Zamanların və məkanların riyazi nizamı - Lütviyyə Əsgərzadə

Lütviyyə Əsgərzadə

filologiya elmləri doktoru

(Riyaziyyatçı-astronom Əbdülkərim ağa Qayıbovun 175 illiyinə elmi baxış) 

Azərbaycanın ictimai-siyasi, mədəni və elmi fikir tarixinə nəzər saldıqda, bəzi soyların bütöv bir xalqın təfəkkür coğrafiyasını formalaşdırdığını görürük. Bu cür köklü və şan-şöhrətli nəsillər sırasında Qazax mahalının yetirdiyi Qayıbovlar (zadəganlar) şəcərəsi müstəsna yer tutur. Kökləri XVIII əsr poeziyamızın fəlsəfi zirvəsi olan Molla Vəli Vidadiyə bağlanan bu nəsil, tarixin müxtəlif dönəmlərində millətin tərəqqi və maariflənmə missiyasını çiyinlərində daşımışdır. Qafqazın dini və mənəvi rəhbəri, görkəmli maarifçi və təzkirəçi Müfti Hüseyn əfəndi Qayıbov, ilk şəfqət bacısı Nigar xanım Şıxlinskaya, ilk peşəkar qadın pianoçumuz Xədicə xanım Qayıbova və Birinci Dünya müharibəsində göyləri fəth edən əfsanəvi hərbi təyyarəçi Fərrux ağa Qayıbov məhz bu müqəddəs ocağın yetirmələridir.

Lakin bu nəslin daxili intellektual potensialını araşdırarkən çox mühüm bir məqam, bu ailənin hərbi, mədəni və bədii uğurlarının arxasında həm də çox güclü bir analitik zəka, dəqiq elmlərə kollektiv bağlılığı üzə çıxır. "...XIX əsrin ikinci yarısında bu nəslin elm bayraqdarı, öz elmi dühası ilə dövrünü qabaqlayan və millətin taleyini rəqəmlərin məntiqi ilə dəyişməyə çalışan qəhrəmanı isə — dahi Nəsirəddin Tusidən gələn böyük elmi ənənəni yeni dövrün qanunları ilə davam etdirən, Azərbaycanın modern dövr ilk peşəkar riyaziyyatçı-alimlərindən və astronomlarından biri olan Əbdülkərim ağa Qayıbov olmuşdur.

1851-ci ildə Qazax qəzasının Orta Salahlı kəndində anadan olan Əbdülkərim bəy Nəsib ağa oğlu, ilk baxışda fərqli bir taleyə malik idi. O, ilk təhsilini Tiflis Kadet Korpusunda və daha sonra Sankt-Peterburq Topçuluq Məktəbində hərbi sahə üzrə almış, 21 yaşında hərbi-topoqrafiya məktəbindən məzun olmuşdur. XIX əsrdə imperiyanın bu rəsmi hərbi ocaqlarında topçu və topoqraf kadrların hazırlanması birbaşa sferik həndəsə, loqarifmik hesablamalar və ali riyaziyyat kursları ilə bağlı idi. Bu baxımdan, alimin sonradan istefaya çıxaraq Tiflisdə yaşamağa başlaması və özünü tamamilə dünyəvi elmlərə həsr etməsi, onun hərbi elmlərdən gələn analitik təməli böyük uğurla tətbiqi sahəyə transfer etdiyini nümayiş etdirir.

Əbdülkərim ağanın riyazi dühasının və ömrünün ən böyük abidəsi - onun 1886-cı ildə böyük əmək sərf edərək ərsəyə gətirdiyi iki cildlik "İslam təqvimi" əsəridir. XIX əsrin sonlarında müasir hesablama texnologiyalarının mövcud olmadığı bir dövrdə göy cismlərinin hərəkətini, Ayın Yer ətrafındakı tsikllərini, miladi və hicri təqvimlər arasındakı mürəkkəb gün fərqlərini hesablamaq üçün insan beyninin riyazi analitik gücündən istifadə olunurdu. Əbdülkərim ağa bu əsərdə sferik triqonometriya və riyazi interpolyasiya metodlarından istifadə edərək Qafqaz və Yaxın Şərq coğrafiyası üçün unikal riyazi alqoritmlər qurmuşdur.

Alim sinodik və siderik ay tsikllərini riyazi kəsrlər vasitəsilə tənzimləmiş, Ayın hərəkətindəki mikrosaniyəlik yayınmaların təqvimdə xəta yaratmaması üçün "kabısə" (artıq) illərin dəqiq alqoritmini tərtib etmişdir. Fevral ayının hansı illərdə 28, hansı illərdə isə 29 gün olmasını müfəssəl cədvəllərlə göstərən müəllif, həmçinin fərqli gün sayına malik Hicri, Rumi, Şəmsi və Miladi təqvimləri bir-birinə bağlayan universal keçid matrisləri kəşf etmişdir. Bu sistem dövrün dövlət idarələri, din xadimləri və ziyalıları üçün tarixləri saniyəlik dəqiqliklə tənzimləməyə imkan verən elmi kompasa çevrilmişdi.

Əbdülkərim ağa Qayıbovu sadə bir təqvimçi hesab etmək olmaz. O, əslində müsəlman Şərqinin riyaziyyat və astronomiya nəhəngləri olan Nəsirəddin Tusi və Uluqbəyin açdığı elmi cığırın XIX əsrdəki son parlaq davamçısı idi. "İslam təqvimi"ni tərtib edərkən o, Uluqbəyin və Ömər Xəyyamın təqvimlərindən fundamental elmi mənbə kimi istifadə etmişdir. Tusi "Zic-i İlxani"ni, Uluqbəy expands "Zic-i Cədid-i Sultani"ni böyük rəsədxanalarda aparılan vizual və mexaniki müşahidələr əsasında qurmuşdular. Qazax mühitində belə bir fiziki rəsədxana qurmaq imkanından məhrum olan Əbdülkərim ağa bu boşluğu öz qeyri-adi riyazi təfəkkürü ilə doldurdu. O, klassik Şərq astronomlarının kəşf etdiyi koordinat cədvəllərini XIX əsr Avropa elminin analitik cəbr və sferik triqonometriya qanunları ilə yenidən emal etdi, Şərqin kosmik dünyagörüşünü Qərbin tətbiqi riyaziyyat metodları ilə mükəmməl şəkildə sintez etdi.

Əsərin daha bir maraqlı tərəfi onun dil və filoloji innovasiyası ilə bağlıdır. Görkəmli şərqşünas alim Məmmədağa Sultanovun hələ 1948-ci ildə "Kommunist" qəzetində dərc olunmuş araşdırmasında qeyd edildiyi kimi, "İslam təqvimi" əsəri 1940-cı ildə Sankt-Peterburqda Dövlət Ermitajı tərəfindən akademik İ.Orbelyanın redaktəsi ilə nəşr edilmiş məşhur sinxronik cədvəllərdən heç də geri qalmır. Əsərdə işlədilən sadə Azərbaycan cümlələri, dövrün elmi dilində qəbul olunmuş ağır ərəb və fars tərkiblərindən qaçmaq baxımından dilçilik tariximiz üçün böyük yenilikdir. Alim elmi kütləviləşdirmək və xalqın anlaya biləcəyi dilə gətirmək missiyasını ortaya qoymuşdur.

Əbdülkərim ağanın fəaliyyəti yalnız elmi kabinetlə məhdudlaşmırdı; o, həm də Tiflisdə ilk teatr heyəti təşkil edən, 1887-ci ildə M.F.Axundovun komediyalarını səhnələşdirən bir maarif fədaisi idi. Onun yaxın qohumu Müfti Mirzə Hüseyn Qayıbzadənin Qori seminariyasındakı müəllimliyi və yazdığı "Məsaili-ammil-hesab" (Hesabın ümumi məsələləri) dərsliyi də bu nəslin təhsilə kollektiv bağlılığının bariz nümunəsidir.

Görkəmli alim Əbdülkərim bəy Qayıbov 1894-cü ildə öz fundamental "İslam təqvimi" əsərini nəşr etdirmək məqsədilə Sankt-Peterburq şəhərinə səfər etmiş, lakin orada qəfildən xəstələnərək 43 yaşında vaxtsız vəfat etmiş və Volkov qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Alimin 1976-cı ildə yaxınları tərəfindən Respublika Əlyazmalar İnstitutuna təqdim edilən bu əlyazması, bu gün də Azərbaycanın dəqiq elmlər tarixinin ən dəyərli incilərindən biridir.

Bu il Azərbaycan elmi təfəkkürünün bu gizli qəhrəmanının, kainatın sirlərini rəqəmlərin dilinə köçürən böyük ziyalımızın anadan olmasının 175 illiyidir. Əbdülkərim ağa Qayıbovun əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad edir, xalqımızın elmi oyanışı naminə qısa ömrünə böyük bir tarix sığdırmış bu böyük alimimizə Tanrıdan rəhmət diləyirik. Ruhu şad olsun!