Aslan Quliyevin “Virus” romanı haqqında mülahizələrim

Yazıçı Ədəbiyyat Portalı Aslan Quliyevin "Virus" romanı haqqında yazıçı, publisist Arif Ərşadın yazısını təqdim edir.

“Maraqlı kitablar” silsiləsindən

Aslan Quliyevin “Virus” romanı zahirən ailə-məişət konfliktini təsvir etsə də, mahiyyət etibarilə hər hansı bir sistemin, mühitin, keyfiyyətin və strukturun zamanla daha aşağı səviyyəyə düşməsi, psixoloji tənəzzül, münasibətlərdə hakimiyyət savaşı və insanın daxili parçalanması haqqında allegorik romandır. Burada “virus” anlayışı tibbi yox, mənəvi-psixoloji məna daşıyır: nifrət, qısqanclıq, eqoizm və intiqam hissi insanın ruhuna yoluxur və onu tədricən dəyişdirir. Romanın ilk hissələrində yazıçı obrazının tənəzzülü, ailə münasibətlərinin xəstə formaya düşməsi və psixoloji zorakılığın fiziki zorakılıqdan daha dağıdıcı olması açıq şəkildə göstərilir. Əsərin mərkəzində yazıçı və onun psixoloq həyat yoldaşı dayanır. İlk baxışda adi ər-arvad mübahisəsi kimi görünən qarşıdurma tədricən təhlükəli psixoloji savaşa çevrilir.
  

Aslan Quliyevin romanda yaratdığı yazıçı obrazı “Özünüzü qadınlardan qoruyun” adlı kitab yazır. Bu kitabın adı özü-özlüyündə ironik və provokativdir. O, guya Nelson Mandelanın çap etdirə bilmədiyi kitabı tamamladığını iddia edir. Bu xətt yazıçının özünü böyük tarixi fiqurlarla müqayisə etməsi, reallıqla fantaziya arasındakı sərhədin pozulması, paranoik düşüncə sisteminin formalaşması kimi bir neçə məqamı üzə çıxarır.
       

Əsərdə Mandelanın adı real tarixi fakt kimi deyil, yazıçının subyektiv konstruksiyası kimi təqdim edilir. Bu da göstərir ki, qəhrəman reallığı öz ideoloji ehtiyaclarına uyğun şəkildə yenidən qurur.
       

Romanın adının “Virus” qoyulması heç də təsadüfi deyil. Virus burada bir neçə səviyyədə işləyir:

1. Psixoloji virus: Şübhə, qısqanclıq, inciklik və ego qarşı tərəfə ötürülür. Ər-arvad münasibətləri yoluxucu xəstəliyə çevrilir.
2. Münasibət virusu: Evlilik sevgi üzərində deyil, qisas və üstünlük üzərində qurulduğu üçün sistem daxilindən çürüməyə başlayır.
3. Kimlik virusu: Romanın qəhrəmanı olan Yazıçı tədricən özünü itirir. Əvvəl mübahisə edən tərəf idi, sonra itaətkar, daha sonra isə qorxu içində yaşayan bir varlığa çevrilir.
         

Aslan Quliyevin bu əsəri oxucuya yalnız ədəbiyyatın deyil, həm də sosial həyatın, mədəni normaların və insan münasibətlərinin mürəkkəb qatlarını təqdim edir. Oxucu ilk səhifədən müəllifin yaratdığı dünyaya çəkilir. Burada sözlər yalnız təsvir məqsədi daşımır, həm də onlar dialoq, suallar, fikir oyadıcı situasiyalardır. Müəllif oxucuya “Siz bu vəziyyətdə nə edərdiniz? Sizin seçimləriniz cəmiyyətə necə təsir edər?” sualını verir. Beləliklə, əsər yalnız oxunmur, həm də yaşanır. Əsərin bu xüsusiyyəti onu sıradan ədəbiyyatdan fərqləndirir. Burada məqsəd oxucunu  təkcə əyləndirmək deyil, həm də düşündürmək, qəlbində duyğu yaratmaq və onda sosial məsuliyyət hissi oyatmaqdır.
       

Əsərin mərkəzində insan və cəmiyyət münasibətləri dayanır. Aslan Quliyev göstərir ki, insanın davranışı yalnız şəxsi həyatını deyil, ətrafındakı insanları və cəmiyyətin ümumi ruhunu da formalaşdırır. Burada fərdi seçimlər və kollektiv nəticələr arasında bir paralellik qurulur. Kitabda stereotiplər və cəmiyyətin onları davam etdirməsi, sosial ədalətsizlik və bərabərsizlik, fərdi və kollektiv məsuliyyət məsələləri, insan psixologiyasının mürəkkəbliyi kimi bir çox problemlər işıqlandırılır.
       

Müəllif oxucuya göstərir ki, cəmiyyət yalnız qlobal strukturlar və qanunlarla deyil, hər bir fərdin gündəlik seçimləri və davranışları ilə formalaşır. Kitab boyu oxunulan hər bir hekayə və nümunə oxucuya bunu xatırladır.
       

Aslan Quliyevin yanaşması dialoqlara açıq, duyğulu və tənqididir. O, hadisələri təkcə təqdim etmir, onları analiz edir, oxucunun iç dünyasına toxunur və onu suallar verməyə məcbur edir.
       

Yazıçı Aslan Quliyev üslub baxımından publisistik və jurnalistik elementlərdən, sadə, anlaşılan cümlələrdən, həyati nümunələrdən, metaforalar və obrazlı təsvirlərdən, roman boyu hər bir situasiyanı oxucuya canlı hiss etdirən detalçılıqdan ustalıqla istifadə edir. Bu yanaşma kitabın yalnız maraqlı oxunması üçün deyil, həm də düşündürən bir əsər halına gətirir. 
       

Əsərin sosial-mədəni əhəmiyyəti çoxşaxəlidir. Burada oxucu yalnız fərdi həyat hekayələrini deyil, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini, dəyərlər sistemini və sosial normativləri dərk edir. Müəllif vurğulayır ki, hər bir fərd cəmiyyətin ruhunu formalaşdırır.
       

Aslan Quliyevin bu kitabı oxucuya özünü başqasının yerinə qoyaraq onun hisslərini, düşüncələrini və davranışlarını dərindən anlaması bacarığını yaratmaq, qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirmək və sosial stereotipləri nəzərdən keçirmək imkanı verir və bu, əsəri yalnız ədəbi əsər deyil, sosial dialoq vasitəsinə çevirir.
       

Əsər həm də tarixi və mədəni kontekstə toxunur, oxucuya göstərir ki, bugünkü sosial problemlər keçmişlə əlaqəlidir və onları həll etmək üçün cəmiyyətin hər üzvünün məsuliyyəti vardır.
       

Əsərin sosial mesajları çox qatlıdır:

1. Fərdi seçimlərin təsiri – hər bir insanın qərarı yalnız öz həyatını deyil, ətrafındakıları da təsir edir.
2. Cəmiyyət problemlərinə diqqət – stereotiplər, ədalətsizlik və sosial ayrı-seçkilik nümayiş olunur.
3. Etik dəyərlərin önəmi – vicdan, dürüstlük, əmək, həmrəylik kimi dəyərlər əsərin əsas xəttidir.
4. Duyğulanma və anlayışın vacibliyi – oxucuya fərqli sosial qrupların həyatını anlama və onlara hörmət etmə mesajı verilir.
       

Romanın dil və üslubu publisistik, jurnalistik və bədii elementlərin qarışığıdır. Hər cümlə oxucunu düşündürmək və hadisənin içində hiss etdirmək kimi konkret məqsədə xidmət edir. Burada heç bir söz sadəcə dekorativ görüntü üçün deyil və hər biri sosial mesajın güclü ötürülməsinə xidmət edir.
       

 Əsər müasir cəmiyyətin aktual problemlərinə toxunur:

1. Texnologiyanın təsiri,
2. Sosial medianın gündəlik həyatımıza müdaxiləsi,
3. Təhsil və ailə problemləri,
4. Sosial bərabərsizlik və etik dilemmlar.
       

 Bu yanaşma kitabı yalnız ədəbi əsər deyil, həm də sosial sənəd və düşüncə platforması səviyyəsinə qaldırır.
       

Əsərin gücü həm də onun psixoloji realizmindədir. Aslan Quliyev bu əsərində insanın daxili dünyasını, duyğularını və konfliktlərini dərindən təhlil edir. Romanı oxuyub bitirən hər bir oxucuya öz həyatını və qərarlarını yenidən gözdən keçirmək imkanı verir.
       

Əsərdə görünən sosial qatlar cəmiyyətdəki iqtisadi, mədəni və sosial təbəqələr arasındakı qarşılıqlı təsiri işıqlandırır. Bu, əsəri daha kompleks və dərin etməklə kitabı sanballaşdırır.
       

Aslan Quliyevin kitabı təkcə oxunmaq üçün deyil, yaşanmaq, düşünülmək və cəmiyyəti dərk etmək üçün yazılmışdır. Müəllif romanı bitirən hər bir oxucuya “Sizin seçimləriniz cəmiyyətin gələcəyini formalaşdırır.” fikrini ötürür.
       

Bu kitab yalnız ədəbiyyat əsəri kimi deyil, həm də cəmiyyətdə ünsiyyət vasitəsi kimi dəyərlidir. Müəllif oxucunu həm əyləndirir, həm düşündürür, həm də onun sosial məsuliyyət hissini oyadır. Əsərin sosial-mədəni əhəmiyyəti, mövzuların aktual olması və müəllifin incə yanaşması onu oxunması vacib bir əsər halına gətirir.
        

Yazıçı Aslan Quliyevin “Virus” romanı həm ədəbi, həm də sosial-mədəni baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Oxucuda sosial məsuliyyət və etik dəyərlərə hörmət hissi oyadan bu kitab insanlara belə bir mesaj verir ki, hər bir fərd həm öz həyatını, həm də cəmiyyətin gələcəyini yaxşılığa doğru dəyişə bilər.