycanın milli-mədəni irsinin tədrisi bu prosesdə mühüm yer tutur. Şagirdlər Nizami Gəncəvinin humanist düşüncəsini, Füzulinin poetik dünyasını, Sabirin satirik tənqidini, Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik mövqeyini, xalq ədəbiyyatının etik və estetik sərvətlərini öyrənməklə milli mədəniyyətin müxtəlif qatları ilə tanış olurlar.

Milli kimlik yalnız geyimdən ibarət deyil. O, dil, yaddaş, ədəbiyyat, musiqi, tarixi təcrübə, ictimai məsuliyyət və gələcəyə dair ortaq təsəvvürlərin birliyindən yaranır.

Məktəbli formasının bu geniş mədəni sistemdə öz yeri var, lakin həmin yeri şişirtmək də, tamamilə əhəmiyyətsiz saymaq da düzgün deyil. Onun dəyəri məktəbin ümumi tərbiyə strategiyasına nə dərəcədə uyğunlaşdırılmasından asılıdır.

Vətənə bağlılıq başqasının geyiminə şübhə ilə yanaşmaqdan deyil, öz ölkəsində yaşayan insanların ləyaqətinə, hüquqlarına və ümumi gələcəyinə məsuliyyətlə yanaşmaqdan güc alır. Buna görə də vahid məktəbli forması ətrafında aparılan müzakirələr cəmiyyəti bölmək əvəzinə, ümumi təhsil mədəniyyətini, hüquqi savadlılığı və milli kimliyin məzmununu daha dərindən anlamağa xidmət etməlidir.

XI. Müəllim geyimi: tərbiyə tələb edən məktəb əvvəlcə öz nümunəsini göstərməlidir. Məktəbli forması haqqında müzakirələrin ən mühüm tərəflərindən biri müəllimlərin geyim mədəniyyətidir. Çünki məktəbdə geyim qaydalarının tərbiyəvi məna daşıdığı qəbul edilirsə, onda həmin qaydaların yalnız şagirdlərə aid olması kifayət etmir. Müəllim də təhsil mühitinin iştirakçısıdır və onun görünüşü, davranışı, danışıq tərzi, ünsiyyət mədəniyyəti şagirdlərə təsir göstərir. Burada müəllimlə şagirdin hüquqi və peşə statuslarının eyni olmadığını nəzərə almaq lazımdır. Şagird təhsilalan, müəllim isə pedaqoji fəaliyyət göstərən peşə sahibidir. Buna görə onların geyim qaydalarının eyni biçimdə olması zəruri deyil. Lakin hər iki tərəfin geyiminə dair tələblərin ümumi prinsipləri — səliqə, təhsil mühitinə uyğunluq, təhlükəsizlik, qarşılıqlı hörmət və aydınlıq — uzlaşmalıdır.

Müəllim geyiminin əhəmiyyəti onun yalnız zahiri nüfuz yaratması ilə məhdudlaşmır. Müəllim məktəbə daxil olduğu andan etibarən öz peşəkar rolunu nümayiş etdirir. Səliqəli və münasib geyim, sakit davranış, şagirdlərlə ünsiyyətdə nəzakət və məsuliyyət müəllimin pedaqoji nüfuzunu möhkəmləndirə bilər. Ancaq bu nüfuzun əsası bahalı kostyum və ya müəyyən rəng deyil. Onun əsası müəllimin biliyi, ədaləti, peşəkarlığı və insani münasibətidir.

Müəllimin geyimindəki səliqə ilə onun mənəvi nümunəsi arasında fərq qoymaq lazımdır. Geyim peşəkar görünüşün bir hissəsidir, amma peşəkarlığın özü deyil. Şagirdlər üçün ən güclü nümunə verdiyi sözə əməl edən, dərsə hazır gələn, zəif şagirdi alçaltmayan, güclü şagirdin uğurunu qısqanclıqla qarşılamayan və öz səhvini etiraf edə bilən müəllimdir.

Bununla belə, müəllimin zahiri görünüşünü tamamilə əhəmiyyətsiz hesab etmək də doğru olmaz. Peşəkar fəaliyyətin müəyyən geyim mədəniyyəti var. Necə ki, həkim, hakim, hərbi qulluqçu və digər peşə sahiblərinin iş mühitinə uyğun görünüş standartları ola bilər, müəllim üçün də məktəbin ictimai və pedaqoji xarakterinə uyğun geyim tələblərinin müəyyənləşdirilməsi əsaslandırıla bilər.

Əsas məsələ bu tələblərin necə müəyyənləşdirilməsidir. Onlar aydın, ölçülü, hamıya bərabər tətbiq edilən və peşəkar fəaliyyətin xüsusiyyətləri ilə əsaslandırılan olmalıdır. Müəllimin geyiminə dair qaydalar şəxsi zövqün inzibati qaydada ləğvi, qadın və kişi müəllimlər arasında əsassız fərqlər yaradılması və ya insanın ləyaqətinə toxunan müdaxilələr üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Bu nöqtədə mühüm bir fərq ortaya çıxır: məktəbdə vahidlik bütün insanların eyni görünməsi demək deyil; vahidlik ümumi peşəkar standartların və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinin qorunması deməkdir. Məsələn, müəllimlərin hamısının eyni rəngdə kostyum geyinməsini tələb etmək zəruri olmaya bilər. Lakin təhsil mühitinə uyğun olmayan, təhlükəsizlik və gigiyena tələblərini pozan və ya dərsin normal keçirilməsinə mane olan geyim elementləri barədə əsaslandırılmış qaydalar müəyyənləşdirilə bilər. Bu qaydalar fəsillərə, iş şəraitinə, müəllimin fəaliyyət sahəsinə və sağlamlıq ehtiyaclarına uyğun çeviklik də nəzərdə tutmalıdır.

Laboratoriyada çalışan müəllimlə idman müəlliminin, ibtidai sinif müəllimi ilə məktəb tədbirində iştirak edən pedaqoqun geyim ehtiyacları eyni deyil. Deməli, vahid prinsiplər konkret fəaliyyət şəraitini nəzərə alan fərqli tətbiq formaları ilə tamamlanmalıdır.

Müəllim geyiminin əsas pedaqoji mənası isə budur: şagirdə tələb olunan qaydanın özü də nümunə ilə müşayiət edilməlidir. Müəllim səliqə tələb edirsə, özü də səliqəli olmalı; qarşılıqlı hörmət tələb edirsə, şagirdə hörmət göstərməli; məsuliyyət tələb edirsə, öz peşə vəzifələrinə məsuliyyətlə yanaşmalıdır. Əks halda, geyim qaydası yalnız inzibati tələb olaraq qalacaq.

XII. Müəllim üçün vahid geyim, yoxsa vahid geyim mədəniyyəti? Müəllimlərin də geyim qaydalarına tabe olması fikri prinsip etibarilə əsaslandırıla bilər. Lakin burada “vahid geyim” anlayışının hansı mənada işlədildiyini dəqiqləşdirmək lazımdır.

Birinci model bütün müəllimlərin eyni formalı geyim dəstindən istifadə etməsini nəzərdə tutur. Bu model müəyyən xüsusi təhsil müəssisələrində və ya konkret funksional ehtiyac olduqda məqsədəuyğun ola bilər. Ancaq ümumi təhsil məktəblərinin hamısında eyni geyim dəstinin məcburi tətbiqinin zəruri olduğunu demək üçün ayrıca pedaqoji, iqtisadi və təşkilati əsaslandırma tələb olunur.

İkinci model isə vahid geyim mədəniyyətidir. Bu yanaşmada müəllimlərdən eyni kostyumu geyinmək yox, aydın müəyyən edilmiş peşəkar standartlara əməl etmək tələb olunur. Geyimin səliqəli, münasib, təmiz, təhlükəsiz və məktəbin işgüzar mühitinə uyğun olması əsas meyarlara çevrilir. Müəllimlər fərdi seçimlərini bu ümumi çərçivə daxilində qoruyurlar.

Ümumi təhsil məktəbləri üçün daha məqsədəuyğun yanaşma, bir qayda olaraq, ikinci modeldir. Çünki o, peşəkar standartlarla fərdi rahatlıq arasında tarazlıq yaradır, müəllimlərin maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq münasib geyim əldə etmək imkanını nəzərə alır və lazımsız əlavə xərc yaratmaq riskini azaldır. Lakin bu, hüquqi baxımdan hər bir konkret tələbə dair əvvəlcədən hökm vermək demək deyil. Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində müəllimlərin geyiminə dair tələblər artıq ayrıca normativ sənədlə tənzimlənir. Buna görə müzakirə yalnız arzu olunan model haqqında deyil, qüvvədə olan qaydaların məzmunu və tətbiqi haqqında da aparılmalıdır.

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti 2026-cı il oktyabrın 6-da 325 nömrəli qərarla “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər”i təsdiq edib. Beləliklə, müəllim geyimi məsələsi artıq yalnız ictimai təklif və ya gələcək üçün irəli sürülən ideya deyil; o, normativ tənzimləmə predmetidir. Bu qərarın mövcudluğu iki mühüm nəticə doğurur. Birincisi, məktəbdə geyim mədəniyyəti ilə bağlı tələblərin yalnız şagirdlərə yönəldilməsi barədə müzakirə əvvəlki hüquqi çərçivədə qalmamalıdır. İkincisi, müəllim geyiminə dair qaydaların məqsədi, sərhədləri və tətbiqi şagirdlərin geyim qaydaları ilə birlikdə vahid məktəb mədəniyyəti kontekstində izah edilməlidir. Bununla belə, müəllim və şagird üçün eyni geyim qaydasının tətbiq edilməsi ilə onların geyim mədəniyyətinin ümumi prinsiplərə tabe olması fərqli məsələlərdir. Şagirdin forması onun təhsilalan statusunu, müəllimin geyimi isə peşəkar fəaliyyətini ifadə edir. Bu iki funksiyanı eyniləşdirmək olmaz.

Müəllimlər üçün vahid geyim mədəniyyətinin yaradılması aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:

·  Peşəkarlıq: geyim tədris və pedaqoji ünsiyyət mühitinə uyğun olmalıdır.

·  Səliqə və rahatlıq: tələb olunan standart müəllimin normal işləməsinə mane olmamalıdır.

·  Bərabərlik: geyim qaydaları vəzifəyə, şəxsi münasibətə və maddi imkanlara görə ayrı-seçkilik yaratmamalıdır.

·  Mütənasiblik: qaydalar peşəkar məqsədlə əsaslandırılmalı, zəruri olmayan məhdudiyyətlərdən çəkinilməlidir.

·  Nümunəvilik: müəllimin görünüşü onun davranış mədəniyyəti ilə ziddiyyət təşkil etməməlidir.

·  Aydınlıq: müəllimlər hansı geyimin tələbə uyğun olduğunu əvvəlcədən bilməlidirlər.

Müəllim geyiminin mənəvi mahiyyəti məhz bu prinsiplərlə tamamlanır. Məktəb şagirdə qaydalara əməl etməyi öyrətmək istəyirsə, həmin qaydaların səbəbini, məqsədini və ədalətli tətbiqini özü də nümayiş etdirməlidir.

XIII. Müəllim obrazı klassik ədəbiyyatda: nüfuzun mənbəyi geyim deyil, şəxsiyyətdir. Müəllimin geyim mədəniyyətini müzakirə edərkən klassik ədəbiyyatın yaratdığı müəllim və müdrik obrazlarına müraciət etmək faydalıdır. Burada məqsəd klassik müəlliflərin müasir geyim qaydaları haqqında birbaşa fikir söylədiyini iddia etmək deyil; müəllim nüfuzunun hansı mənəvi keyfiyyətlərlə bağlı olduğunu araşdırmaqdır.

Nizami Gəncəvinin əsərlərində müdriklik, ədalət və mənəvi yetkinlik insanın nüfuzunu müəyyənləşdirən əsas xüsusiyyətlər kimi təqdim olunur. Bu poetik dünyadan çıxan nəticəyə görə, insanın mövqeyi ilə onun əsl dəyəri arasında fərq ola bilər. Yüksək məqamda dayanmaq və ya nüfuzlu görünmək insanın müdrik olmasına zəmanət vermir.

Müəllim üçün də bu prinsip keçərlidir. Rəsmi və səliqəli geyim onun peşəkar görünüşünü gücləndirə bilər, lakin həqiqi nüfuzunu yalnız bilik, ədalət və şagirdlərlə münasibət formalaşdırır.

Azərbaycan maarifçilik ənənəsində müəllimin cəmiyyətin inkişafındakı rolu da bu mənəvi məsuliyyətlə əlaqələndirilir. Maarifçi müəllim uşağa yalnız hazır məlumat ötürən şəxs deyil, onu düşünməyə, soruşmağa, müqayisə etməyə və nəticə çıxarmağa sövq edən pedaqoqdur.

Müəllimin geyimi bu işin xarici çərçivəsidir. Həmin çərçivə tədris mühitinə uyğun olmalıdır, lakin müəllimin əsas pedaqoji keyfiyyətlərini əvəz etməməlidir. Bu məsələdə müəllimlə şagird arasında qarşılıqlı münasibət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şagird müəllimin geyiminə baxmaqla onun haqqında ilkin təsəvvür yarada bilər, amma uzunmüddətli münasibətdə müəllimin ədaləti, bilik səviyyəsi, səbr və məsuliyyəti daha güclü rol oynayır. Eyni qayda məktəb rəhbərliyinə də aiddir: rəhbərin rəsmi görünüşü idarəetmənin ədalətli olmasına zəmanət vermir. Buna görə müəllim geyimi haqqında düzgün yanaşma iki ifrat mövqedən uzaq durmalıdır. Bir tərəfdən, geyimi əhəmiyyətsiz saymaq və peşəkar görünüşün ictimai mənasını tamamilə inkar etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən, müəllimin nüfuzunu yalnız geyim standartlarına endirmək də yanlış olardı.

Məktəbdə əsas meyar zahiri qayda ilə daxili keyfiyyətin vəhdətidir. Səliqəli geyim peşəkar davranışla, intizam ədalətlə, tələbkarlıq mərhəmətlə, bilik isə etik məsuliyyətlə tamamlanmalıdır.

Belə olduqda müəllim yalnız qayda tələb edən şəxs deyil, qaydanın nə üçün lazım olduğunu öz davranışı ilə göstərən nümunəyə çevrilir.

XIV. Məktəbli geyimi haqqında mübahisələr necə aparılmalıdır? İctimai müzakirələrin keyfiyyəti cəmiyyətin hüquqi və siyasi mədəniyyətinin göstəricilərindən biridir. Məktəbli forması kimi həssas məsələlərdə müxtəlif mövqelərin mövcudluğu normaldır. İnsanlar qərarın məqsədini, tətbiq dairəsini, mümkün nəticələrini və ayrı-ayrı ailələrə təsirini müzakirə edə bilərlər. Bu, ictimai iştirakın təbii formasıdır. Lakin müzakirə zamanı üç mühüm səhvdən çəkinmək lazımdır.

Birinci səhv normativ sənədi oxumadan onun haqqında qəti hökm verməkdir. Qərarın mətnində nə yazıldığını bilmədən onu dini qadağa, siyasi təzyiq və ya milli ənənələrin ləğvi kimi təqdim etmək faktlarla deyil, ehtimallarla işləməkdir.

İkinci səhv müəyyən bir geyim formasını bütöv bir siyasi sistemin simvoluna çevirməkdir. Müqayisə aparmaq mümkündür, lakin bunun üçün hüquqi əsaslar, institusional şərait, məqsəd və tətbiq mexanizmləri araşdırılmalıdır. Yalnız zahiri oxşarlığa əsaslanmaq elmi müqayisə üçün kifayət etmir.

Üçüncü səhv qarşı tərəfin mövqeyini dərhal mənəvi qüsurla əlaqələndirməkdir. Vahid formanı dəstəkləyən hər kəs dini məhdudlaşdırmaq istəmir; qərarın müəyyən tərəflərini tənqid edən hər kəs də dünyəvi təhsilə qarşı çıxmır. İnsanlar eyni məqsədi — uşaqların keyfiyyətli, təhlükəsiz və ləyaqətli təhsil almasını — fərqli vasitələrlə müdafiə edə bilərlər.

Demokratik ictimai müzakirə bu fərqləri nəzərə almağı tələb edir. Hüquqi sənədlər açıq olmalı, qərarların məqsədi aydın izah edilməli, valideynlərin suallarına cavab verilməli və tətbiq zamanı yaranan problemlər üçün işlək müraciət mexanizmi yaradılmalıdır.

Məktəb rəhbərliyi qaydaların icrasını təmin etməklə yanaşı, onların şagirdlərin gündəlik həyatına necə təsir etdiyini də izləməlidir. Əgər forma əldə etməkdə çətinlik çəkən ailələr varsa, onların problemi inzibati pozuntu kimi deyil, həll edilməli sosial məsələ kimi qiymətləndirilməlidir.

Eyni zamanda, milli geyimlərə münasibət də düşünülmüş şəkildə qurulmalıdır. Azərbaycan xalqının tarixi və mədəni irsi məktəb üçün mühüm tədris resursudur. Milli geyimlərin mədəniyyət tədbirlərində təqdim edilməsi, onların tarixi mənşəyinin və regional xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi uşaqlarda mədəni yaddaşı gücləndirə bilər. Lakin milli geyimlə gündəlik məktəb formasının funksiyalarını qarışdırmamaq lazımdır.

Məktəbin vəzifəsi milli mədəniyyəti nümayiş etdirməkdən daha genişdir: onu anlamaq, izah etmək, tənqidi düşüncə ilə öyrənmək və gələcək nəsillərə mənalı şəkildə ötürmək. Bu mənada məktəbli forması ətrafında müzakirələr cəmiyyət üçün faydalı maarifçilik imkanına çevrilə bilər. Bunun üçün emosional şüarlardan daha çox hüquqi savadlılıq, ədəbi və tarixi yaddaş, pedaqoji təcrübə və qarşılıqlı hörmət lazımdır.

XV. Məktəb geyimi siyasətinin uğuru necə qiymətləndirilməlidir?

Vahid məktəbli formasının faydalı olub-olmadığını müəyyən etmək üçün yalnız qaydaya əməl edən şagirdlərin sayına baxmaq kifayət deyil. Təhsil siyasəti nəticələrə əsaslanmalı, qərarın məqsədləri ilə real təsiri müqayisə edilməlidir.

Birinci meyar sosial bərabərlikdir. Forma tətbiq edildikdən sonra şagirdlər arasında bahalı geyimə görə rəqabət azalıbmı? Aztəminatlı ailələr üçün əlavə çətinlik yaranıbmı? Məktəb bu çətinlikləri aradan qaldırmaq üçün hansı tədbirlər görür?

İkinci meyar məktəbə mənsubiyyət hissidir. Şagirdlər vahid formanı məktəb kollektivinin bir hissəsi olmaq kimi qəbul edirlərmi, yoxsa onu yalnız cəza qorxusu ilə geyinirlər? Bu suallara cavab üçün şagirdlərin və valideynlərin fikirləri öyrənilə bilər.

Üçüncü meyar intizamdır. Geyim qaydası ümumi məktəb intizamının yaxşılaşmasına hansı səviyyədə təsir edir? Bu təsiri ölçərkən dərsə davamiyyət, gecikmələr, davranış pozuntuları və məktəbdəki qarşılıqlı münasibətlər kimi göstəriciləri də nəzərə almaq lazımdır. Hətta bu göstəricilərdə dəyişiklik müşahidə olunsa belə, onu yalnız geyim qaydasının nəticəsi kimi təqdim etmək olmaz; məktəb mühitinə bir çox amil təsir göstərir.

Dördüncü meyar hüquqi və pedaqoji ədalətdir. Qaydalar bütün şagirdlərə bərabər tətbiq edilirmi? Pozuntu zamanı şagirdin səbəbini izah etmək imkanı varmı? Məktəb rəhbərliyi məsələləri alçaltmadan və ayrı-seçkilik yaratmadan həll edə bilirmi?

Beşinci meyar müəllim nümunəsidir. Müəllimlərin geyim mədəniyyəti, peşəkar davranışı və şagirdlərlə münasibəti ümumi məktəb mühitini necə formalaşdırır? Müəllimlər üçün müəyyən edilmiş tələblər aydın başa düşülürmü və tətbiq zamanı lazımsız mübahisələr yaranırmı?

Bu meyarlar əsasında qiymətləndirmə aparıldıqda məktəbli forması məsələsi şüar səviyyəsindən çıxaraq təhsil idarəçiliyinin ölçülə bilən probleminə çevrilir. Belə yanaşmanın üstünlüyü ondadır ki, qərarı əvvəlcədən mütləq uğurlu və ya mütləq zərərli elan etmir. O, nəticələri izləməyə, çatışmazlıqları aşkar etməyə və tətbiqi təkmilləşdirməyə imkan yaradır.

Əslində, dünyəvi və müasir təhsil sisteminin gücü də burada üzə çıxır: qərarlar yalnız qəbul edilmir, onların təsiri öyrənilir; qaydalar yalnız tətbiq edilmir, onların ədalətli və səmərəli olması da yoxlanılır.

XVI. Məktəbli forması və müəllim geyimi üçün təklif olunan ümumi yanaşma. Məktəbli geyimi ilə müəllim geyimi məsələlərini bir-birindən tamamilə ayırmaq olmaz. Hər ikisi təhsil mühitinin zahiri mədəniyyətinə aiddir. Bununla belə, onların funksiyaları və tətbiq qaydaları fərqləndirilməlidir. Şagird forması təhsilalanların ümumi görünüşünü, müəllim geyimi isə pedaqoji fəaliyyətin peşəkar xarakterini ifadə edir.

Məktəb geyimi siyasətinin səmərəli həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı istiqamətləri məqsədəuyğun hesab etmək olar.

Birinci istiqamət — hüquqi aydınlıq. Şagirdlər, valideynlər və müəllimlər qüvvədə olan qaydaların məzmununu, məqsədini və tətbiq sərhədlərini aydın bilməlidirlər. Müxtəlif şərhlərin yaratdığı anlaşılmazlıqların qarşısını almaq üçün məktəblər rəsmi sənədlərin sadə dildə izahını təqdim edə bilərlər.

İkinci istiqamət — sosial əlçatanlıq. Vahid forma ailələrin maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq əldə edilə bilməlidir. Məktəbli geyimi ilə bağlı tələblər ailələrə əlavə iqtisadi yük yaratmamalı, ehtiyacı olan uşaqlar üçün yardım mexanizmləri nəzərdə tutulmalıdır.

Üçüncü istiqamət — müəllim üçün vahid peşəkar standart. Müəllimlərin geyimi səliqə, rahatlıq, təhlükəsizlik və işgüzar mühitə uyğunluq prinsipləri əsasında tənzimlənməlidir. Eyni zamanda, bu tələblər müəllimlərin şəxsiyyətinə, ləyaqətinə və fərdi ehtiyaclarına hörmətlə tətbiq edilməlidir.

Dördüncü istiqamət — tərbiyəvi izah. Şagirdlərə geyim qaydasının mənası yalnız qadağa və cəza dili ilə çatdırılmamalıdır. Onlara ümumi qaydaların ictimai həyatda nə üçün lazım olduğu, bərabərlik və məsuliyyət anlayışları ilə necə əlaqələndiyi izah edilməlidir.

Beşinci istiqamət — milli mədəniyyətin tədrisi. Azərbaycan xalqının milli geyimləri, regional geyim ənənələri, tarixi geyim nümunələri və onların simvolik mənaları məktəbdə tarix, ədəbiyyat, incəsənət və folklor dərsləri çərçivəsində öyrənilməlidir. Gündəlik məktəbli forması ilə milli geyimin fərqli funksiyaları uşaqlara izah olunmalıdır.

Altıncı istiqamət — monitorinq və qiymətləndirmə. Qaydaların tətbiqi zamanı yaranan çətinliklər sistemli şəkildə öyrənilməli, valideynlərin, müəllimlərin və şagirdlərin fikirləri nəzərə alınmalıdır. Monitorinqin məqsədi yalnız pozuntu aşkar etmək deyil, məktəb mühitini yaxşılaşdırmaq olmalıdır.

Yeddinci istiqamət — qarşılıqlı nümunə. Müəllim və məktəb rəhbərliyi şagirdlərdən tələb etdiyi intizamı, səliqəni və hörməti öz davranışında da nümayiş etdirməlidir. Qaydanın mənəvi nüfuzu onun hamıya ədalətli tətbiqindən yaranır.

Bu istiqamətlər vahid geyim siyasətini yalnız inzibati nəzarət mexanizmi olmaqdan çıxararaq ümumi məktəb mədəniyyətinin tərkib hissəsinə çevirə bilər.

Nəticə: Eyni geyimdən ortaq məsuliyyətə. Məktəbli forması ətrafında yaranan mübahisələrə münasibət bildirərkən ilk növbədə məsələnin mahiyyətini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Söhbət yalnız uşaqların hansı rəngdə köynək və şalvar geyinməsindən getmir. Söhbət məktəbin hansı dəyərləri qorumasından, sosial bərabərliyi necə təmin etməsindən, dünyəvi təhsil prinsipini necə həyata keçirməsindən və gələcək nəsli hansı mənəvi meyarlarla yetişdirməsindən gedir.

Vahid məktəbli forması düzgün tətbiq edildikdə təhsil mühitində ümumi nizamın, kollektiv mənsubiyyətin və zahiri sosial fərqlərin azaldılmasının vasitələrindən biri ola bilər. Lakin bu vasitənin imkanlarını şişirtmək olmaz. Forma uşağın biliyini artırmır, müəllimin peşəkarlığını avtomatik yüksəltmir, zorakılığı öz-özünə aradan qaldırmır və vətənpərvərlik hissini hazır şəkildə yaratmır. Bunlar daha geniş pedaqoji, sosial və mədəni proseslərin nəticəsidir.

Dünyəvilik məsələsində də eyni dəqiqlik tələb olunur. Dövlət məktəbinin dünyəvi xarakteri dini düşmənçiliklə eyniləşdirilməməlidir. Eyni zamanda, dini inancın mövcudluğu da dövlət məktəbinin ümumi qaydalarının hər bir fərdi dini tələbə uyğunlaşdırılmasını zəruri etmir. Bu iki prinsip arasında sağlam münasibət hüquqi aydınlıq, bərabərlik, qarşılıqlı hörmət və insan ləyaqətinin qorunması əsasında qurulmalıdır.

İranın dini-siyasi modeli ilə Azərbaycan məktəbində vahid geyim qaydasını eyniləşdirmək üçün yalnız zahiri oxşarlıq kifayət etmir. Müqayisə aparmaq istəyən şəxs hər iki sistemin hüquqi əsaslarını, məqsədlərini, tətbiq mexanizmlərini və nəticələrini araşdırmalıdır. Əks halda, müqayisə elmi təhlildən çox emosional assosiasiyaya çevrilir.

Milli-mənəvi dəyərlər məsələsində də geyimin yerini düzgün müəyyənləşdirmək lazımdır. Milli geyimlər xalqın tarixi yaddaşını, estetik zövqünü və mədəni özünəməxsusluğunu ifadə edir. Məktəbli forması isə təhsil müəssisəsinin ümumi qaydasını təmsil edir. Bu iki geyim növü müxtəlif funksiyalar daşıdığı üçün onları mütləq şəkildə bir-birinə qarşı qoymaq lazım deyil. Milli irsin öyrənilməsi ilə gündəlik məktəb geyiminin tənzimlənməsi bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Azərbaycan klassik ədəbiyyatının verdiyi mənəvi dərslər bu müzakirəni daha geniş müstəviyə çıxarır. Nizami Gəncəvi insanın mənəvi kamilliyi və ədalət haqqında düşünməyə sövq edir. Füzulinin poetik dünyası daxili aləmin mürəkkəbliyini xatırladır. Sabirin satirası zahiri görkəmlə həqiqi mahiyyət arasındakı ziddiyyətləri açır. Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik mövqeyi isə cəmiyyətə hadisələri kor-koranə qəbul etmək əvəzinə, düşünmək, soruşmaq və təhlil etmək vərdişi aşılayır.

Bu müəlliflərin əsərlərindən məktəbli forması haqqında birbaşa hüquqi nəticə çıxarmaq olmaz. Lakin onların yaradıcılığı məktəbin qarşısında duran mənəvi və pedaqoji vəzifələri dərk etmək üçün zəngin düşüncə materialı təqdim edir.

Məhz burada müəllim geyimi məsələsi də xüsusi əhəmiyyət qazanır. Şagirdlərdən səliqə və intizam tələb edən məktəb müəllimlər üçün də peşəkar geyim standartları müəyyənləşdirməlidir. Ancaq bu standartların məqsədi hamını zahirən eyniləşdirmək deyil, ümumi təhsil mühitinə uyğun peşəkar mədəniyyət yaratmaq olmalıdır. Müəllimin nüfuzu geyiminin qiymətindən deyil, biliyindən, ədalətindən, davranışından və şagirdə göstərdiyi münasibətdən doğur.

Əgər müəllim şagirdə hörmət tələb edib özü hörmətsizlik edirsə, qaydanın mənəvi əsası zəifləyir. Əgər məktəb bərabərlikdən danışıb maddi imkanı olmayan ailəni çətin vəziyyətdə qoyursa, həmin bərabərlik prinsipi formal xarakter daşıyır. Əgər məktəb dünyəvilik prinsipini müdafiə edib dini inancı olan insanları alçaldırsa, dünyəviliyin hüquqi və humanist mahiyyətini yanlış təqdim etmiş olur. Deməli, məktəbdə geyim qaydasının əsl sınağı onun nə qədər sərt olmasında deyil, nə qədər aydın, ədalətli, əsaslandırılmış və tərbiyəvi olmasındadır.

Vətənə bağlılıq da məhz belə mühitdə formalaşır. Vətənini sevən insan ümumi qaydalara hörmət edir, amma ədalətsizliyə laqeyd qalmır; milli irsini qoruyur, amma onu başqa mədəniyyətlərə düşmənçilik vasitəsinə çevirmir; öz hüquqlarını bilir, amma başqalarının ləyaqətini də tanıyır.

Məktəbin əsas məqsədi də belə vətəndaş yetişdirməkdir: öz milli kimliyini dərk edən, dünyəvi təhsilin əhəmiyyətini anlayan, elmi düşüncəyə yiyələnən, mənəvi məsuliyyət daşıyan və fərqli insanlarla birgə yaşamağı bacaran şəxsiyyət.

Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması haqqında müzakirə cəmiyyət üçün qarşıdurma səbəbi deyil, təhsil mədəniyyətimizi yenidən düşünmək imkanı olmalıdır. Bu müzakirədə nə zahiri geyim mənəvi tərbiyənin yerini tutmalı, nə dini mövzu süni qorxuya çevrilməli, nə də dünyəvilik anlayışı insanlara qarşı münasibət ölçüsünə endirilməlidir.

Məktəbin məqsədi bütün uşaqları eyni şəxsiyyətə çevirmək deyil; fərqli şəxsiyyətləri ortaq qaydalar, bərabər hüquqlar və ümumi məsuliyyət əsasında bir araya gətirməkdir.

Eyni forma geyinən uşaqların eyni düşünməsi vacib deyil. Vacib olan onların bir-birinə hörmət etməsi, biliyə can atması, ədaləti qoruması və ümumi gələcək üçün məsuliyyət daşımasıdır. Müəllimin geyimi də bu ümumi mədəniyyətin bir hissəsi olmalıdır: zahiri səliqə daxili məsuliyyətlə, peşəkar nüfuz mənəvi nümunə ilə tamamlanmalıdır.

Məktəbli forması məsələsinin ən düzgün həlli də məhz bu tarazlıqda — qayda ilə azadlığın, milli kimliklə ümumbəşəri dəyərlərin, dünyəviliklə vicdan azadlığının, zahiri nizamla daxili tərbiyənin vəhdətində axtarılmalıdır.

İstifadə üçün əsas hüquqi və ədəbi mənbələr

Hüquqi sənədlər

1. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarı — dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin şagird geyim formalarının təsvirlərinə dəyişiklik edilməsi haqqında. Xalqqazeti.az

2. Azərbaycan Respublikasının 7 iyul 2026-cı il tarixli qanunu — “Ümumi təhsil haqqında” Qanunda millilik və dünyəvilik prinsipləri, eləcə də təhsilverənlərin geyiminə dair tələblərlə bağlı dəyişikliklər. Təhsil Nazirliyi

3. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarı — “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər”. E-Qanun

4. Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin 9 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatı — şagird və müəllim geyim qaydalarının tətbiqi ilə bağlı monitorinqlər. Bakı şəhəri üzrə Təhsil idarəsi

Ədəbi mənbələr:

·  Nizami Gəncəvi — “Sirlər xəzinəsi”, “İsgəndərnamə”.

·  Məhəmməd Füzuli — “Leyli və Məcnun”, seçilmiş qəzəllər.

·  Mirzə Fətəli Axundzadə — “Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah”, “Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər”.

·  Həsən bəy Zərdabi — “Əkinçi” qəzetində maarifçilik və ictimai tərəqqi mövzulu yazılar.

·  Mirzə Ələkbər Sabir — “Hophopnamə”.

·  Cəlil Məmmədquluzadə — “Ölülər”, “Anamın kitabı”, “Molla Nəsrəddin” jurnalındakı publisistik yazılar.

·  Çarlz Dikkens — “Oliver Tvist”.

·  Mark Tven — “Tom Soyerin macəraları”.

Elmi qeyd: Ədəbi nümunələr konkret müəlliflərin məktəbli forması haqqında birbaşa fikirləri kimi deyil, onların əsərlərindəki maarifçilik, sosial bərabərlik, mənəvi məsuliyyət və zahiri görünüşlə daxili mahiyyət arasındakı münasibətlərin müasir təhsil məsələsinə tətbiqi kimi şərh edilmişdir.